Adhyaya 12
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting administration into measurable procedures. Chapter 2.12 is a technical-legal bridge between natural resource geography and fiscal sovereignty: it tells the state how to recognize ores, mineral exudates, and their quality markers (color, weight, smell, texture, behavior in water/fire), and how to refine or stabilize them through prescribed ‘pratīvāpa’ (additives/fluxes) and treatments. The pragmatic objective is not curiosity about minerals but the conversion of uncertain mountain substances into certified, taxable, and storable value—gold, silver, copper, lead, tin—thereby thickening the kośa, which in Kauṭilya’s logic is the hinge of danda (capacity to compel) and yuddha (capacity to expand). By standardizing assays and purification, the chapter also reduces dependence on private expertise, making mineral knowledge an instrument of state control over janapada resources and strategic materials for coinage, armament, and trade.
Sutras
Sutra 1
भूतपूर्वमभुतपूर्वं वा भूमिप्रस्तररसधातुमत्यर्थवर्णगौरवमुग्रगन्धरसं परीक्षेत ॥ कZ_०२.१२.०१ ॥
ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਰਸ-ਧਾਤੂ (ਖਨਿਜ ਸ੍ਰਾਵ/ਅਯਸਕ)—ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਮਿਲੇ ਹੋਣ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਰੰਗ, ਭਾਰਪਨ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਗੰਧ/ਸਵਾਦ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 2
पर्वतानामभिज्ञातोद्देशानां बिलगुहोपत्यकालयनगूढखातेष्वन्तः प्रस्यन्दिनो जम्बूचूततालफलपक्वहरिद्राभेदगुडहरितालमनःशिलाक्षौद्रहिङ्गुलुकपुण्डरीकशुकमयूरपत्त्रवर्णाः सवर्णोदकौषधिपर्यन्ताश्चिक्कणा विशदा भारिकाश्च रसाः काञ्चनिकाः ॥ कZ_०२.१२.०२ ॥
ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਬਿਲਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ, ਆਸਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ ਖੱਡਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਜੰਬੂ, ਅੰਬ ਅਤੇ ਤਾੜ-ਫਲ, ਪੱਕੀ ਹਲਦੀ, ਗੁੜ, ਹਰਿਤਾਲ, ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ, ਸ਼ਹਿਦ, ਹਿੰਗੁਲ, ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ, ਤੋਤਾ ਜਾਂ ਮੋਰ-ਪੰਖ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸਦੇ ਖਨਿਜ-ਰਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬੂਟੀਆਂ ਵੀ ਉਸੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਚਿਕਣੇ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੋਨੇ-ਧਾਰੀ (ਸੋਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ) ਸ੍ਰਾਵ ਹਨ।
Sutra 3
अप्सु निष्ठ्यूतास्तैलवद्विसर्पिणः षङ्कमलग्राहिणश्च ताम्ररूप्ययोः शतादुपरि वेद्धारः ॥ कZ_०२.१२.०३ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕਣ ਨਾਲ ਜੇ ਉਹ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਫੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਲਈ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ (ਇਕਾਈਆਂ) ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੇਧ/ਪਰਖ ਪਦਾਰਥ ਹੈ।
Sutra 4
तत्प्रतिरूपकमुग्रगन्धरसं शिलाजतु विद्यात् ॥ कZ_०२.१२.०४ ॥
ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ (ਹਮਸ਼ਕਲ) ਤੀਖੀ ਗੰਧ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 5
पीतकास्ताम्रकास्ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवो भिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्गमाषकृसरवर्णा वा दधिबिन्दुपिण्डचित्रा हरिद्राहरीतकीपद्मपत्त्रशैवलयकृत्प्लीहानवद्यवर्णा भिन्नाश्चुञ्चुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सुगुलिका अर्चिष्मन्तस्ताप्यमाना न भिद्यन्ते बहुफेनधूमाश्च सुवर्णधातवः प्रतीवापार्थास्ताम्ररूप्यवेधनाः ॥ कZ_०२.१२.०५ ॥
ਧਰਤੀ/ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਯਸਕ ਪੀਲੇ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਜਾਂ ਤਾਂਬਾ-ਪੀਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੋੜਨ ‘ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ, ਜਾਂ ਮੂੰਗ, ਉੜਦ, ਜਾਂ ਖਿਚੜੀ ਵਰਗਾ ਰੰਗ; ਜਾਂ ਦਹੀਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੇ ਗੱਠਾਂ ਵਰਗੀ ਚਿਤਰਾਈ; ਜਾਂ ਹਲਦੀ, ਹਰੀਤਕੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤਾ, ਕਾਈ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹਰਾ ਤਾਂਬਾ-ਜੰਗ (ਵਰਡਿਗ੍ਰਿਸ), ਤਿਲਲੀ-ਰੰਗ ਜਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਛਟਾਵਾਂ ਦਿੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੁੱਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ, ਬਿੰਦੂ, ਰੇਤ ਵਰਗੇ ਕਣ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰਗੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਰਮ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਫਟਦੇ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਫੇਨ ਤੇ ਧੂੰਆ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਯਸਕ ਹਨ—ਮਿਸ਼ਰਧਾਤ (ਪ੍ਰਤੀਵਾਪ) ਲਈ ਯੋਗ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ-ਚਾਂਦੀ ਦਾ ‘ਵੇਧ’/ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ।
Sutra 6
शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः सस्यकगोमेदकगुडमत्स्यण्डिकावर्णाः कोविदारपद्मपाटलीकलायक्षौमातसीपुष्पवर्णाः ससीसाः साञ्जना विस्रा भिन्नाः श्वेताभाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेताः सर्वे वा लेखाबिन्दुचित्रा मृदवो ध्मायमाना न स्फुटन्ति बहुफेनधूमाश्च रूप्यधातवः ॥ कZ_०२.१२.०६ ॥
ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਅਯਸਕ ਸ਼ੰਖ, ਕਪੂਰ, ਸਫਟਿਕ, ਮੱਖਣ, ਕਬੂਤਰ, ਫਾਖਤਾ, ਨਿਰਮਲ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਮੋਰ-ਗਰਦਨ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰੋਂ, ਗੋਮੇਦ, ਗੁੜ ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ, ਕਮਲ, ਪਾਟਲੀ, ਮਟਰ, ਲਿਨਨ/ਖ਼ੌਮ ਜਾਂ ਅਲਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨ (ਸੁਰਮਾ) ਵਰਗਾ ਪਦਾਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਬਦਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੋੜਨ ‘ਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਝਲਕ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੇ, ਕਾਲੇ-ਚਿੱਟੇ-ਝਲਕ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ-ਝਲਕ ਵਾਲੇ-ਕਾਲੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰ-ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਚਿਤਰਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫੂਕ/ਤਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫਟਦੇ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਫੇਨ ਤੇ ਧੂੰਆ ਛੱਡਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਅਯਸਕ ਹਨ।
Sutra 7
सर्वधातूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः ॥ कZ_०२.१२.०७ ॥
ਸਭ ਧਾਤਾਂ/ਖਨਿਜ-ਅਯਸਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਰੁਤਵ) ਵਧਣ ਨਾਲ ਧਾਤੂ-ਉਪਜ/ਸਾਰ (ਸੱਤਵ) ਵਧਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
तेषामशुद्धा मूढगर्भा वा तीक्ष्णमूत्रक्षरभाविता राजवृक्षवटपीलुगोपित्तरोचनामहिषखरकरभमूत्रलेण्डपिण्डबद्धास्तत्प्रतीवापास्तदवलेपा वा विशुद्धाः स्रवन्ति ॥ कZ_०२.१२.०८ ॥
ਜੋ ਅਯਸ/ਧਾਤਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਭ ਮੰਦ/ਅਟਕਿਆ ਹੋਵੇ (ਮੂਢਗਰਭ), ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਖਾਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਵਟ, ਪੀਲੂ, ਗੋ-ਪਿੱਤ, ਰੋਚਨਾ ਅਤੇ ਮਹਿਸ, ਗਧੇ ਤੇ ਊਂਟ ਦੇ ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਲੇੰਡ/ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ—ਪ੍ਰਤੀਵਾਪ (ਫਲਕਸ-ਜੋੜ) ਜਾਂ ਅਵਲੇਪ (ਲੇਪ/ਕੋਟਿੰਗ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਨਾਲ—ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪਿਘਲ ਕੇ ਵਹਿ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Sutra 9
यवमाषतिलपलाशपीलुक्षारैर्गोक्षीराजक्षीरैर्वा कदलीवज्रकन्दप्रतीवपो मार्दवकरः ॥ कZ_०२.१२.०९ ॥
ਜੌ, ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ), ਤਿਲ, ਪਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਪੀਲੂ ਦੇ ਖਾਰਾਂ ਨਾਲ—ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਮਿਲਾ ਕੇ—ਕਦਲੀ (ਕੇਲਾ) ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਕੰਦ ਸਮੇਤ ਬਣਾਇਆ ਪ੍ਰਤੀਵਾਪ (ਫਲਕਸ) ਨਰਮੀ/ਲਚਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sutra 10
यदपि शतसहस्रधा विभिन्नं भवति मृदु त्रिभिरेव तन्निषेकैः ॥ कZ_०२.१२.१०च्द् ॥
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੌ-ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ (ਮਿਸ਼ਰਣ) ਦੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਨਿਸ਼ੇਕ (ਢਾਲਣ/ਭਿਗੋਣ) ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 11
गोदन्तशृङ्गप्रतीवापो मृदुस्तम्भनः ॥ कZ_०२.१२.११ ॥
ਗਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਵਾਪ (ਫਲਕਸ) ਮ੍ਰਿਦੁ ਸਤੰਭਨ (ਹਲਕਾ ‘ਸੈੱਟ/ਜਮਾਉ’ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 12
भारिकः स्निग्धो प्रस्तरधातुर्भूमिभागो वा पिङ्गलो हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्रधातुः ॥ कZ_०२.१२.१२ ॥
ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਅਯਸਕ/ਧਾਤੂ ਭਾਰੀ, ਚਿਕਣਾ-ਜਿਹਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਥਰੀਲੇ ਅਯਸਕ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਾ/ਟੁਕੜੇ (ਭਾਗ) ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪਿੰਗਲਾ, ਹਰਾ, ਫਿੱਕਾ ਲਾਲ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 13
काकमोचकः कपोतरोचनावर्णः श्वेतराजिनद्धो वा विस्रः सीसधातुः ॥ कZ_०२.१२.१३ ॥
ਸੀਸੇ ਦਾ ਅਯਸਕ/ਧਾਤੂ ‘ਕਾਕਮੋਚਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਬੂਤਰ-ਰੋਚਨਾ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 14
ऊषरकर्बुरः पक्वलोष्ठवर्णो वा त्रपुधातुः ॥ कZ_०२.१२.१४ ॥
ਟਿਨ ਦਾ ਅਯਸਕ/ਧਾਤੂ ਊਸਰ (ਖਾਰਾ) ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਚਿਤਕਬਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੱਕੇ ਢੇਲੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 15
खरुम्बः पाण्डुरोहितः सिन्दुवारपुष्पवर्णो वा तीक्ष्णधातुः ॥ कZ_०२.१२.१५ ॥
‘ਤੀਖ਼ਣ’ ਧਾਤੂ/ਅਯਸਕ (ਮਜ਼ਬੂਤ/ਕਠੋਰ ਧਾਤੂ—ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਹਾ/ਸਟੀਲ ਵਰਗ) ‘ਖਰੁੰਬ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿੱਕਾ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿੰਦੁਵਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 16
काकाण्डभुजपत्त्रवर्णो वा वैकृन्तकधातुः ॥ कZ_०२.१२.१६ ॥
ਵੈਕ੍ਰੁੰਤਕ ਧਾਤੂ (ਅਯਸਕ) ਕਾਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੀ, ਜਾਂ ਭੁਜਪੱਤਰ (ਭੋਜਪੱਤਰ/ਬਰਚ) ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 17
अच्छः स्निग्धः सप्रभो घोषवान् शीतस्तीव्रस्तनुरागश्च मणिधातुः ॥ कZ_०२.१२.१७ ॥
ਰਤਨ-ਧਾਤੂ (ਮਣੀ-ਅਯਸਕ) ਸਾਫ਼, ਚਿਕਣਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਵੱਜਣ ‘ਤੇ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ‘ਤੇ ਠੰਢਾ, ਕਠੋਰ/ਤੀਖਾ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 18
धातुसमुत्थं तज्जातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१२.१८ ॥
ਅਯਸਕ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਯਸਕ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 19
कृतभाण्डव्यवहारमेकमुखमत्ययं चान्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.१९ ॥
ਤਿਆਰ ਮਾਲ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਡਿਫਾਲਟ/ਬਕਾਇਆ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਜ ਕਰੇ—ਨਿਰਮਾਤਾ, ਖਰੀਦਦਾਰ, ਵਿਕਰੇਤਾ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦਿਆਂ।
Sutra 20
आकरिकमपहरन्तमष्टगुणं दापयेदन्यत्र रत्नेभ्यः ॥ कZ_०२.१२.२० ॥
ਜੇ ਖਾਣ-ਮਜ਼ਦੂਰ/ਲੀਜ਼ਧਾਰਕ ਚੋਰੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ (ਜਿੱਥੇ ਵੱਖਰਾ ਨਿਯਮ ਹੈ)।
Sutra 21
स्तेनमनिसृष्टोपजीविनं च बद्धं कर्म कारयेत्दण्डोपकारिणं च ॥ कZ_०२.१२.२१ ॥
ਚੋਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 22
व्ययक्रियाभारिकमाअकरं भागेन प्रक्रयेण वा दद्यात् लाघविकमात्मना कारयेत् ॥ कZ_०२.१२.२२ ॥
ਜਿਹੜੀ ਖਾਣ ਖਰਚ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੀਸ ‘ਤੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੀ ਖਾਣ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸੌਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜ ਨੇ ਆਪ ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 23
लोहाध्यक्षस्ताम्रसीसत्रपुवैकृन्तकारकूटवृत्तकंसताललोहकर्मान्तान् कारयेत् लोहभाण्डव्यवहारं च ॥ कZ_०२.१२.२३ ॥
ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧੀक्षक ਤਾਂਬੇ, ਸੀਸੇ, ਟਿਨ, ਵੈਕ੍ਰੰਤਕ, ਆਰਕੂਟ, ਵ੍ਰਿੱਤ-ਕੰਸ, ਤਾਲ (ਘੰਟੀ-ਧਾਤੂ/ਕਾਂਸਾ) ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਚਲਵਾਏ, ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਬਰਤਨਾਂ/ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 24
लक्षणाध्यक्षश्चतुर्भागताम्रं रूप्यरूपं तीक्ष्णत्रपुसीसाञ्जनानामन्यतममाषबीजयुक्तं कारयेत्पणमर्धपणं पादमष्टभागमिति पादाजीवं ताम्ररूपं माषकमर्धमाषकं काकणीमर्धकाकणीमिति ॥ कZ_०२.१२.२४ ॥
ਲੱਛਣ-ਅਧੀक्षक ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂਬਾ ਮਿਲੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮੋਹਰ ਬਣਵਾਏ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਟਿਨ, ਸੀਸਾ ਜਾਂ ਅੰਜਨ (ਖਨਿਜ/ਧਾਤਵੀ ਜੋੜ) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਸ਼-ਬੀਜ (ਮਿਆਰੀ ਵਜ਼ਨ) ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੋਰ ਮੋਹਰਾਂ ਵੀ ਬਣਵਾਏ। ਮੁੱਲ-ਮਾਨ: ਪਣ, ਅੱਧ-ਪਣ, ਪਾਦ (ਚੌਥਾਈ), ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ (ਅਸ਼ਟਭਾਗ); ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ: ਮਾਸ਼ਕ, ਅੱਧ-ਮਾਸ਼ਕ, ਕਾਕਣੀ, ਅੱਧ-ਕਾਕਣੀ।
Sutra 25
रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकीं कोशप्रवेश्यां च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.२५ ॥
ਸਿੱਕਾ-ਜਾਂਚਕ ਆਮ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਚਲਾਣ/ਹੈਂਡਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਇਮ ਕਰੇ।
Sutra 26
रूपिकमष्टकं शतम् पञ्चकं शतं व्याजीम् पारीक्षिकमष्टभागिकं शतम् पञ्चविंशतिपणमत्ययं च अन्यत्रकर्तृक्रेतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः ॥ कZ_०२.१२.२६ ॥
ਉਹ ਵਸੂਲ ਕਰੇ: ‘ਰੂਪਿਕ’ ਫੀਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਅੱਠ; ‘ਵਿਆਜੀ’ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਪੰਜ; ‘ਪਾਰੀਕ੍ਸ਼ਿਕ’ (ਜਾਂਚ/ਤਸਦੀਕ) ਪ੍ਰਤੀ ਸੌ ਇੱਕ-ਅੱਠਵਾਂ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੱਚੀ ਪਣਾਂ ਦਾ ਦੰਡ-ਅਧਿਭਾਰ—ਪਰ ਜੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰੀਗਰ/ਉਤਪਾਦਕ, ਖਰੀਦਦਾਰ, ਵਿਕਰੇਤਾ ਜਾਂ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
Sutra 27
खन्यध्यक्षः शङ्खवज्रमणिमुक्ताप्रवालक्षारकर्मान्तान् कारयेत्पणनव्यवहारं च ॥ कZ_०२.१२.२७ ॥
ਖਾਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ੰਖ, ਹੀਰਾ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ ਅਤੇ ਖਾਰ (ਅਲਕਲੀ) ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ/ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੇਂਦਰ ਚਲਵਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 28
लवणाध्यक्षः पाकमुक्तं लवणभागं प्रक्रयं च यथाकालं संगृह्णीयाद्विक्रयाच्च मूल्यं रूपं व्याजीं च ॥ कZ_०२.१२.२८ ॥
ਲਵਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਛੱਡੇ ਗਏ ਨਮਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ (ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਯ’ (ਅਗਾਊਂ/ਖਰੀਦ-ਕੀਮਤ) ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਕੀਮਤ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਰੂਪ’ ਫੀਸ ਅਤੇ ‘ਵਿਆਜੀ’ ਲੇਵੀ ਵੀ ਵਸੂਲ ਕਰੇ।
Sutra 29
आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात् ॥ कZ_०२.१२.२९ ॥
ਬਾਹਰੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਨਮਕ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵੇ।
Sutra 30
दत्तभागविभागस्य विक्रयः पञ्चकं शतं व्याजीं रूपं रूपिकं च ॥ कZ_०२.१२.३० ॥
ਦਿੱਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਮਕ (ਜਾਂ ਨਮਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ) ਦੀ ਵਿਕਰੀ ‘ਤੇ ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ‘ਵਿਆਜੀ’ ਲੇਵੀ ਲਈ ਜਾਵੇ; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਰੂਪ’ ਅਤੇ ‘ਰੂਪਿਕ’ ਚਾਰਜ ਵੀ।
Sutra 31
क्रेता शुल्कं राजपण्यच्छेदानुरूपं च वैधरणं दद्यात् अन्यत्र क्रेता षट्छतमत्ययं च ॥ कZ_०२.१२.३१ ॥
ਖਰੀਦਦਾਰ ਸ਼ੁਲਕ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵਰਗੀਕਰਨ/ਮਿਆਰ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵੈਧਰਣ’ ਚਾਰਜ ਦੇਵੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ‘ਤੇ ਛੇ ਸੌ (ਪਣ) ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 32
विलवणमुत्तमं दण्डं दद्यादनिषृष्टोपजीवी चान्यत्र वानप्रस्थेभ्यः ॥ कZ_०२.१२.३२ ॥
ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਲੂਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
Sutra 33
श्रोत्रियास्तपस्विनो विष्टयश्च भक्तलवणं हरेयुः ॥ कZ_०२.१२.३३ ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਲੂਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।
Sutra 34
अतोऽन्यो लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात् ॥ कZ_०२.१२.३४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਲੂਣ ਅਤੇ ਖਾਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ੁਲਕ ਅਦਾ ਕਰਨ।
Sutra 35
एवं मूल्यं च भागं च व्याजीं परिघमत्ययम् ॥ कZ_०२.१२.३५अब् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤ, ਹਿੱਸਾ (ਦੇਯ ਭਾਗ), ‘ਵਿਆਜੀ’ ਲੇਵੀ, ‘ਪਰਿਘ’ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।
Sutra 36
एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयेन्मुखसंग्रहम् ॥ कZ_०२.१२.३६च्द् ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਉਹ ‘ਮੁਖ-ਸੰਗ੍ਰਹ’ ਕਾਇਮ ਕਰੇ—ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੰਗ੍ਰਹ/ਸਵੀਕਾਰ ਕੇਂਦਰ।
Sutra 37
पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोशभूषणा ॥ कZ_०२.१२.३७च्द् ॥
ਭੂਮੀ/ਰਾਜ ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਦੰਡ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ—ਬਣਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Certified metals and controlled refining increase stable revenue, reliable coinage and procurement, and reduce fraud in wages and trade—thereby strengthening kośa and enabling public security expenditure (danda, durga maintenance, and army supply).
This chapter does not state a specific fine, but within Book 2’s superintendent framework, misreporting ores, adulteration/substitution, theft from mines, or tampering with state refining would be treated as economic offenses: confiscation of illicit gain, fines proportional to loss, and punitive action against responsible workers/officials under the relevant adhyakṣa’s disciplinary powers.