Adhyaya 10
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting royal intention into repeatable administrative action. Chapter 2.10 (here: sūtras 15–27) treats governance as a linguistic-technical system: the state rules through ‘lekha’ (written instruments) whose meaning must be stable, classifiable, and complete. By defining the parts of speech (nāma, ākhyāta, upasarga, nipāta), the nature of a sentence (vākya as completion of sense), and the permissible size/structure of a ‘varga’ (a grouped statement), Kauṭilya makes communication an arm of administration. He then enumerates thirteen functional intents of writing (nindā, praśaṃsā, pṛcchā, etc.) and begins defining them, thus turning rhetoric into a controlled bureaucratic toolkit. In the Saptāṅga frame, this strengthens the Amātya limb: disciplined documentation reduces internal leakage, improves compliance, and supports the treasury, army, and diplomacy indirectly by ensuring orders are intelligible, provable, and enforceable.
Sutras
Sutra 1
शासने शासनमित्याचक्षते ॥ कZ_०२.१०.०१ ॥
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਅਰਥਾਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ।
Sutra 2
शासनप्रधाना हि राजानः तन्मूलत्वात्संधिविग्रहयोः ॥ कZ_०२.१०.०२ ॥
ਰਾਜੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ (ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ) ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਯੁੱਧ) ਉਸੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 3
तस्मादमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविदाशुग्रन्थश्चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् ॥ कZ_०२.१०.०३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ-ਲੇਖਕ ਵਿੱਚ ਅਮਾਤ੍ਯ-ਸੰਪਦਾ ਦੇ ਗੁਣ ਹੋਣ; ਉਹ ਹਰ ਮੌਕੇ/ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਣ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ।
Sutra 4
सोऽव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात्देशाइश्वर्यवंशनामधेयोपचारमीश्वरस्य देशनामधेयोपचारमनीश्वरस्य ॥ कZ_०२.१०.०४ ॥
ਉਹ ਅਵਿਆਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਸਰਬਭੌਮ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਲਈ ਦੇਸ਼, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ/ਅਧਿਕਾਰ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਨਮਾਨ-ਸੂਚਕ ਸੰਬੋਧਨ ਵਰਤੇ; ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਬਭੌਮ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਨਮਾਨ-ਸੂਚਕ ਸੰਬੋਧਨ ਵਰਤੇ।
Sutra 5
यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात्पुरुषानुरूपम् ॥ कZ_०२.१०.०५च्द् ॥
ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦੀਆਂ) ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਗਾਵਾਂ (ਯੌਨਾਨੁਬੰਧ) ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪੱਤਰ/ਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Sutra 6
अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यमौदार्यं स्पष्टत्वमिति लेखसम्पत् ॥ कZ_०२.१०.०६ ॥
ਲੇਖ/ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਹਨ—ਅਰਥ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਨਿਆਸ, ਸੰਬੰਧ/ਸੰਗਤੀ, ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ, ਮਾਧੁਰ੍ਯ, ਔਦਾਰ੍ਯ/ਗਰਿਮਾ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ।
Sutra 7
तत्र यथावदनुपूर्वक्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वमभिनिवेश इत्यर्थक्रमः ॥ कZ_०२.१०.०७ ॥
ਇੱਥੇ ‘ਅਰਥ-ਕ੍ਰਮ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ।
Sutra 8
प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधादुत्तरस्य विधानमासमाप्तेरिति सम्बन्धः ॥ कZ_०२.१०.०८ ॥
‘ਸੰਬੰਧ’ (ਸੰਗਤੀ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਬਿਨਾਂ ਅਗਲੀ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਇਹੀ ਢੰਗ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।
Sutra 9
अर्थपदाक्षराणामन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैरर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता ॥ कZ_०२.१०.०९ ॥
‘ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਘਾਟ ਨਾ ਵਾਧਾ; ਕਾਰਨਾਂ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ; ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ।
Sutra 10
सुखोपनीतचार्वर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम् ॥ कZ_०२.१०.१० ॥
‘ਮਾਧੁਰ੍ਯ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋ ਮਨੋਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਣ।
Sutra 11
अग्राम्यशब्दाभिधानमौदार्यम् ॥ कZ_०२.१०.११ ॥
ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ‘ਔਦਾਰ੍ਯ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਅਗ੍ਰਾਮ੍ਯ (ਅਸ਼ਲੀਲ/ਗੰਵਾਰੂ ਨਹੀਂ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ; ਅਰਥਾਤ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾਪੂਰਨ ਭਾਸ਼ਾ।
Sutra 12
प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वमिति ॥ कZ_०२.१०.१२ ॥
ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ‘ਸਪਸ਼ਟਤਾ’ ਹੈ।
Sutra 13
अकारादयो वर्णास्त्रिषष्टिः ॥ कZ_०२.१०.१३ ॥
‘ਅ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣ ਤਿਰਸਠ ਹਨ।
Sutra 14
वर्णसंघातः पदम् ॥ कZ_०२.१०.१४ ॥
ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਪਦ’ (ਸ਼ਬਦ) ਹੈ।
Sutra 15
तच्चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति ॥ कZ_०२.१०.१५ ॥
ਉਹ (ਪਦ) ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਨਾਮ, ਆਖਿਆਤ, ਉਪਸਰਗ ਅਤੇ ਨਿਪਾਤ।
Sutra 16
तत्र नाम सत्त्वाभिधायि ॥ कZ_०२.१०.१६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਮ’ ਸੱਤਵ/ਵਸਤੂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 17
अविशिष्टलिङ्गमाख्यातं क्रियावाचि ॥ कZ_०२.१०.१७ ॥
ਆਖ੍ਯਾਤ (ਕਿਰਿਆ) ਲਿੰਗ-ਨਿਰਪੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 18
क्रियाविशेषकाः प्रादय उपसर्गाः ॥ कZ_०२.१०.१८ ॥
ਪ੍ਰ- ਆਦਿ ਉਪਸਰਗ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ/ਅਰਥ-ਨਿਰਧਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 19
अव्ययाश्चादयो निपाताः ॥ कZ_०२.१०.१९ ॥
ਚ (‘ਅਤੇ’) ਆਦਿ ਨਿਪਾਤ ਅਵ੍ਯਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 20
पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ ॥ कZ_०२.१०.२० ॥
ਅਰਥ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਵਾਕ੍ਯ’ ਹੈ।
Sutra 21
एकपदावरस्त्रिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः ॥ कZ_०२.१०.२१ ॥
ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਗ’ (ਪੈਰਾ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਕ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਗਲਾ (ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਤਿੰਨ ਪਦ/ਖੰਡਾਂ ਤੱਕ ਲੰਮਾ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪਏ।
Sutra 22
लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकमस्येति च ॥ कZ_०२.१०.२२ ॥
ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਇਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵਾਚਿਕਮ ਅਸ੍ਯ’ (“ਇਹ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਹੈ”) ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 23
प्रत्याख्यानमुपालम्भः प्रतिषेधोऽथ चोदना ॥ कZ_०२.१०.२३च्द् ॥
ਪ੍ਰਤਿਆਖਿਆਨ/ਇਨਕਾਰ, ਉਪਾਲੰਭ/ਝਿੜਕ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ/ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਚੋਦਨਾ/ਆਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਹਦਾਇਤ—(ਇਹ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।
Sutra 24
एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥ कZ_०२.१०.२४च्द् ॥
ਇਹ ਅਰਥ/ਕੰਮ ਲਿਖਤੀ ਸੰਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 25
तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा ॥ कZ_०२.१०.२५ ॥
ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੁਲ, ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਕਰਮ/ਆਚਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ‘ਨਿੰਦਾ’ ਹੈ।
Sutra 26
गुणवचनमेतेषामेव प्रशंसा ॥ कZ_०२.१०.२६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ (ਕੁਲ, ਸਰੀਰ, ਕਰਮ/ਆਚਰਨ) ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ‘ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ’ ਹੈ।
Sutra 27
कथमेतदिति पृच्छा ॥ कZ_०२.१०.२७ ॥
“ਇਹ ਕਿਵੇਂ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣਾ ‘ਪૃચ્છਾ’ (ਪ੍ਰਸ਼ਨ) ਹੈ।
Sutra 28
एवमित्याख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.२८ ॥
“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ”—ਇਹ ਕਹਿਣਾ ‘ਆਖਿਆਨ’ (ਬਿਆਨ/ਵਿਆਖਿਆ) ਹੈ।
Sutra 29
देहि इत्यर्थना ॥ कZ_०२.१०.२९ ॥
‘ਦੇਹਿ’— ਇਹ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ/ਯਾਚਨਾ ਹੈ।
Sutra 30
न प्रयच्छामि इति प्रत्याख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.३० ॥
“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ/ਦਿੰਦੀ,”— ਇਹ ਅਸਵੀਕਾਰ (ਪ੍ਰਤਿਆਖਿਆਨ) ਹੈ।
Sutra 31
अननुरूपं भवतः इत्युपालम्भः ॥ कZ_०२.१०.३१ ॥
“ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ,”— ਇਹ ਉਪਾਲੰਭ (ਨਿੰਦਾ/ਸ਼ਿਕਾਇਤ) ਹੈ।
Sutra 32
मा कार्षीः इति प्रतिषेधः ॥ कZ_०२.१०.३२ ॥
“ਨਾ ਕਰ,”— ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ (ਨਿਸ਼ੇਧ) ਹੈ।
Sutra 33
इदं क्रियतामिति चोदना ॥ कZ_०२.१०.३३ ॥
“ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ,”— ਇਹ ਚੋਦਨਾ (ਹਦਾਇਤ/ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਹੈ।
Sutra 34
योऽहं स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवतः इत्युपग्रहः सान्त्वम् ॥ कZ_०२.१०.३४ ॥
“ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਹੋ ਜੋ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰਾ ਧਨ ਹੈ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ,”— ਐਸੀ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਵਰਗੀ ਭਰੋਸਾ-ਦਿਹਾਨੀ ਸਾਂਤਵ (ਮਿਲਾਪ/ਸਮਝੌਤਾ) ਹੈ।
Sutra 35
व्यसनसाहाय्यमभ्युपपत्तिः ॥ कZ_०२.१०.३५ ॥
ਆਪੱਤੀ/ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਵਚਨ (ਆਸ਼ਵਾਸਨ-ਰੂਪ ਸਾਂਤਵਨਾ) ਹੈ।
Sutra 36
सदोषमायतिप्रदर्शनमभिभर्त्सनम् ॥ कZ_०२.१०.३६ ॥
ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿਖਾਉਣਾ ‘ਅਭਿਭਰਤਸਨ’ (ਡਾਂਟ/ਫਟਕਾਰ) ਹੈ।
Sutra 37
अनुनयस्त्रिविधोऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति ॥ कZ_०२.१०.३७ ॥
ਅਨੁਨਯ (ਮਨਾਉਣਾ/ਸਾਂਤਵਨਾ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਅਰਥ/ਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਿੱਚ; ਪੁਰਸ਼ਾਂ/ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਦੈਵੀ (ਕੁਦਰਤੀ) ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ।
Sutra 38
प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ॥ कZ_०२.१०.३८च्द् ॥
ਸ਼ਾਸਨ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੁਕਮ) ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ—(1) ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿੱਤਿਕ (ਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ/ਚਾਲੂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ), (2) ਪ੍ਰਤਿਲੇਖ (ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਤੀ-ਹੁਕਮ/ਲਿਖਤੀ ਸੰਦੇਸ਼), ਅਤੇ (3) ਸਰਵਤ੍ਰਗ (ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਗੂ ਆਮ ਹੁਕਮ)।
Sutra 39
राज्ञः समीपे वरकारमाह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा ॥ कZ_०२.१०.३९च्द् ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰ (ਵਰਕਾਰ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਇਹ ਔਪਚਾਰਿਕ ਅਰਜ਼/ਨਿਵੇਦਨ (ਪ੍ਰਜ್ಞਾਪਨ) ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sutra 40
विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ॥ कZ_०२.१०.४०च्द् ॥
ਤਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸੇਵਕਾਂ (ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ) ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲਿਖਤੀ ਹੁਕਮ (ਆਜ्ञਾ-ਲੇਖ) ਦਾ ਲੱਛਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Sutra 41
अप्याधौ परिदाने वा भवतस्ताव् उपग्रहौ ॥ कZ_०२.१०.४१च्द् ॥
—ਤਦੋਂ ਅਗਾਊਂ ਅਦਾਇਗੀ (ਆਧੌ) ਜਾਂ ਅਨੁਦਾਨ/ਪ੍ਰਦਾਨ (ਪਰਿਦਾਨ) ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ/ਲਾਲਚ (ਉਪਗ੍ਰਹ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 42
अनुग्रहो यो नृप्तेर्निदेशात्तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ कZ_०२.१०.४२च्द् ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਹਰ/ਛੂਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰ ‘ਪਰੀਹਾਰ’—ਅਰਥਾਤ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰਾਹਤ/ਛੋਟ—ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sutra 43
निसृष्टिस्थापना कार्यकरणे वचने तथा ॥ कZ_०२.१०.४३अब् ॥
ਕੰਮ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ (ਅਧਿਕਾਰ ਸੌਂਪਣਾ/ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਨਿਯੁਕਤੀ) ਅਤੇ ‘ਸਥਾਪਨਾ’ (ਸਥਾਪਨਾ/ਪੁਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮੌਖਿਕ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 44
द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति ॥ कZ_०२.१०.४४च्द् ॥
ਹਕੂਮਤ/ਹੁਕਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਪਹਲ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Sutra 45
प्रतिलेखो भवेत्कार्यो यथा राजवचस्तथा ॥ कZ_०२.१०.४५च्द् ॥
ਪ੍ਰਤਿਲੇਖ (ਜਵਾਬੀ ਪੱਤਰ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ/ਮਨਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।
Sutra 46
सर्वत्रगो नाम भवेत्स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥ कZ_०२.१०.४६च्द् ॥
‘ਸਰਵਤ੍ਰਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਣਿਆ/ਪਛਾਣਿਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 47
उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः ॥ कZ_०२.१०.४७ ॥
ਉਪਾਅ ਹਨ—ਸਾਮ, ਉਪਪ੍ਰਦਾਨ (ਲਾਲਚ/ਤੋਹਫ਼ਾ), ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੰਡ।
Sutra 48
तत्र साम पञ्चविधं गुणसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् परस्परोपकारसंदर्शनमायतिप्रदर्शनमात्मोपनिधानमिति ॥ कZ_०२.१०.४८ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਮ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਗੁਣਸੰਕੀਰਤਨ, ਸੰਬੰਧੋਪਾਖਿਆਨ, ਪਰਸਪਰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਦਰਸਾਉਣਾ, ਆਯਤੀ (ਭਵਿੱਖ) ਦਾ ਦਰਸਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਆਤਮੋਪਨਿਧਾਨ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ/ਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣਾ)।
Sutra 49
तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर्गुणसंकीर्तनम् ॥ कZ_०२.१०.४९ ॥
ਇੱਥੇ ‘ਗੁਣਸੰਕੀਰਤਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਵੰਸ਼, ਸਰੀਰ, ਕਰਮ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਸੁਭਾਉ, ਸ਼੍ਰੁਤ (ਵਿਦਿਆ/ਖ਼ਿਆਤੀ), ਦ੍ਰਵ੍ਯ (ਧਨ) ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ—ਸਤੁਤੀ—ਕਰਨਾ।
Sutra 50
ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.५० ॥
ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ, ਉਤਪੱਤੀ/ਮੂਲ, ਵੰਸ਼, ਦਿਲੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ—ਇਹੀ ‘ਸੰਬੰਧੋਪਾਖਿਆਨ’ (ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ/ਸਥਾਪਨਾ) ਹੈ।
Sutra 51
स्वपक्षपरपक्षयोरन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम् ॥ कZ_०२.१०.५१ ॥
ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ/ਉਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ‘ਪਰਸਪਰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ।
Sutra 52
अस्मिन्नेवं इदमावयोर्भवति इत्याशाजननमायतिप्रदर्शनम् ॥ कZ_०२.१०.५२ ॥
‘ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਮੀਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ‘ਭਵਿੱਖੀ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ।
Sutra 53
योऽहं स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यतामित्यात्मोपनिधानम् । इति ॥ कZ_०२.१०.५३ ॥
‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜੋ ਵੀ ਧਨ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੋ’—ਇਹ ‘ਆਤਮ-ਨਿਆਸ/ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ’ ਹੈ।
Sutra 54
उपप्रदानमर्थोपकारः ॥ कZ_०२.१०.५४ ॥
ਵਾਧੂ ਅਨੁਦਾਨ/ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ‘ਭੌਤਿਕ ਮਦਦ’ ਹੈ।
Sutra 55
शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः ॥ कZ_०२.१०.५५ ॥
ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਡਾਂਟ-ਫਟਕਾਰ ਕਰਨੀ—ਇਹ ‘ਭੇਦ’ (ਫੂਟ) ਹੈ।
Sutra 56
वधः परिक्लेशोऽर्थहरणं दण्डः । इति ॥ कZ_०२.१०.५६ ॥
ਵਧ, ਪਰਿਕਲੇਸ਼ (ਉਤਪੀੜਨ/ਯਾਤਨਾ) ਅਤੇ ਅਰਥਹਰਨ—ਇਹੀ ਦੰਡ (ਬਲਪੂਰਵਕ ਸਜ਼ਾ) ਹਨ।
Sutra 57
अकान्तिर्व्याघातः पुनरुक्तमपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः ॥ कZ_०२.१०.५७ ॥
ਅਕਾਂਤੀ (ਅਸੁੰਦਰਤਾ/ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ), ਵਿਆਘਾਤ (ਵਿਰੋਧ), ਪੁਨਰੁਕਤੀ, ਅਪਸ਼ਬਦ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਯੋਗ) ਅਤੇ ਸੰਪਲਵ (ਗੜਬੜ/ਭਰਮ)—ਇਹ ਲੇਖ (ਦਸਤਾਵੇਜ਼) ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ।
Sutra 58
तत्र कालपत्त्रकमचारुविषमविरागाक्षरत्वमकान्तिः ॥ कZ_०२.१०.५८ ॥
ਇੱਥੇ ਅਕਾਂਤੀ (ਅਸੁੰਦਰਤਾ/ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਪੁਰਾਣਾ/ਜੀਰਣ ਕਾਗਜ਼, ਬੇਆਕਰਸ਼ਕ ਲਿਪੀ, ਅਸਮਾਨ ਲਿਖਤ, ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਅੱਖਰ।
Sutra 59
पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिर्व्याघातः ॥ कZ_०२.१०.५९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਨਾ ਮਿਲਣਾ—ਇਹ ਵਿਆਘਾਤ (ਵਿਰੋਧ) ਹੈ।
Sutra 60
उक्तस्याविशेषेण द्वितीयमुच्चारणं पुनरुक्तम् ॥ कZ_०२.१०.६० ॥
ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਭੇਦ ਜੋੜੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕੋ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ‘ਪੁਨਰੁਕਤ’ (ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦੁਹਰਾਵਾ) ਹੈ।
Sutra 61
लिङ्गवचनकालकारकाणामन्यथाप्रयोगोऽपशब्दः ॥ कZ_०२.१०.६१ ॥
ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਕਾਲ ਜਾਂ ਕਾਰਕ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਗਲਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਪਸ਼ਬਦ (ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਵਰਤੋਂ) ਹੈ।
Sutra 62
अवर्गे वर्गकरणं चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः । इति ॥ कZ_०२.१०.६२ ॥
ਜੋ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਲਾਗੂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ, ਜਾਂ ਮੂਲ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦੇਣਾ—ਇਹ ‘ਸੰਪਲਵ’ (ਗਡਬਡ/ਮਿਸ਼ਰਣ) ਹੈ।
Sutra 63
कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥ कZ_०२.१०.६३च्द् ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੌਟਿਲ੍ਯ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਆਦੇਸ਼ (ਸ਼ਾਸਨ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Predictable, unambiguous state communication reduces arbitrary enforcement, prevents bureaucratic fraud through wording tricks, improves compliance, and speeds dispute resolution—raising administrative trust and economic stability.
No direct danda is stated in these sūtras; operationally, defective or ambiguous lekha would be treated as administrative fault—inviting reprimand (upālambha), correction, and disciplinary action under general rules for negligence/dereliction in office.