Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਯਮ-ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ-ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗਾਂਧਰਵ ਮੂਰਛਨਾ-ਲੱਛਣ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੂਰਵ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਲੰਕਾਰ ਕਹਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣੋ।

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾ-ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਦਾ ਨਾਡੀ ਆਦਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ।

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

ਵਾਕ੍ਯਾਰਥ, ਪਦਾਰਥ, ਪਦ-ਯੋਗਾਰਥ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੀਤਕ ਦੇ ਪਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅੱਗੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ।

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

ਸ੍ਥਾਤੋ, ਨਿਤ੍ਰੀ, ਨਰੋ, ਨੀਡ੍ਡੀ—ਇਹ ਮਨ, ਕੰਠ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਵਿਧਾਨ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੇਕ ਹਨ; ਵਿਕਲਪ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸੰਚਾਰੀ’—ਇਹ ਵਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ; ਤੀਜਾ ‘ਅਵਰੋਹਣ’ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਆਰੋਹਣ’—ਇਉਂ ਵਰਮ-ਵਿਦ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਸੰਚਰ-ਸਥਾਈ’ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਸੰਚਰ’ ਚਲਾਇਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਰੋਹਣ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ‘ਅਵਰੋਹ’ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

ਆਰੋਹਣ ਰਾਹੀਂ ‘ਆਰੋਹ’ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਵਿਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ।

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

ਅਲੰਕਾਰ ਚਾਰ ਹਨ—ਸਥਾਪਨੀ, ਕ੍ਰਮਰੇਜਨ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

ਵਿਸ਼ਵਰੋ ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਥਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਵਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨੇਤਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ‘ਸੰਪਰ’ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵਾਮਨ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

ਸ਼ਵੇਤ ਆਪਣੇ ਕਾਤਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਤਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਵੇਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

ਸ਼੍ਯੇਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਕਮਲ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਘਣ-ਬਿੰਦੂ ਫਿਰ ਦੂਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਪਰਯਯ ਦੀ ਰੋਪਣ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

ਇੱਕ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਸ਼ਡਜ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਰ ਹੈ। ਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਕੰਠ-ਧੁਨੀ ਵਾਂਗ ‘ਆਕਸ਼ੇਪ’ ਅਤੇ ‘ਸਕੰਦਨ’ ਰੂਪ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਸੰਤਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਾਯ੍ਯ’—ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਣ। ‘ਆਕਸ਼ਿਪਤ’ ਅਵਰੋਹ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ; ‘ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਮੱਧ੍ਯ’ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ।

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਕਲਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਇਕਾਂਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਪ੍ਰੇਸ਼ੋਲ੍ਲਿਖਿਤ’ ਨਾਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਉਹ ਹੈ।

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਪ੍ਰਯੋਸ਼੍ਟਨੁਪਤ੍’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਪਤ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਪਾਦਾਨ ਤੇ ਵਿਰੋਧ-ਭਾਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਥੇ ‘ਦ੍ਵਿਕਥ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ‘ਉੱਚਰ’ ਤੋਂ, ‘ਵਿਸ਼ਵਰ’ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ‘ਅਸ਼ਟਸ੍ਵਰ’ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

ਅਵਰੋਹ ਨਾਲ ‘ਵਾਪ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ‘ਨਾਰਤ’ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਾਂਤਰ ਕ੍ਰਮ—ਇਹੀ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

‘ਸਾਖ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰੱਛੇਦਨ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਚਤੁਸ਼ਕਲ-ਗਣ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿੰਸ਼ਦ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

ਵਰਨ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ—ਸੰਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਮਾਣ, ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

ਮਲ-ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਲੰਕਾਰ ਉਲਟਾ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

ਕਵਚ ਨੂੰ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਮਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਦਾ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਅਨੇਕ ਆਭਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

ਕਵਚ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੋਭਾ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਨਾ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਰੱਸਣੀ।

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਅਲੰਕਾਰ ਉਲਟਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਨਾਗ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲੱਛਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਵ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

ਹੇ ਮਾਸੋਦਭਵ, ਹੇ ਮੁਖੋਦਭਵ! ਮੈਂ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਆਖਾਂਗਾ; ਤੇਈਵੀਂ ‘ਸ਼ੀਤੀ’ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਦੇਵਤੱਵ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

ਨਗ-ਓਨਾ ਦਾ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮੱਧਲਾ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਪਰਯਯ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲਾਵਣ੍ਯ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੈ।

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

ਅਨੁਸ਼ੰਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੁਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਸਮੇਤ; ਵਿਪਰਯਯ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤ ਵੀ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪਦ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

ਗਾਂਧਾਰ-ਸੇਤੂ ਸੁਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਦ-ਭਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਚਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਧੈਵਤ—ਇਹ ਨਿਸਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

ਸ਼ਡਜ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ—ਮਦ੍ਰਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਪਰ ਦ੍ਵ੍ਯਪਰ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ਼੍ਣੰਤਿਕ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਦ ਦਾ ‘ਅਤ੍ਯਯ’ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦਾ ‘ਸਪ੍ਤ’ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

ਗਾਂਧਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਮੱਧਯਮਾਂਸ਼ ਦੇ ‘ਮੱਧਯਮ’ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

ਜੋ ਗੀਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ ਹੋਈ, ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਗਦਰਸ਼ਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ‘ਮਾਨੁਦ੍ਵੈਮਮਕ’ ਵੀ; ਦੂਜੇ ਮਾਸ-ਮਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਤਲ ਤੱਕ ਗਈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਆ ਨਿਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਹਤ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

ਇੱਕ ਪਾਦ ਨਾਲ ‘ਮਾਯਾਤ੍ਰਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਾਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿਵਾਰਿਮ ਹੈ; ਗਿਣਤੀ-ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਆਹੂਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਦਾ ਭੰਗ ‘ਗ੍ਰਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ‘ਅਸ਼ਠਤੀਟਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਅਪਰਾਂਤਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ।

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

ਪੈਰ ਦੇ ਭਾਗ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਉੱਤਰ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਹੈ; ਮਦ੍ਰਵਤ ਅਤੇ ਪਾਵਮਦ੍ਰਕ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਦ੍ਰਕ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਅਨੁਯੋਗ ਹੀ ਦੂਜੀ ਬੁੱਧੀ (ਦੂਜਾ ਨਿਰਣੈ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਦ-ਉੱਧਰਣ (ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਾਰ (ਅੰਤ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਏਕਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

ਅਨੇਕ ਸਮਵਾਯਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨੇ ਪਾਤਕ (ਦੋਸ਼) ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਬਾਰੇ—ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਦੱਖਣ (ਦੱਖਿਣਾ/ਦੱਖਣ ਪੱਖ) ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

ਸਮਵਾਯ ਅੱਠ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਵੀਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਮੂਰਛਨਾ’ ਵੀ। ਅਤੇ ‘ਕਸ੍ਯਨਾਸੁਤਰਾ’ ਤੇ ‘ਸ੍ਵਰ-ਸ਼ਾਖਾ’ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।