Adhyaya 36
Book 2 places the Vijigīṣu’s power on administrative rails: offices, audits, and coercive institutions that make conquest governable. In 2.36, the prison is treated not as a moral afterthought but as a state instrument whose misuse can corrode sovereignty. The sūtras here prescribe periodic viśodhana (inspection/cleansing) of detention facilities and outline channels by which confinement may be relaxed or remitted—through labor, corporal punishment substitution, or monetary favor—thereby converting custodial burden into productive or compensatory outcomes. Further, Kautilya permits releases on high-significance political and dynastic moments (new conquests, yuvarāja-abhiṣeka, birth of a son), using mercy as a deliberate signal of stability and auspicious renewal. This integrates daṇḍa with prasāda: coercion maintains order daily, while measured clemency periodically resets social temperature, reduces custodial congestion, and reaffirms the king’s role as both disciplinarian and benefactor—strengthening the Durga limb and, by extension, the entire Saptāṅga organism.
Sutras
Sutra 1
समाहर्तृवन्नागरिको नगरं चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३६.०१ ॥
ਸਮਾਹਰਤਾ ਵਾਂਗ ਨਾਗਰਿਕ (ਸ਼ਹਿਰ ਅਧੀਕਸ਼ਕ) ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 2
दशकुलीं गोपो विंशतिकुलीं चत्वारिंशत्कुलीं वा ॥ कZ_०२.३६.०२ ॥
ਗੋਪ (ਸਥਾਨਕ ਵਾਰਡ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨੂੰ ਦਸ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ—ਜਾਂ ਵੀਹ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ—ਜਾਂ ਚਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ—ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 3
स तस्यां स्त्रीपुरुषाणां जातिगोत्रनामकर्मभिः जङ्घाग्रमायव्ययौ च विद्यात् ॥ कZ_०२.३६.०३ ॥
ਉਸ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ-ਗੋਤ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਵੀ ਜਾਣੇ।
Sutra 4
एवं दुर्गचतुर्भागं स्थानिकश्चिन्तयेत् ॥ कZ_०२.३६.०४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਨੂੰ ਕਿਲਾਬੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 5
धर्मावसथिनः पाषण्डिपथिकानावेद्य वासयेयुः स्वप्रत्ययाश्च तपस्विनः श्रोत्रियांश्च ॥ कZ_०२.३६.०५ ॥
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਪਾਸ਼ੰਡੀ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਖੁਦ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ।
Sutra 6
कारुशिल्पिनः स्वकर्मस्थानेषु स्वजनं वासयेयुः वैदेहकाश्चान्योन्यं स्वकर्मस्थानेषु ॥ कZ_०२.३६.०६ ॥
ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ; ਅਤੇ ਵੈਦੇਹਕ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੰਮ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਉਣ।
Sutra 7
पण्यानामदेशकालविक्रेतारमस्वकरणं च निवेदयेयुः ॥ कZ_०२.३६.०७ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਗਲਤ ਥਾਂ ਜਾਂ ਗਲਤ ਵੇਲੇ ਮਾਲ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰ/ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਕਵੇਂ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ।
Sutra 8
शौण्डिकपाक्वमांसिकाउदनिकरूपाजीवाः परिज्ञातमावासयेयुः ॥ कZ_०२.३६.०८ ॥
ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਪੱਕਾ ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਣੀ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ/ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਏ ਜਾਣ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀਆਂ ਤੇ ਪਛਾਣੀਆਂ ਹੋਣ।
Sutra 9
अतिव्ययकर्तारमत्याहितकर्माणं च निवेदयेयुः ॥ कZ_०२.३६.०९ ॥
ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੱਕੀ/ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ।
Sutra 10
चिकित्सकः प्रच्छन्नव्रणप्रतीकारकारयितारमपथ्यकारिणं च गृहस्वामी च निवेद्य गोपस्थानिकयोर्मुच्येत अन्यथा तुल्यदोषः स्यात् ॥ कZ_०२.३६.१० ॥
ਵੈਦ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਵੀ—ਜੋ ਲੁਕਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਥ੍ਯ/ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਰਹੇਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰੇ—ਉਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ; ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗੋਪ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਨ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇਗਾ।
Sutra 11
प्रस्थितागतौ च निवेदयेत् अन्यथा रात्रिदोषं भजेत ॥ कZ_०२.३६.११ ॥
ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਆਮਦ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹ ਭੋਗੇਗਾ।
Sutra 12
क्षेमरात्रिषु त्रिपणं दद्यात् ॥ कZ_०२.३६.१२ ॥
ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪਣ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 13
पथिकोत्पथिकाश्च बहिरन्तश्च नगरस्य देवगृहपुण्यस्थानवनश्मशानेषु सव्रणमनिष्टोपकरणमुद्भाण्डीकृतमाविग्नमतिस्वप्नमध्वक्लान्तमपूर्वं वा गृह्णीयुः ॥ कZ_०२.३६.१३ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ—ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ, ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਰਾਹਗੀਰ ਅਤੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲੇ ਰਾਹਗੀਰ ਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਪੱਤਿਜਨਕ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ, ਮਾਲ ਨੂੰ ਗਠੜੀ/ਬੰਡਲ ਬਣਾਕੇ, ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ, ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 14
एवमभ्यन्तरे शून्यनिवेशावेशनशौण्डिकाउदनिकपाक्वमांसिकद्यूतपाषण्डावासेषु विचयं कुर्युः ॥ कZ_०२.३६.१४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਹ ਖਾਲੀ ਘਰਾਂ, ਸਰਾਇਆਂ/ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਘਰਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਪਾਣੀ/ਭੋਜਨ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਪੱਕੇ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਜੂਏ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀ/ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ/ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ।
Sutra 15
अग्निप्रतीकारं च ग्रीष्मे ॥ कZ_०२.३६.१५ ॥
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ-ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ (ਅੱਗ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ) ਦੇ ਉਪਾਅ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Sutra 16
मध्यमयोरह्नश्चतुर्भागयोरष्टभागोऽग्निदण्डः ॥ कZ_०२.३६.१६ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਲੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ‘ਅੱਗ-ਦੰਡ’ (ਅੱਗ-ਪਹਿਰਾ ਲੇਵੀ) ਅੰਕਿਤ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 17
बहिरधिश्रयणं वा कुर्युः ॥ कZ_०२.३६.१७ ॥
ਜਾਂ ਉਹ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਸੋਈ/ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ।
Sutra 18
पादः पञ्चघटीनां कुम्भद्रोणिनिह्श्रेणीपरशुशूर्पाङ्कुशकचग्रहणीदृतीनां चाकरणे ॥ कZ_०२.३६.१८ ॥
ਜੇ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਨਾ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣ—ਪੰਜ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ; ਇੱਕ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣੀ; ਸੀੜ੍ਹੀ; ਕੁਹਾੜੀ; ਸੂਪ (ਛਾਜ); ਅੰਕੁਸ਼; ਰੱਸੀ; ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ; ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੈਲੀ—ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ (ਦੰਡ/ਹਿੱਸਾ) ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 19
तृणकटच्छन्नान्यपनयेत् ॥ कZ_०२.३६.१९ ॥
ਘਾਹ ਅਤੇ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ/ਛਪਰੀਆਂ ਹਟਾਈਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 20
अग्निजीविन एकस्थान्वासयेत् ॥ कZ_०२.३६.२० ॥
ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 21
स्वगृहप्रद्वारेषु गृहस्वामिनो वसेयुः असम्पातिनो रात्रौ ॥ कZ_०२.३६.२१ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ; ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰਨ।
Sutra 22
रथ्यासु कुटव्रजाः सहस्रं तिष्ठेयुः चतुष्पथद्वारराजपरिग्रहेषु च ॥ कZ_०२.३६.२२ ॥
ਗਲੀਆਂ/ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਕੁਟਵ੍ਰਜ’ ਦਲ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹਿਣ; ਅਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜ-ਪਰਿਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Sutra 23
प्रदीप्तमनभिधावतो गृहस्वामिनो द्वादशपणो दण्डः षट्पणोऽवक्रयिणः ॥ कZ_०२.३६.२३ ॥
ਜੇ ਅੱਗ ਭੜਕਣ ‘ਤੇ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਦੌੜ ਕੇ (ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ) ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ 12 ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਉਸ ਲਈ 6 ਪਣ।
Sutra 24
प्रमादाद्दीप्तेषु चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ॥ कZ_०२.३६.२४ ॥
ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ/ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 54 ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ।
Sutra 25
प्रदीपिकोऽग्निना वध्यः ॥ कZ_०२.३६.२५ ॥
ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ (ਅਗਨਿਦਾਹਕ) ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
Sutra 26
पांसुन्यासे रथ्यायामष्टभागो दण्डः पङ्कोदकसम्निरोधे पादः ॥ कZ_०२.३६.२६ ॥
ਗਲੀ/ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਧੂੜ/ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਦੰਡ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਜੁਰਮਾਨਾ; ਕੀਚੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।
Sutra 27
राजमार्गे द्विगुणः ॥ कZ_०२.३६.२७ ॥
ਰਾਜਮਾਰਗ (ਮੁੱਖ ਸੜਕ) ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।
Sutra 28
पण्यस्थानोदकस्थानदेवगृहराजपरिग्रहेषु पणोत्तरा विष्टादण्डाः मूत्रेष्वर्धदण्डाः ॥ कZ_०२.३६.२८ ॥
ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਪਰਿਸਰਾਂ ਵਿੱਚ: ਵਿਸ਼ਟਾ/ਮਲ ਨਾਲ ਗੰਦਗੀ ਕਰਨ ‘ਪਣੋੱਤਰ’ (ਇੱਕ ਪਣ ਵੱਧ) ਜੁਰਮਾਨਾ; ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਜੁਰਮਾਨਾ।
Sutra 29
भैषज्यव्याधिभयनिमित्तमदण्ड्याः ॥ कZ_०२.३६.२९ ॥
ਦਵਾਈ/ਇਲਾਜ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੰਡਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
Sutra 30
मार्जारश्वनकुलसर्पप्रेतानां नगरस्यान्तरुत्सर्गे त्रिपणो दण्डः खरोष्ट्राश्वतराश्वप्रेतानां षट्पणः मनुष्यप्रेतानां पञ्चाशत्पणः ॥ कZ_०२.३६.३० ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸੁੱਟਣ ਲਈ: ਬਿੱਲੀ, ਕੁੱਤਾ, ਨੇਵਲਾ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਲਾਸ਼—3 ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ; ਗਧਾ, ਊਂਟ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਲਾਸ਼—6 ਪਣ; ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼—50 ਪਣ।
Sutra 31
मार्गविपर्यासे शवद्वारादन्यतश्च शवनिर्णयने पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.३६.३१ ॥
ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟਣ ‘ਤੇ, ਸ਼ਵ-ਦੁਆਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਲਾਸ਼ ਲਿਜਾਣ ‘ਤੇ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਢੰਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ—‘ਪਹਿਲਾ’ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 32
द्वाःस्थानां द्विशतम् ॥ कZ_०२.३६.३२ ॥
ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਦਰਬਾਨਾਂ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋ ਸੌ (ਪਣ) ਹੈ।
Sutra 33
श्मशानादन्यत्र न्यासे दहने च द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.३६.३३ ॥
ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਲਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਸਾੜਨ ‘ਤੇ 12 ਪਣ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ।
Sutra 34
विषण्णालिकमुभयतोरात्रं यामतूर्यम् ॥ कZ_०२.३६.३४ ॥
ਦੋਵੇਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣ్ణਾਲਿਕਾ’ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਹਿਰ ਲਈ ਪਹਿਰਾ-ਸੰਕੇਤ (ਯਾਮ-ਤੂਰਯ) ਹੋਵੇ।
Sutra 35
तूर्यशब्दे राज्ञो गृहाभ्याशे सपादपणं अक्षणताडनं प्रथमपश्चिमयामिकं मध्यमयामिकं द्विगुणमन्तश्चतुर्गुणम् ॥ कZ_०२.३६.३५ ॥
ਤੂਰ੍ਯ (ਅਲਾਰਮ-ਵਾਜਾ) ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਤੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਸਵਾ ਪਣ (1¼ ਪਣ) ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਚੋਟ ਮਾਰੇ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਪਹਿਰ ਮੁਤਾਬਕ ਜੁਰਮਾਨਾ: ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰਕਮ, ਵਿਚਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ (ਅੰਤಃ) ਚੌਗੁਣਾ।
Sutra 36
शङ्कनीये देशे लिङ्गे पूर्वापदाने च गृहीतमनुयुञ्जीत ॥ कZ_०२.३६.३६ ॥
ਫੜੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ (i) ਸ਼ੱਕੀ ਥਾਂ, (ii) ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ/ਸਬੂਤ, ਅਤੇ (iii) ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ/ਪੂਰਵ ਵਰਤਾਂਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 37
राजपरिग्रहोपगमने नगररक्षारोहणे च मध्यमः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.३६.३७ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਘੇਰੇ/ਅਧਿਗ੍ਰਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੱਖਿਆ-ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ/ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਲਈ ‘ਮੱਧਮ’ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ (ਜੁਰਮਾਨਾ) ਹੈ।
Sutra 38
सूतिकाचिकित्सकप्रेतप्रदीपयाननागरिकतूर्यप्रेक्षाग्निनिमित्तं मुद्राभिश्चाग्राह्याः ॥ कZ_०२.३६.३८ ॥
ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਸੇਵਾ, ਇਲਾਜ, ਲਾਸ਼ ਦੀ ਢੁਆਈ/ਸੰਭਾਲ, ਦੀਵੇ/ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਜਾਣਾ, ਯਾਤਰਾ/ਆਵਾਜਾਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ, ਵਾਜੇ/ਚੇਤਾਵਨੀ ਧੁਨ, ਜਨਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕ—ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਹਰਾਂ (ਮੁਦਰਾ) ਹੋਣ—ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 39
चाररात्रिषु प्रच्छन्नविपरीतवेषाः प्रव्रजिता दण्डशस्त्रहस्ताश्च मनुष्या दोषतो दण्ड्याः ॥ कZ_०२.३६.३९ ॥
ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ/ਗਸ਼ਤ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਘੁੰਮੰਤੂ ਸੰਨਿਆਸੀ/ਭਿਖਾਰੀ, ਅਤੇ ਡੰਡਾ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ—ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡਨੀਯ ਹਨ।
Sutra 40
रक्षिणामवार्यं वारयतां वार्यं चावारयतां क्षणद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.३६.४० ॥
ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਲਈ: ਜੋ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕਣ ਤੇ—ਹਰ ਪਲ/ਹਰ ਵਾਰ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।
Sutra 41
स्त्रियं दासीमधिमेहयतां पूर्वः साहसदण्डः अदासीं मध्यमः कृतावरोधामुत्तमः कुलस्त्रियं वधः ॥ कZ_०२.३६.४१ ॥
ਦਾਸੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ/ਅਨੁਚਿਤ ਭੋਗ ਕਰਨ ‘ਤੇ ‘ਨਿਊਨ’ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ; ਗ਼ੈਰ-ਦਾਸੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ‘ਮੱਧਮ’ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ; ਰੋਕ/ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ‘ਉੱਤਮ’ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ; ਅਤੇ ਕੁਲ-ਇਸਤਰੀ (ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਘਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ) ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ।
Sutra 42
चेतनाचेतनिकं रात्रिदोषमशंसतो नागरिकस्य दोषानुरूपो दण्डः प्रमादस्थाने च ॥ कZ_०२.३६.४२ ॥
ਰਾਤ ਦਾ ਅਪਰਾਧ—ਚਾਹੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ (ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ) ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ/ਹਾਦਸਾਤਮਕ—ਜੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕ (ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪ੍ਰਮਾਦ-ਸਥਾਨਾਂ (ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ) ਲਈ ਵੀ।
Sutra 43
नित्यमुदकस्थानमार्गभ्रमच्छन्नपथवप्रप्राकाररक्षावेक्षणं नष्टप्रस्मृतापसृतानां च रक्षणम् ॥ कZ_०२.३६.४३ ॥
ਪਾਣੀ ਦੇ ਥਾਂ, ਰਾਹ, ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਚੌਕ/ਮੋੜ, ਲੁਕਵੇਂ ਰਸਤੇ, ਖਾਈਆਂ/ਵਪ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ/ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਇਆ/ਭੁੱਲਕੜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭਟਕ ਗਏ ਹੋਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 44
बन्धनागारे च बालवृद्धव्याधितानाथानां जातनक्षत्रपौर्णमासीषु विसर्गः ॥ कZ_०२.३६.४४ ॥
ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਥ/ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮਦਿਨ/ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਰਿਹਾਈ (ਜਾਂ ਛੁੱਟੀ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 45
पण्यशीलाः समयानुबद्धा वा दोषनिष्क्रयं दद्युः ॥ कZ_०२.३६.४५ ॥
ਵਪਾਰਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਕਰਾਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਦੋਸ਼ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ਾ-ਜੁਰਮਾਨਾ (ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਯ) ਅਦਾ ਕਰਨ।
Sutra 46
कर्मणा कायदण्डेन हिरण्यानुग्रहेण वा ॥ कZ_०२.३६.४६च्द् ॥
ਰਿਹਾਈ/ਰਾਹਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਧਨ ਦੇਣ (ਅਦਾਇਗੀ) ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Sutra 47
पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बन्धनस्य विधीयते ॥ कZ_०२.३६.४७च्द् ॥
ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਹੋਣ ਤੇ ਕੈਦ (ਬੰਧਨ) ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Reduced custodial abuse and disorder, healthier detention conditions, lower risk of riots/escape, and increased public confidence that royal daṇḍa is regulated rather than arbitrary—strengthening internal security and legitimacy.
While this extract does not specify a penalty, Kautilya’s administrative logic implies liability of custodial officials for negligence or cruelty: fines, dismissal, and punitive daṇḍa proportional to harm caused (especially if unlawful suffering, death, or escape results from failure to inspect/maintain bandhanasthāna).