Atharva Veda Anuvaka 2
Kanda 158 Suktas91 Mantras

Anuvaka 2

ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ–ਯਾਜ਼ਕੀ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ—ਬੰਧੁ (ਸੰਬੰਧ) ਪਛਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸੀਏ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪੁਣ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ (ਵਾਚ) ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਆਦਿ ਲਿਟਰਜਿਕਲ ਪੁਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ-ਘੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ। (2) ਅਤਿਥੀ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਗਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ। (3) ਠੀਕ ਪਛਾਣ, ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਯਾਜ਼ਕੀ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਰਾਹੀਂ ਪੁਣ੍ਯ/ਮੈਰਿਟ। (4) ਪ੍ਰਾਣ-ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਨਾਲ ਨਕਸ਼ਾਬੰਦੀ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵ੍ਯਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਖੇਤਰ। (5) ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ (ਸਮੇਂ) ਦੇ ਪੱਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਜ਼ਕੀ ਸਥਾਪਨਾ।

Suktas in Anuvaka 2

Sukta 11

AV 15.11 ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਤੁਅਲ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਪ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਕਿਰਪਾ/ਅਨੁਗ੍ਰਹ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ‘ਹਕੀਕਤ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਤਾਰੂਪ (ਪਰਫਾਰਮੈਟਿਵ) ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ) ਉਹੀ ਪ੍ਰਿਯ (ਸਮਾਜਿਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ) ਅਤੇ ਨਿਕਾਮ (ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Rishi: Vrātya-speculation section (traditional attribution varies; often treated as Atharvanic/brāhmaṇa-style prose-verse without a single fixed ṛṣi in later lists) | Devata: Vrātya (as empowered ritual persona); efficacy grounded in ‘speech-as-power’ | 11 Mantras

Sukta 12

ਇਹ ਗਦ੍ਯ-ਸੂਕਤ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਦੀ ਸਵਾਗਤ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਅਤਿਥੀ ਮੰਨ ਕੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਘਰੇਲੂ ਅੱਗਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਠਾਈਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਵਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸਵੀਕਾਰ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ/ਅਧਾਰ (ਆਯਤਨ) ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਜ਼ਨਿਕ “ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ” ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Rishi: Vratya dossier tradition (anukramaṇī-dependent) | Devata: Vrātya (as potent personage) / Agni (contextual) | 11 Mantras

Sukta 13

AV 15.13 ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਿਤੁਅਲ ਤਰਕ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਹਰੀ-ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਨਾ ਪੁਣ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ “ਪੁਣ੍ਯ ਲੋਕਾਂ” (puṇyā lokāḥ) ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਣ੍ਯ-ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ “ਸੰਪਤੀਆਂ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਘੇਰਾ/ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਰਿਤੁਅਲ-ਪਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Rishi: Atharvanic tradition (Vratya-cycle; specific ṛṣi not explicit in the given excerpt) | Devata: Loka/puṇya (merit-realms) as the effective object; implicitly the Vratya as merit-conduit | 14 Mantras

Sukta 14

AV 15.14 ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਅਥਰਵਣਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਲਿਟਰਜੀਕਲ ਉਚਾਰਣਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਕਾਰਾਂ—ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ‘ਅੰਨ-ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ’ (ਅੰਨਾਦ/ਅੰਨਾਦੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜੋ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਿਮੀਲੇਸ਼ਨ (ਅੰਦਰ ਸਮਾਵੇਸ਼) ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧੁ (ਸਮਬੰਧ/ਸਮਰੂਪਤਾ) ਰਾਹੀਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਉਚਾਰਣ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Rishi: Traditionally treated as brāhmaṇa-style anonymous/collective Atharvanic exposition within AV 15 (often not assigned to a single ṛṣi in the manner of RV hymns). | Devata: Agni (as annāda) and the svāhā-formula personified as efficacious speech. | 24 Mantras

Sukta 15

AV 15.15 ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਕੌਸਮੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵਨ-ਸਾਹ) ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧੂ-ਪਛਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੀਮਾਵਰਤੀ (ਲਿਮਿਨਲ) ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਿਸ਼ਮਾ, ਸਰਬਭੌਮਤਾ, ਉਰਵਰਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਚੱਜੇ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ-ਵਿਧਿਕ ਤਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬੇਨਤੀਮਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ, ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਨਕਸ਼ਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ: ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਵੈਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Rishi: Traditionally associated with Atharvanic seers in the Vratya book (specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī tradition). | Devata: Vrātya (as cosmic person) / bandhu-identifications to follow | 9 Mantras

Sukta 16

AV 15.16 ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਦੇ ਅਪਾਨ (ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਯਜ੍ਞੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾਂਗੀ/ਕੈਲੰਡਰੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਹ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਵਿਗਿਆਨ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਾਸਿਆ (ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ), ਯਜ੍ਞ (ਬਲੀ/ਯਾਗ), ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ (ਪੁਰੋਹਿਤ-ਫੀਸ/ਦਾਨ) ਆਦਿ ਨੂੰ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਦੇ “ਅਪਾਨ-ਅੰਗ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੰਧਿਕਾਲ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਗਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਜੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਏਕਤਾਕਾਰੀ ਹੈ: ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਰੀਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੈਧਤਾ ਦਾ ਚਲਾਣ ਵਾਲਾ ਇੰਜਣ ਹੈ।

Rishi: Vratya (mythic/cosmic subject; traditional attribution varies in ancillary lists) | Devata: Vratya / Prāṇa-functions (here Apāna) as cosmic principle | 7 Mantras

Sukta 17

AV 15.17 ਇੱਕ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਬੰਧੁ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ (ਵ੍ਯਾਨ) ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰਿਤੁ-ਚੱਕਰ/ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕਤਾ (ਆਰਤਵ) ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਨਕਸ਼ਬੱਧ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਵਭੌਮ, ਏਕਤਾਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸਹਾਇਤਾ (ਊਤੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ “ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ” (ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ) ਹੈ।

Rishi: Vratya (subject of the hymn; traditional r̥ṣi attributions are ancillary and variable) | Devata: Vratya / Vyāna; Earth as correlated manifestation | 10 Mantras

Sukta 18

AV 15.18 ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ-ਵਿਚਾਰਾਤਮਕ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਮਾਂਤ/ਲਿਮਿਨਲ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸਾਰੰਧ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਾ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦੋਹਰੀ/ਅੰਬਿਵੈਲੇਂਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ, ਕਾਬੂਯੋਗ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਜੋ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਰਿਤੁਅਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਬਾਹਰ” ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਦਿਨ/ਰਾਤ ਦੀ ਕਾਲ-ਦਿਸ਼ਾਤਮਕ ਬਦਲਾਵਟ ਰਾਹੀਂ ਵ੍ਰਾਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।

Rishi: Traditionally associated with Vrātya-speculation in AV 15 (exact r̥ṣi assignment varies by anukramaṇī tradition). | Devata: Vrātya (personified liminal sacral power). | 5 Mantras

Read Atharva Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App