Adhyaya 13
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੱਖ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਵਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਧੁ ਆਦਿ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ—“ਤਵਃ ਪਿਤਰਃ ਦੇਵਾਃ” ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ্ত ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਮਧੁ–ਮਾਧਵ, ਸ਼ੁਚਿ–ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਨਭਸ–ਨਭਸ੍ਯ ਆਦਿ ਮਹੀਨਾ-ਜੋੜੇ ਰਿਤੂ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ, ਮਹੀਨੇ, ਰਿਤੂ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਅਭਿਮਾਨੀ’ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਵੰਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे / गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਅਗਨਿਨਿਚਯ’ ਨਾਮ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ— ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 2
पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च / तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः
ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸੁਣੋ।
Verse 3
देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत / पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः
ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰਚ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 4
मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते / ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
ਮਧੁ ਆਦਿ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਰੁੱਤਾਂ ਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਹੀ ਦੇਵ ਹਨ’— ਇਹੀ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Verse 5
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै / एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे
ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਿਤਰ ਸ਼ੁਭ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 6
अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै / अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः
ਉਹ ‘ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਵੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯਜਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਸਨ।
Verse 7
अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः / यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः
‘ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত’ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਯਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਕਹੇ ਗਏ।
Verse 8
स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः / ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः
‘ਬਰ੍ਹਿਸਦ’ ਉਹ ਪਿਤਰ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ-ਦੇਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 9
मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ / नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ
ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਾਧਵ ਰਸ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇਜਸਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਭਾ ਤੇ ਨਭਸ੍ਯ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਜੀਵ’ ਅਪੁਦਾਤ੍-ਦ੍ਰਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 10
इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ / सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ
ਇਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਸ੍ਵਧਾਵੰਤ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਦਾਤ੍-ਦ੍ਰਿਤ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਹ ਤੇ ਸਹਸ੍ਯ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਘੋਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਪੁਦਾਤ੍-ਦ੍ਰਿਤ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 11
तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ / कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
ਤਪ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ, ਅਤੇ ਮਨ੍ਯੁਮੰਤ ਤੇ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ—ਇਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਮ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਹਨ।
Verse 12
इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै / ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
ਇਹ ਰਿਤੂ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਭ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਿਤੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਉਹ ‘ਅਭਿਮਾਨੀ’ ਦੇਵਤਾ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 13
मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः / स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
ਮਾਸ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਮਾਸ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਤੂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਸਥਾਨਾਭਿਮਾਨੀ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 14
अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च / संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮਹੀਨੇ, ਰਿਤੂ, ਅਯਨ ਅਤੇ ਸੰਵਤਸਰ—ਇਹ ਸਭ ‘ਅਭਿਮਾਨੀ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः / तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਿਯਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਤੱਤ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 16
पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः / निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
ਪਰਬ, ਸੰਧਿਆਵਾਂ, ਪੱਖ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਪ ਹਨ। ਨਿਮੇਸ਼, ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਖ਼ਯ ਵੀ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਹਨ।
Verse 17
द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते / ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
ਦੋ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਰਿਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਰਿਤੂਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਯਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਅਯਨ—ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ।
Verse 18
संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् / ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਵਤਸਰ (ਵਰ੍ਹਾ) ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਿਆਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ। ਰਿਤੂ ਨਿਮੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਉਹ ਛੇ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।
Verse 19
ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः / यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
ਰਿਤੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਰਿਤੂਜ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਆਰਤਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः / समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
ਇਸ ਲਈ ਆਰਤਵ ‘ਪਿਤਰ’ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਤੂ ‘ਪਿਤਾਮਹ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः / स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ‘ਵਤਸਰ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ‘ਸਥਾਨਾਤਮਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 22
तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः / प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਸੇ ਦੇ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः / ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
ਸੰਵਤਸਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਗਨੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤ ਤੋਂ ਰਿਤੂਆਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤਵਃ’ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 24
मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः / द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ‘ਆਰਤਵ’ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ, ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਲਈ।
Verse 25
स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् / ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਵਰਾਂ ਲਈ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ‘ਕਾਲ-ਆਰਤਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਤੁਤਵ, ਆਰਤਵਤਵ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।
Verse 26
इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये / सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਰਿਤੂ ਅਤੇ ‘ਆਰਤਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਤੂ-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 27
तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् / मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿਤਰ ‘ਆਰਤਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः / स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
ਉਹ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਸਥਾਨ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः / जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਪਿਤਰ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ-ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋ ਕਨਿਆਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 30
मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਧਾਰਣੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 31
पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे / अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी
ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁੜੀਏ! ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ‘ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ্ত’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ਮੇਨਾ ਸੀ।
Verse 32
धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता / मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्
‘ਧਾਰਣੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਕੁੜੀ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਨੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ‘ਧਾਰਣੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਉਸ ਸ਼ੁਭਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।
Verse 33
पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः / अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः
ਜੋ ਪਿਤਰ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਅਤੇ ਸੋਮਪਾਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗ્નਿਸ਼ਵਾਤ্তਾਂ ਨੇ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत / मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत
ਜੋ ‘ਉਪਹੂਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਨਾ ਨੇ ਮੈਨਾਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः / मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः
ਗੰਗਾ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਲਵਣੋਦਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨਾਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੌਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ‘ਕ੍ਰੈੰਚਦਵੀਪ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 36
मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् / मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः
ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧਾਰਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः / धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲਾ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਆਯਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਤੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਯਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਿਯਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः / सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲਾ ਨੇ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः / सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः
ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਨਿਆ ‘ਸਵਰਣਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਸਵਰਣਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।
Verse 40
सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः / तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः
ਉਹ ਸਭ ‘ਪ੍ਰਚੇਤਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 41
त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः / एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः
ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨੀ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 42
उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 43
इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् / शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੂਤ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ।
Verse 44
सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया / स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 45
ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे / तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ‘ਸਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।
Verse 46
नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् / अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः
ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ; ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੀ ਦੱਖ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
Verse 47
जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः / ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे
ਉਹ ਜਵਾਈ ਉਸ ਸੱਸੁਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਭੈਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ।
Verse 48
जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् / ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्
ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਵੀ ਸਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਈ; ਪਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 49
ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता / यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो
ਤਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਸਹਿਣ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਛੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨੀਵੀਂ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ?’
Verse 50
असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् / अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि
ਹੇ ਪਿਤਾ! ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਜੇਠੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 51
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः / त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 52
तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति / ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः
ਹੇ ਸਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਹਨ— ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਘੋਰ ਤਪਸਵੀ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ।
Verse 53
गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति / वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः
ਹੇ ਸਤੀ, ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹਨ— ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰਿ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ।
Verse 54
भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम / यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते
ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਵਾਈ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਵ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਪਰਧਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः / इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਵ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ— ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਚਿੱਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 56
शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः / तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्
ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਪ-ਹੇਤੁ ਅਤੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ।
Verse 57
वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे / तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्
ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਧੀ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੀ ਹਾਂ।
Verse 58
ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता / अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे
ਉਸ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸਤੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅਸਹਿਣ ਹੋ ਗਈ; ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 59
यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता / तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि
ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ (ਤੇਰੇ ਤੋਂ) ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗੀ; ਧਰਮੀ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗੀ।
Verse 60
गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः / तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे
ਮੈਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਬਣਾਂਗੀ—ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਕੇ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ।
Verse 61
धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः / तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः / सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्
ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਅਗਨੇਈ ਧਾਰਣਾ ਧਾਰੀ। ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਤੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅੱਗ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਗਈ।
Verse 62
तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् / संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः / दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः
ਸਤੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ—ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 63
रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते / तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਰਲੋਕ ਨੂੰ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 64
अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः / तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 65
चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते / नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਗੇ।
Verse 66
यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती / प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
ਹੇ ਦਕਸ਼! ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਤੀ ਦਾ ਤੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀਆਂ ਸਭ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।
Verse 67
तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः / उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः
ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਦ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਵੇਗਾ, ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ; ਦੂਜੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਉਹ ਅਯੋਨਿਜ (ਗਰਭ ਰਹਿਤ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ।
Verse 68
हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः / अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः
ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਕਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਵਨ ਕੀਤਾ; ਸਭ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 69
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये / प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्
ਤੂੰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਜਾ ਬਣੇਂਗਾ; ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 70
दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि / कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे
ਤੂੰ ਇੱਥੇ ‘ਦਕਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇਗਾ; ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼ਾਖਿਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 71
विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते / धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे
ਹੇ ਦੁੁਰਮਤਿ! ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਤੇਰਾ ਉਹ ਇਕ ਕੰਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 72
सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः / यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि / तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: ‘ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਨਿਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਤੈਨੂੰ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।’
Verse 73
हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु / इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्
ਹੇ ਕ੍ਰੂਰ! ਤੇਰੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹੇਗਾ; ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸੇਂਗਾ।
Verse 74
ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते / ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा
ਤਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਵੱਖਰੇ ਹੀ ਯਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 75
स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह
ਸਵਾਯੰਭੁਵੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।
Verse 76
ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् / समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह
ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸਮੂਹ ਯਜਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 77
अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे / मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्
ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਸਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਬਣ ਕੇ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਰਾਜ ਤੋਂ ਜਨਮੀ।
Verse 78
या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् / सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः
ਜੋ ਦੇਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਬਣੀ; ਇਹ ਸਦਾ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ—ਭਵ ਉਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 79
मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता / यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा
ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਦੇਵੀ ਮਰੀਚਿ-ਕਸ਼੍ਯਪ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਵ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਚੀ ਮਘਵਾ (ਇੰਦਰ) ਪ੍ਰਤੀ ਹੈ।
Verse 80
विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती / नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन
ਕੀਰਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਰੂਸ਼ਾ ਮੂਰ੍ਯ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ—ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀਆਂ।
Verse 81
आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह / एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे
ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ।
Verse 82
दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः / जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्
ਦਸ ਪ੍ਰਚੇਤਾਂ ਤੋਂ ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਜੰਮਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਦੂਜਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 83
भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः / आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च
ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਉਹ ਸੱਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਜੰਮੇ—ਆਦਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।
Verse 84
देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् / इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः
ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ (ਇੱਕ ਨੇ) ਵਾਰੁਣੀ-ਸਰੂਪ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ—ਇਹੀ ਉਹ ਪੂਰਵ ਅਨੁਸ਼ਯ/ਸੰਸਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੱਕ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।
Verse 85
प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः / तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਧੀਮਾਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਯ—ਅੰਦਰਲਾ ਦ੍ਵੈਸ਼—ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 86
जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः / ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता
ਹੋਰ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਖਿਆਤੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 87
इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी / या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
Verse 88
पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता / पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्
ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 89
त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे / देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ‘ਦੇਵਾਯਾਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।
Verse 90
प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते / पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਜਿਤ’ ਕਹਲਾਏ। ਇਹ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਕਤਾ’ ਸੀ।
Verse 91
तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः / छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਸ੍ਰਗ ਵਿੱਚ ਛੰਦਜ ਦੇਵ ਤੈਂਤੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 92
यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः / विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः
ਯਦੁ ਅਤੇ ਯਯਾਤਿ—ਇਹ ਦੋ ਦੇਵ; ਅਤੇ ਵੀਵਧਸ੍ਰਾਸ ਤੇ ਮਤਿ। ਵਿਭਾਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ, ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਯਾਤਿ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ਹਨ।
Verse 93
वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः / असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः
ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ‘ਯਾਮਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਅਸਮ, ਉਗ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੁਨਯ ਤੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 94
केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा / तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै
ਕੇਵਲ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਸੁਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਮਧੁਪ; ਅਤੇ ਤੁਰੀਆ, ਇਦ੍ਰਯੁਕ, ਯੁਕਤ ਤੇ ਗ੍ਰਾਵਜਿਤ—ਇਹ ਵੀ ਦੇਵਗਣ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 95
चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि / जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः
ਚਨਿਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵਾ; ਅਤੇ ਜਵਿਸ਼ਠ ਤੇ ਮਿਤਵਾਨ। ਜਰੋ, ਵਿਭੁ, ਵਿਭਾਵ, ਰਿਚੀਕੋ ਅਤੇ ਦੁੁਰਦਿਹ—ਇਹ ਵੀ ਦੇਵ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 96
श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः / आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः
ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਗ੍ਰਿਣਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹੱਛੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 97
दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः / तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः
ਇਹ ਗਣ ਤੇਜਸਵੀ, ਵੀਰਯਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਇੰਦਰ ਹੀ ਸੀ—ਵਿਸ਼ਵਭੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 98
असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः / सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਅਸੁਰ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਇਾਦ ਤਾਂ ਸਨ ਪਰ ਬੰਧੂ ਨਹੀਂ। ਸੁਪਰਨ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਉਰਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਸਨ।
Verse 99
अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः
ਉਹ ਅੱਠ ਦੇਵਯੋਨੀਆਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸਨ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਘ ਗਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਣਗਿਣਤ ਸੀ।
Verse 100
प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च / विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह
ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਰੂਪ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਧ ਨਾ ਜਾਵੇ।
Verse 101
स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह / अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਵਿਸਰਗ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੀਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
Verse 102
प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह / तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत
ਪ੍ਰਜਾ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਪ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ ਤੇ ਸਮਝੋ।
Verse 103
भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे
ਭ੍ਰਿਗੂ, ਅੰਗਿਰਾ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੂ, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 104
आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च
ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨੀਬਾਹੂ, ਮੋਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਵਸੂ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਰ—ਇਹ (ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ) ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 105
मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः / वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਇਹ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ; ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗੇ, ਮਹਾ-ਬਲਵਾਨ—ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜੇ ਬਣੇ।
Verse 106
सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् / सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्
ਉਥੇ ਦੇਵਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਸੁਪਰਨ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਸਨ।
Verse 107
नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि / बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले
ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ-ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬੋਲਿਆਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ?
Verse 108
या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे / कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਯੁਗ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਯਨ, ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਤ ਗਈਆਂ।
Verse 109
ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः / कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਯੋਨੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਤੱਤਵ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ?
Verse 110
किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः / किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः
ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਅਵਯਵ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ—ਇਹ ਤੱਤਵ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 111
सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् / सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਲ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਸੁਣੋ; ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋ। ਸੂਰਜ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੰਖਿਆ-ਚੱਖੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 112
मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः / संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः
ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਹਨ; ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਉਹੀ ਸੰਵਤਸਰ-ਰੂਪ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕਲਾ-ਆਤਮਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 113
साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः / पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत
ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਰਤਮਾਨ, ਆਗਾਮੀ ਅਤੇ ਅਤੀਤ—ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਾਲ ਦੀ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੀਂ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
Verse 114
दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
ਦਿਨ, ਅੱਧਾ ਦਿਨ, ਮਾਸ-ਉਪਮਾਸ, ਰਿਤੂਆਂ ਅਤੇ ਅਯਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ—ਪਹਿਲਾ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਪਰਿਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 115
इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः
ਤੀਜਾ ‘ਇਡ੍ਰਵਤਸਰ’ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਅਨੁਵਤਸਰ’ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ‘ਵਤਸਰ’ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਇਹ ਕਾਲ ‘ਯੁਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 116
तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत / क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਤੁ-ਅਗਨੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 117
आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः / शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः
ਉਹ ਸੂਰਜ ਆਦਿਤੇਯ ਹੈ; ‘ਕਾਲਾਗਨੀ’ ਹੀ ‘ਪਰਿਵਤਸਰ’ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਸ਼ੁਕਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਰਮਯ ਖਗ ਹੈ।
Verse 118
स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः / यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
ਉਹੀ ਸੋਮ ‘ਇਡਾਵਤਸਰ’ ਹੈ—ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਤਨੂਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 119
अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः / अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः
ਲੋਕ ਦਾ ਅਨੁਵਾਤ (ਅਨੁਗਾਮੀ ਹਵਾ) ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਯੂ ‘ਅਨੁਵਤਸਰ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਉਗ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ।
Verse 120
स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः / सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ‘ਵਤਸਰ’ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨੀਲਲੋਹਿਤ’ ਜਾਣੋ। ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।
Verse 121
अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः / ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः
ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਉਹ ਕਾਲਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ; ਉਹੀ ਰਿਗ-ਸਾਮ-ਯਜੁਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 122
सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः / प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः
ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਮ ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਾਲ; ਉਹੀ ਸੰਭੂਤੀ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੂਰਜ-ਯੋਨੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 123
यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि / ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा
ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਾਲ ਦੇ ਭਾਗ—ਮਾਸ, ਰਿਤੂ ਅਤੇ ਅਯਨ—ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ, ਵਰ੍ਹਾ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 124
योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः / वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः
ਉਹੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਭਾਸਕਰ ਵੀ; ਉਹ ਵੈਕਾਰਿਕ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
Verse 125
एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः / आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः
ਉਹ ਇਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਵੀ; ਉਹੀ ਦਿਨ, ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਸਵਿਤਾ, ਭਾਨੂ—ਜੀਵਨਦਾਤਾ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 126
प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः / ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः
ਉਹ ਭਾਸਕਰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਵ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਮਾਨੀ ਜਾਣੋ—ਉਹੀ ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ।
Verse 127
सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः / आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः
ਸੋਮ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 128
आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः / तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि
ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਿਥੀਆਂ, ਪਰਬ-ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 129
योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः / तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः
ਜੋ ਯੋਨੀ, ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੋਮ ‘ਇਙਵਤਸਰ’ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 130
प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि / कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਿਆਨ-ਉਦਾਨ ਰੂਪ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚੇਸਟਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈ।
Verse 131
पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् / समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि
ਪੰਜਾਂ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਿਮਰਤੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਆਤਮਾ—ਦੀਆਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 132
सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः / वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਸਰਵਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ; ਆਵਹ-ਪ੍ਰਵਹ ਆਦਿ ਉਪਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਤਨੂਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
Verse 133
विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः / योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः
ਉਹ ਵਿਧਾਤਾ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਖੇਮਕਰਤਾ, ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਹੈ; ਅੱਗ, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਯੋਨੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 134
वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः / अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः
ਵਾਯੂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹੈ; ਉਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਯੂ ‘ਅਨੁਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 135
एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः / पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः
ਇਹ ਚਾਰ ਉਪਪਕਸ਼ਜ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਤਮਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 136
ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः / ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਪ੍ਰ, ਮਹਾਦੇਵ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹਨ।
Verse 137
ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते / आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः
ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਪ੍ਰਣਵ’ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 138
उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते / सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च
ਉਨਮਾਦਕ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ—ਇਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹਨ।
Verse 139
युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः / रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा
ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਨਿੱਤ ਸੰਖ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 140
आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा / ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्
ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਨੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 141
देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् / तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते
ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮ ਦੇਵਤਵ, ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਅਤੇ ਕਾਲਤਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 142
यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः / भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः
ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਰਵਾਤਮਾ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਹੈ।
Verse 143
औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः / प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः
ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਦਿ ਦੇਵ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 144
त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये / इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते
ਜਦੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਕਪਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 145
गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः / त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः
ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ—ਜੋ ਛੰਦ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ (ਉਤਪੱਤੀ-ਥਾਵਾਂ) ਹਨ।
Verse 146
ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः / त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः
ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ, ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ‘ਤ੍ਰਿਸਾਧਨ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਕਪਾਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 147
त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः / इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः
ਉਹ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਤ੍ਰਯੰਬਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਯੁਗ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 148
यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः / सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः
ਜਿਸ ਸੰਵਤਸਰ ਨੂੰ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਉਹੀ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ‘ਮਧੁ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
Verse 149
ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्
‘ਰਿਤੁ-ਪੁੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਆਰਤਵ’—ਇਹ ਪੰਜ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਵੇਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 150
एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः / बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਬਹੁਤਾਤ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਅਨੰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
Verse 151
इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् / कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ, ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rather than a royal Solar/Lunar dynastic vamśa, this chapter catalogs an ancestral-cosmological lineage: the Pitṛ orders arising in Brahmā’s creation, especially the named classes Agniṣvātta and Barhiṣad, defined through their ritual status and relationship to sacred fire.
No bhuvana-distance measures dominate the sampled material; the chapter’s ‘technical data’ is calendrical-astronomical in form—month-pairs and the six ṛtus—used to encode cosmic order through time units (ahorātra, māsa, ṛtu, ayana, saṃvatsara).
This adhyāya is not part of the Lalitopākhyāna arc; its focus is cosmological time-ordering and Pitṛ classification. Its ‘esoteric’ payoff lies in correlating presiding-identities (abhimānins) with temporal stations, a key Purāṇic method for linking ritual life to cosmic structure.