Sukta 4
Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Āṅgirasa headings for bhaiṣajya hymns; specific r̥ṣi attribution depends on Anukramaṇī).
Devata: Kuṣṭha (as personified healing plant) allied with Soma; also implicitly the Devas as source.
Chandas: Anuṣṭubh (predominant in AV healing verses; metrical exactness may be affected by Saṃhitā sandhi).
ਇਹ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ-ਸੂਕਤ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਬੂਟੀ ‘ਕੁਸ਼ਠ’ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ’ ਮੰਨ ਕੇ, ਸੋਮ ਨਾਲ ਸਹਚਰ/ਸੰਧੀਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਕਮਨ (ਜ੍ਵਰ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਯੋਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੂਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ—ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਕੋਲ—ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਠੋਸ ਚਿਕਿਤਸਕ ਲਕਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸਾਹ/ਪ੍ਰਾਣ (ਪ੍ਰਾਣ, ਵ੍ਯਾਨ) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ।
Mantras
Mantra 1
कुष्ठतक्मनाशनम्। यो गि॒रिष्वजा॑यथा वी॒रुधां॒ बल॑वत्तमः । कुष्ठेहि॑ तक्मनाशन त॒क्मानं॑ ना॒शय॑न्नि॒तः
ਕੁਸ਼ਠ—ਤਕ੍ਮਨ (ਜ੍ਵਰ) ਨਾਸਕ—ਤੂੰ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ। ਹੇ ਤਕ੍ਮਨਾਸ਼ਨ, ਇੱਥੇ ਆ; ਇੱਥੋਂ ਜ੍ਵਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਰਹਿ।
Mantra 2
सु॒प॒र्ण॒सुव॑ने गि॒रौ जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । धनै॑र॒भि श्रु॒त्वा य॑न्ति वि॒दुर्हि त॑क्म॒नाश॑नम्
ਸੁਪਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਵ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ (ਔਸ਼ਧ) ਜੰਮੀ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕ ਧਨ-ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਤਕਮਨ (ਜ੍ਵਰ) ਦਾ ਭੱਖਣਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
अ॒श्व॒त्थो दे॑व॒सद॑नस्तृ॒तीय॑स्यामि॒तो दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य चक्ष॑णं दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
ਅਸ਼ਵਤ्थ ਤੀਜੇ, ਅਮਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਮਰਤਵ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ਠ (ਔਸ਼ਧੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Mantra 4
हि॒र॒ण्ययी॒ नौर॑चर॒द्धिर॑ण्यबन्धना दि॒वि। तत्रा॒मृत॑स्य॒ पुष्पं॑ दे॒वाः कुष्ठ॑मवन्वत
ਸੁਨਹਿਰੀ ਨੌਕਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਅਮਰਤ ਦਾ ਫੁੱਲ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Mantra 5
हि॒र॒ण्ययाः॒ पन्था॑न आस॒न्नरि॑त्राणि हिर॒ण्यया॑ । नावो॑ हिर॒ण्ययी॑रास॒न् याभिः॒ कुष्ठं॑ नि॒राव॑हन्
ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਾਹ ਸਨ; ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੱਪੂ ਸਨ; ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਸਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ।
Mantra 6
इ॒मं मे॑ कुष्ठ॒ पूरु॑षं॒ तमा व॑ह॒ तं निष्कु॑रु । तमु॑ मे अग॒दं कृ॑धि
ਹੇ ਕੁਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਇਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ; ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰ। ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਅਗਦ—ਵਿਸ਼ਹਰ ਔਖਧ—ਬਣਾ।
Mantra 7
दे॒वेभ्यो॒ अधि॑ जा॒तोऽसि॒ सोम॑स्यासि॒ सखा॑ हि॒तः । स प्रा॒णाय॑ व्या॒नाय॒ च॑क्षुषे मे अ॒स्मै मृ॑ड
ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰੋਂ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸੋਮ ਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਚੰਗਾ ਨਿਯੁਕਤ ਸਖਾ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ—ਇਸ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
Mantra 8
उद॑ङ् जा॒तो हि॒मव॑तः॒ स प्रा॒च्यां नी॑यसे॒ जन॑म्। तत्र॑ कुष्ठ॑स्य॒ नामा॑न्युत्त॒मानि॒ वि भे॑जिरे
ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ; ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੁਸ਼ਠ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧ ਵੰਡੇ ਗਏ।
Mantra 9
उ॒त्त॒मो नाम॑ कुष्ठस्युत्त॒मो नाम॑ ते पि॒ता। यक्ष्मं॑ च॒ सर्वं॑ ना॒शय॑ त॒क्मानं॑ चार॒सं कृ॑धि
ਕੁਸ਼ਠ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ। ਹਰ ਯਕਸ਼ਮਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ; ਤਕਮਾਨ ਦਾ ਵੀ—ਆਰਸ (ਰੋਗ) ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਦੇ।
Mantra 10
शी॒र्षा॒म॒यमु॑पह॒त्याम॒क्ष्योस्त॒न्वो॒३रपः॑ । कुष्ठ॒स्तत् सर्वं॒ निष्क॑र॒द् दैवं॑ समह॒ वृष्ण्य॑म्
ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਦੂਰ! ਕੁਸ਼ਠ (ਔਖਧੀ/ਦੈਵੀ ਉਪਚਾਰ) ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਦੇਵ-ਭੇਜੀ (ਬਾਧਾ/ਦੋਸ਼) ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਹਟਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਵೃಷ್ಣ੍ਯ (ਵੀਰ੍ਯ-ਬਲ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Kuṣṭha is a medicinal plant treated as a divine power. The hymn portrays it as heaven-authorized and Soma-allied, so that its use becomes both medicine and sacred protection.
It primarily targets takman—fever—imagined as an afflicting force that must be expelled. It also asks for recovery of strength, steady breathing (prāṇa, vyāna), and clear eyesight.
Traditionally it is recited over Kuṣṭha to consecrate it, then the herb is applied by touch/rubbing or carried as a tied packet. The mantra frames the remedy as deva-derived and directs the fever to depart.
Ask anything about Sukta 4 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.