Anuvaka 3
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਘਰੇਲੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ—ਅਥਰਵਣਿਕ ਰੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੂਨੀ/ਬਾਹਰੀ ਖਤਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਉਰਵਰਤਾ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਪ/ਦਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ (ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਨਿਹਿਤ ਅੱਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ)। (2) ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਾਧਾ: ਅਨਾਜ-ਭੰਡਾਰ, ਖੇਤ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ, ਭਗ ਅਤੇ ਵਰਚਸ (ਸਰਬਭੌਮ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੇਜ/ਯਸ਼)। (3) ਬਾਂਝਪਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਰਵਰਤਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ; ਬਾਂਝਪਨ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ/ਸਥਾਨਾਂਤਰ। (4) ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ (ਦਿਕ-ਰਕਸ਼ਾ; ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਰੱਖਿਆ)।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AV 3.21 ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੂਕਤ ਹੈ ਜੋ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੰਤਰਵਿਆਪੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਲਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ—ਸੰਬੋਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇ। “ਉਹਨਾਂ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ” ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਹਵਿਸ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਵਿਆਦ (ਮਾਸ-ਭੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ) ਪੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ—ਸਾਰਵਭੌਮ, ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਅੱਗ—ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਗੁਪਤ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਨ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਢੱਕ’ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 22
ਇਹ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਸਰਵਭੌਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਭਗ) ਅਤੇ ਲੋਕ-ਤેજ/ਕਰਿਸ਼ਮਾ (ਵਰਚਸ) ਨੂੰ, ਸਰਵੋਚਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਾਥੀ ਨੂੰ—ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਧਕ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਜ્ઞ-ਪਰਿਵਰਤਕ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਰਾਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਵਰਚਸਵਿਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ—ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ, ਅਤੇ ਸਫਲ। ਇਸ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਵੈ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਤੁਲ੍ਯ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਕਾਰ/ਵਸ਼ਤਾ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ) ਦਾ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Sukta 23
AV 3.23 ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਉਰਵਰਤਾ-ਚਿਕਿਤਸਕ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਂਝਪਨ (vehát) ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਗਰਭਧਾਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਵਾਲੀ ਵਾਕ-ਕ੍ਰਿਆ (speech-act) ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ “ਬੀਜ” ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰਜਾ/ਗਰਭ (ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਗਰਭਾਵਸਥਾ) ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਜਣਨ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਝੁਕਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 24
AV 3.24 ਇੱਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਹੈ; ਬਹੁ-ਧਾਰਾ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਛਵੀ ਵਿੱਚ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਿਤੀ’ (ਅਖੁੱਟ) ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ‘ਟਿਕਾਉਂਦਾ’ ਹੈ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੀਂਹ-ਪਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬਲਾਈ/ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਕਾਰਜਕ ਉਦੇਸ਼ ਸਥਿਰ, ਦੁਹਰਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਵਾਧਾ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਜੋ ਘਟੇ ਨਾ, ਖਰਾਬ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲੇ ਨਾ।
Sukta 25
AV 3.25 ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਤਰਸ ਜਗਾਉਣ, ਵਿਰੋਧ ਤੋੜਣ, ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨੇੜੇ ਆਉਣ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਲਿਆਉਣ, ਤੇ ਇਕੋ-ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਨ/ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ—ਕਾਮ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਤੀਰ—ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 26
AV 3.26 ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ (dik-rakṣā) ਵਾਲਾ ਸਵੈ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਰਿਤੁਅਲ-ਸਥਾਨ/ਕਰਮ-ਪਰਿਸਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਮੰਤ੍ਰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲਾ-ਗਣ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਵਾਤ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ “ਤੀਰ” ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮਿਸ਼ਾਈਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪਾਲਣਹਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਧ੍ਰੁਵਪਦ—“ਕਿਰਪਾਲ ਹੋਵੋ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਬੋਲੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ”—ਮਨਾਉਣ (appeasement) ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 27
ਇਹ ਛੋਟਾ ਰਕਸ਼ਾ-ਸੂਕਤ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ (ਦਿਸ਼ਃ) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ, ਰਖਿਅਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਇਸ਼ਵਃ) ਸਮੇਤ ਸੱਦ ਕੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ-ਸੰਘਟਨ ਰਾਹੀਂ “ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ” ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਕਰਕੇ—ਦਿਸ਼ਾ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ “ਜਬੜਿਆਂ ਵਿੱਚ” ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਭੇਦ ਰਹੇ।
Sukta 28
AV 3.28 ਇੱਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ (ਪੋਸ਼ਕ ਵਾਧਾ) ਅਤੇ ਰਸ (ਜੀਵਨ-ਸਾਰ) ਨੂੰ “ਲਿਆ ਕੇ” ਝੁੰਡ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਮਿਨੀ (ਸਹਿ-ਨਾਮ: ਰਿਫਤੀ, ਰੁਸ਼ਤੀ) ਨਾਮਕ ਪਸ਼ੂ-ਨਾਸਕ, ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਸ਼ੁਭ ਬਲ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ, ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾ (ਸ਼ੁਭ, ਫਲਦਾਇਕ) ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 29
ਅਥਰਵਵੇਦ 3.29 ਅੰਤਿਮ-ਸੰਸਕਾਰਕ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ‘ਮੁਕਤੀ/ਪਰਿਹਾਰ’ ਵਾਲੀ ਤਰਕ-ਰਚਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਯਮ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਦਾ ਭੇਡ ਰਾਹੀਂ—ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੋੜ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਸਵੀਕਾਰ) ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ‘ਕਾਮ’ (ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਇੱਛਾ/ਇਰਾਦਾ) ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਠਹਿਰਾਉ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 30
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਸਾਂਝ-ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਂਝਾ ਹਿਰਦਾ, ਸਾਂਝਾ ਮਨ’ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰ ਤੇ ਧੜਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ‘ਤੇ ਘੜਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਰਾਹੀਂ ਘਰੇਲੂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧੇ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.