Anuvaka 3
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਜਲ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ‘ਜੀਵੰਤ ਦਵਾਈਆਂ’ ਰਾਹੀਂ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ; ਘਰੇਲੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਨਿਵਾਰਣ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਆਪਃ—ਵਰਖਾ, ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਸਨਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਔਖਧ। (2) ਭੂਮੀ/ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘੀ ਔਖਧ-ਸ਼ਕਤੀ—ਵਾਧਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। (3) ਪਾਪਮਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਦੇਹਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ। (4) ਮਧੁਰ ਜੌ/ਵਨਸਪਤੀ-ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ। (5) ਅਰਿਸ਼ਟ-ਨਿਵਾਰਣ—ਕਬੂਤਰ, ਉੱਲੂ ਆਦਿ ਅਪਸ਼ਕੁਨੀ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਚਿਕਿਤਸਾ–ਪੋਸ਼ਣ ਭਜਨ ਕੇਸ਼ਵਰਧਨੀ (ਵਾਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਭੂਮੀ/ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਕੇ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੌਧਾ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਔਖਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਤਵਚਾ (ਤ੍ਵਚ) ਤੋਂ ਔਖਧ ਨੂੰ ‘ਇਕੱਠਾ’ ਕਰਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਸਭ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਖਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਅਜਿੱਤ ਕਰਤਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ।
Sukta 22
AV 6.22 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਅਪਾਂ-ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਲਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰੁਤੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਰਖਾ-ਜਲ ਨੂੰ—ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ, ਨਮੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜੀਤੀ-ਜਾਗਦੀ ਦਵਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਜਲ-ਚੱਕਰ (ਬੱਦਲ, ਮੀਂਹ, ਤ) ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਜਲ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਲਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਵਤਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਸਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਦੀ ਮੁੜ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 23
ਅਥਰਵਵੇਦ 6.23 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਚਿਕਿਤਸਕ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਪਃ (ਜਲਾਂ) ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਪਲਬਧ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ—ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਹਿੰਦੀ—ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੈਲ-ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਧੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ, ਠੰਢਕ ਦੇ ਕੇ, ਸਿਹਤ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ। ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਬੁਣੀ ਹੋਈ’ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਲ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸੁਮਧੁਰ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰਨ।
Sukta 24
ਇਹ ਛੋਟਾ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸੂਕਤ ਜਲਾਂ (ਆਪਸ) ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ, ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਠੋਸ ਦਵਾਈ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਗਮ-ਜਲ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਹੇਠ ਨਦੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਜਲ ਮੰਗ ਕੇ, ਸੜਨ ਵਾਲੇ ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ “ਹਿਰਦਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ” ਉਪਚਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰੇ।
Sukta 25
AV 6.25 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣਿਕ ਨਿਕਾਸ-ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ—‘ਵਾਕਾਃ’ ਨਾਮ ਨਾਲ—ਨੂੰ ਭੀੜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਜੋਂ ਕਲਪ ਕੇ, ਜੋ ਗਰਦਨ ਤੇ ਮੋਢੇ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰਕ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਦਬਾਉਂਦੀਆਂ’ ਹਨ, ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ/ਪੰਜਾਹ, ਸੱਤ/ਸੱਤਰ, ਨੌਂ/ਨੱਬੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਿਣ ਕੇ ਬਾਹਰ’ ਕਰਦਾ ਤੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਚਨ) ਦੀ ਕਰਤਬੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਗਿਆਈ ਨੂੰ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਹੈ: ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ‘ਇੱਥੋਂ’ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੜੇ ਤਿਆਗ-ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 26
AV 6.26 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣਿਕ ਨਿਕਾਸ-ਮੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪਮਨ (ਬੁਰਾਈ, ਰੋਗ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ) ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ (ਪੀੜਤ ਨੂੰ “ਸ਼ੁਭ ਦੇ ਲੋਕ” ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਿਆਉਣਾ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਤਬਾਦਲਾ-ਤਰਕ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਬੁਰਾਈ ਚਿਮੜੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਵੱਲ—“ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਮਰ” ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਹੇਠ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 27
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਚਰਮ ਘਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂ ਘਰ ਅੰਦਰ ਕਬੂਤਰ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ—ਜਿਸਨੂੰ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ (ਆਫ਼ਤ) ਦਾ ਦੂਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਿਰਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗੀ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਕੇਂਦਰ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਉਸ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ “ਮੁਕਤ” ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੰ (ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ) ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 28
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਕ੍ਸ਼ਯਣ ਸੂਕਤ ਘਰ ਨਾਲ “ਚਿਮੜੇ” ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ—ਕਪੋਤ (ਕਬੂਤਰ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਚ (ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਛੰਦਬੱਧ ਬਾਣੀ) ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚਾਰੇ/ਆਮਿਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ/ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਘਰ ਦੀ ਊਰਜ (ਜੀਵਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨੂੰ ਘਟਾਏ। ਤਿੰਨ ਸੰਖੇਪ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸ਼੍ਰਵਸ (ਕੀਰਤੀ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੌਤ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੀ ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 29
AV 6.29 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਨਿਵਾਰਣ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ-ਪੰਛੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਲੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਬੂਤਰ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਪਰਕ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਮੋਘ’ (ਖਾਲੀ/ਨਿਸ਼ਫਲ) ਵਜੋਂ ਮੁੜ-ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ‘ਦੂਤਾਂ’ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਧਮਕੀਭਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਲਈ ਯਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਕਾਲੇ ਦੇ ਗੰਤਵ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 30
AV 6.30 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਆਥਰਵਣ ਮੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੌਂਪੇ ਹੋਏ ਪੌਧਾ-ਬਲ ਨੂੰ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਹਿਦ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜੌਂ ਦੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਮੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ “ਮਾਦ” ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧਾ-ਨਿਯੰਤਰਣ। ਇਹ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀ ਵਾਧ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ (ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਸਲੀ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ/ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵਾਲਾਂ/ਦਿੱਖ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.