Adhyaya 8

Verse 1

कश्यप उवाच । स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः

କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ସେ ଗର୍ଭରେ ହିଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା, ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲା। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ଥିଲା।

Verse 2

अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः

ଗର୍ଭସ୍ଥ ଜୀବ ଅଧୋମୁଖ ରହି ମୋହଜାଳରେ ବନ୍ଧିତ ଥାଏ। ଆଧି ଓ ବ୍ୟାଧିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ‘ହାୟ ହାୟ’ କରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼େ।

Verse 3

दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच । तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा

ମହାଦୁଃଖରେ ଆବିଷ୍ଟ ଓ ପୀଡାରେ ଦବାଯାଇ ‘ଜ୍ଞାନ’ କହିଲା। ଆତ୍ମା କହିଲା—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟ ପାଳନ କରିନଥିଲି।

Verse 4

ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात्

ଧ୍ୟାନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୋହର ସଙ୍କଟରେ ପତିତ ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ମୋତେ ଅତି ଦାରୁଣ ଗର୍ଭବାସରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 5

ज्ञानमुवाच । मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे

ଜ୍ଞାନ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ରୋକିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ମୋର ବାକ୍ୟ ମାନା ହେଲା ନାହିଁ। ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ଶକ୍ତିମାନେ ତୁମକୁ ଗର୍ଭ-ସଙ୍କଟରେ ପତିତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 6

इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः

ଏବେ ତୁମେ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କର; ତାହାରୁ ତୁମେ ସୁଖ ପାଇବ। ଏବଂ ଗର୍ଭବାସ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମୋକ୍ଷ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱତା ଜାଣି, ସେ ଧ୍ୟାନକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲା—“ମୋର ବଚନ ଶୁଣନ୍ତୁ।”

Verse 8

त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम्

“ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ହେ ଧ୍ୟାନ, ମୋତେ ସଦା ରକ୍ଷା କର।” ତେବେ ଧ୍ୟାନ ସେ ମହାମତିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ।”

Verse 9

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः

ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଧ୍ୟାନବଳେ ଗର୍ଭରେ ସ୍ଥିର ରହି ମୋହମୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 10

यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः

ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନଗତ ହେଲା, ଗର୍ଭଜନ୍ୟ ଭୟ ଭୁଲିଗଲା। ତେବେ ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହିତ ଥାଇ ଆତ୍ମା ମୋହରହିତ ହେଲା।

Verse 11

चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः

ଯେ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାମାତ୍ର ସୁଖକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ଏଠାରୁ ବାହାରିବାମାତ୍ରେ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱମୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 12

एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने

ଏଭଳି ଗର୍ଭବାସଗତ ପ୍ରଭୁ ନିତ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ହେ ସୁମୁଖୀ, ସୂତିକାଳ ଆସିଲେ ତାହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବିଧାନରେ ଘଟେ।

Verse 13

वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा

ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭ ଚଳିତ ହୁଏ। ତେବେ ଯୋନି ବିକଶିତ ହୋଇ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

Verse 14

पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये

ଗର୍ଭ ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତୀବ୍ର ପୀଡା ଜନ୍ମେ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏଭଳି ଦବାଯାଇ ସେ ମୂର୍ଛାରେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ।

Verse 15

पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः

ଭୂମିଭାଗରେ ପତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲା। ପ୍ରଜାପତିଜନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ବାୟୁ ତାକୁ ପୃଥକ୍ କଲା।

Verse 16

भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः

ଭୂମିସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ବିସ୍ମୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସାରବନ୍ଧନରେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଆତ୍ମା ପ୍ରୀତି-ଆସକ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 17

गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने

ଗୁଣଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଓ ମହାମୋହରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଦିନେଦିନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ ଆଦି ସମସ୍ତକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

Verse 18

एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः

ଏଭଳି ନିରନ୍ତର ପୋଷିତ ହେଉଥିବା ଆତ୍ମା ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାପକାରକ ବିଷୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

Verse 19

बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने

ହେ ଦେବୀ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କ ଭିଡ଼ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟାଦି ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ଚାପରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦିନେଦିନେ ଅଧିକ ଆକୁଳ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 20

महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः

ମହାମୋହରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ମୋହଜାଲରେ ପଡ଼ିଲେ—ଯେପରି ମାଛୁଆର ଜାଲର ବନ୍ଧନରେ ମାଛ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧାଯାଏ।

Verse 21

चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः

ସେ କିଛିମାତ୍ର ଚଳି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ହୋଇଗଲା। ସେହି ସମସ୍ତ ମୋହଜାଲରେ ସେ ସବୁଦିଗରୁ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା ରହିଲେ।

Verse 22

एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः

ଏଭଳି ନାନା ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଆବୃତ ଜୀବ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୁଏ।

Verse 23

कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत

କାମରେ ପୀଡ଼ିତ—କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରକୃତି ଓ ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ସେ ମହାମୂଢ଼ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ।

Verse 24

सूत उवाच । एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ମୂଢ ଆତ୍ମା କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ବଶକୁ ଗଲେ, ଲୋଭ, ରାଗ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ବୃତ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପୃତ ହୁଏ।

Verse 25

इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः

“ଏହା ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ, ଏହା ମୋର ପୁତ୍ର, ଏହା ମୋର ମିତ୍ର, ଏହା ମୋର ଘର”—ଏଭଳି ମହାମୋହରେ ସଂସାରଜାଳରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।

Verse 26

पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा

ତେବେ ସେ ପୁତ୍ରଶୋକ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ; ଜରା ଓ ବ୍ୟାଧିରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ନାନା ପ୍ରକାର ମାନସିକ କ୍ଲେଶରେ ମଧ୍ୟ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 27

एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः

ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରେ ଦଗ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଅଭିମାନ, ମାନଭଙ୍ଗ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଖଣ୍ଡିତ ହୁଏ।

Verse 28

वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः

ହେ ଦେବୀ! ବୃଦ୍ଧତ୍ୱ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ପୀଡିତ ସେ ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ହିଁ ଚିନ୍ତା କରେ; “ହାୟ ହାୟ” କରି ବିଚେତନ ହୋଇଯାଏ।

Verse 29

रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने

ରାତିରେ ସେ କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନମାନେ ଦେଖିବ, ଦିନେ ଚେତନାହୀନ ହେବ। ହେ ଦେବୀ, ଦିନକୁ ଦିନ ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଦୁର୍ବଳତାରେ ବ୍ୟାପିତ ହେବ।

Verse 30

संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च

ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠାରେ ବୈରାଗ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ସେ ନିର୍ଭୟ, ବନ୍ଧୁ-ଆସକ୍ତିହୀନ, ପ୍ରଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 31

तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे

ତେବେ ସେ ଆତ୍ମସଂୟମୀ, କାମ-କ୍ରୋଧବିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାକୁ କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ, ଏହି ନଗ୍ନ ରୂପରେ? ଏବଂ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ କାହିଁକି ହେଉନାହଁ?”

Verse 32

यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः

ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧାମାନେ, ଯୁବତୀମାନେ ଓ ମାତାମାନେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅନାବୃତ ହୋଇ ଭୟ କରୁନାହଁ।

Verse 33

वीतराग उवाच । को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः

ବୀତରାଗ କହିଲେ—“ଏଠାରେ କିଏ ନଗ୍ନ ବୋଲି ଦେଖାଯିବ? ଏବଂ କେବେ କେହି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ‘ମୁଁ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ’ ବୋଲି କହିପାରିବ? ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରିଧାନ-ଆବରଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବନ୍ଧନରେ ଭଲଭାବେ ବଦ୍ଧ ଅଛ।”

Verse 34

न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः

ମୁଁ କେବେ ନଗ୍ନ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଗ୍ନ ପରି ଦିଶୁଛ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ବଶରେ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସଂଯମ ତ୍ୟାଗ କରି।

Verse 35

आत्मोवाच । पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्

ଆତ୍ମା କହିଲେ—ପୁରୁଷର ମର୍ଯ୍ୟାଦା (ଆଚରଣ-ସୀମା) କ’ଣ? ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋତେ କହ। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ତେବେ ବିସ୍ତାରେ କହ।

Verse 36

वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा

ବୀତରାଗ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାମତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ତ ସଦା ଦୃଢ଼ ସ୍ଥୈର୍ୟ ପାଏ।

Verse 37

क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କ୍ଲେଶରେ ପୀଡିତ ଯେଯେ ଭାବ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ‘ଲଜ୍ଜା’ କହିବି—ଯାହା ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବେଶ କରି ବ୍ୟାପିଯାଏ।

Verse 38

मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते

ଆଜିଠାରୁ ମୁଁ ଏହା ପୁନର୍ବାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଅସ୍ଥାନରେ ନଗ୍ନ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିବା। ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଗଭୀର ଲୀନତା—ସେଇ ‘ଲଜ୍ଜା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्

କାହା ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା? କାରଣ ସତ୍ୟରେ କେବେ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ ନାହିଁ। ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ—ସେ କେଉଁ ଜିନିଷକୁ ଲୟ କରିବେ ନାହିଁ?

Verse 40

अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्

ଏବେ ତୁମେ ଯେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି—ଯେପରି କୁମ୍ଭକାର ଚକରେ ମାଟିର ପିଣ୍ଡ ରଖେ।

Verse 41

भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः

ତାପରେ ସୂତାରେ ତାହାକୁ ଘୁରାଇ ନାନାଭେଦ ପ୍ରକାଶ କରେ; ମନ ଦୃଢ଼ ରଖି, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ସେ ହଜାର ହଜାର ପାତ୍ର ଗଢ଼େ।

Verse 42

तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना

ସେହିପରି ଏହି ଧାତା (ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା) ନାନାରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ପରେ ସେମାନେ କୌଣସି ନ କୌଣସି କାରଣରୁ ବିନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 43

सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि

ଯେ ଲୋକମାନେ ସଦା ସ୍ଥିତ, ଯେ ସନାତନ ଧାମ—ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିମୟ ପବିତ୍ର ଭୟ-ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେମାନେ ପୁଣି ଭୂମିକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 44

आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः

ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ତେଜ (ଅଗ୍ନି), ପୃଥିବୀ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଜଳ—ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ-ଲୋକ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 45

सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते

ଜୀବମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରଦେଶରେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଲଜ୍ଜା କାହା ପାଇଁ ବିଧିତ ହେବ?

Verse 46

स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते

ତାତ, ଏବେ ଶୁଣ—ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ କହୁଛି; ଯେପରି ଜଳଭରା ସହସ୍ର ଘଟରେ ଜଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 47

एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्

ଯେପରି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ସର୍ବତ୍ର ଆଲୋକ ଦେଉଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ। କିନ୍ତୁ ସେ ମହାତ୍ମା ମୋହଚକ୍ରରେ ପଡ଼ି ସହସ୍ର ଜୀବ-ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରିଛି।

Verse 48

स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै

ତୁମେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବରରେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗମରେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ; କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ-ଯୋନିର ଦ୍ୱାରଦ୍ୱାରା, ପାପମୟ ଓ ମାୟାଜନିତ ମୋହଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛ।

Verse 49

कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः

ସେ ସ୍ତନ ଓ ନିତମ୍ବ, ଏବଂ ଯୌବନବୟସ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ହୃଦୟମାଂସର ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 50

पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता

ଲୋକମାନଙ୍କ ପତନ ପାଇଁ ମୋହରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି। ତୁମେ ଯେପରି ନାରୀକୁ କହିଛ, ସେପରି ନାରୀ ସତ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 51

लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः

ସଦାତ୍ମାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଧାତା ଲୀଳାରୂପେ କର୍ମ କରନ୍ତି। ଯେପରି ନାରୀରେ, ସେପରି ପୁରୁଷରେ ମଧ୍ୟ—ଜୀବ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ଥିତ।

Verse 52

कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते

ଯେମାନେ ‘ସ୍ତନ’ ଓ ‘ୟୋନି’ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସଦା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ। ‘ନର’କୁ ପୁରୁଷ (ଚେତନତତ୍ତ୍ୱ) କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ‘ନାରୀ’କୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ।

Verse 53

रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते

ସେ ସେହି (ପ୍ରକୃତି) ସହିତ ରମଣ କରେ ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆପଣ ପ୍ରକୃତିସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ (ଜୀବରୂପେ) ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 54

कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने

କିଏ କାହା ସମ୍ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜା କରେ? ଏହା ଜାଣି ସୁଖରେ ଯାଅ। ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ମୁଁ ଏକ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କ କଥା କହିବି—ଯିଏ ସଦା ବୃଦ୍ଧା।

Verse 55

त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला

ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ଯାହାର ଦେହରେ ଚର୍ମ ଜର୍ଜର ହୋଇ ଭାଜ ପଡ଼େ, ସେ ଶ୍ୱେତ ଓ ପଲିତ କେଶରେ ଆବୃତ ହୁଏ।

Verse 56

बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते

ହେ ନାଥ, ସେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଭାଜରେ ଢାକିଯାଏ, କେବଳ ଏହି କାରଣରୁ ତାକୁ ‘ବୃଦ୍ଧା’ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ (ଉଚ୍ଚ) ଅର୍ଥରେ ସେ ‘ପରମ ବୃଦ୍ଧା’ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 57

एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता

ତାହାର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଗଲା; ଏବେ ମୁଁ ଯୁବତୀଙ୍କ କଥା କହୁଛି। ସେ ଜ୍ଞାନରେ ନିତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଜୀବର ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ।

Verse 58

सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता

ତାଙ୍କ ନାମ ‘ସୁମତି’ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ସେ ବୃଦ୍ଧା ଓ ଯୁବତୀ—ଦୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ନାରୀ-ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 59

लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता

ତାହାର ଲଜ୍ଜା ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଆଉ ଏକ କଥା କହୁଛି—ତୁମେ ଯେ ମାତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ, ଏବେ ମୁଁ ସେହି ମାତାଙ୍କ ବିଷୟ କହିବି।

Verse 60

प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଚେତନା ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ; ଏବଂ ଯାହା ପର (ଉଚ୍ଚ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ) ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରେ, ସେହି ‘ପ୍ରଜ୍ଞା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 61

प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा

ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ‘ମାତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, କାରଣ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ପୋଷଣ ଓ ହିତ କରନ୍ତି।

Verse 62

सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः

ଯାହାକୁ ‘ସୁମତି’ ନାମରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ମାତା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସଂସାର-ଦ୍ୱାରର ମାର୍ଗ ଯେ ଯେ ରୂପ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 63

भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

ନିଶ୍ଚୟ ଏମାନେ ‘ମାତା’ ହୋଇଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ମାତୃରୂପ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି; ଏବେ ତୁମକୁ ଆଉ କ’ଣ କହିବି?

Verse 64

आत्मोवाच । भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्

ଆତ୍ମା କହିଲେ—ମୋର ସନ୍ତାପ ନାଶ କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ଆପଣ କିଏ? ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ—ନିଜ ରୂପ—ବିସ୍ତାରରେ ସ୍ୱୟଂ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।

Verse 65

वीतराग उवाच । यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा

ବୀତରାଗ କହିଲେ—କାମନାଗୁଡ଼ିକ ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ନିରାଶ। ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକର ଫଳ ଏମିତି ହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 66

यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः

ଯାହାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆଶା ମଧ୍ୟ କେବେ ଆସେ ନାହିଁ; ଯାହାଙ୍କ ଭୟରୁ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ମୋହ ପ୍ରଳୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 67

वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच । कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः

“ମୁଁ ବୀତରାଗ—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ବିବେକ ମୋର ବାନ୍ଧବ।” ଆତ୍ମା କହିଲେ—“ନାମରେ ‘ବିବେକ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ତୁମ ଭ୍ରାତା କିପରି?”

Verse 68

तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच । तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः

“ତାହାର ଲକ୍ଷଣ କୁହ—ତୁମ ଭ୍ରାତାର, ଏବଂ ତାହାର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପର ମଧ୍ୟ।” ବୀତରାଗ କହିଲେ—“ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୂପ କହିବି ନାହିଁ।”

Verse 69

भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु

ହେ ମହାଭାଗ! ମୁଁ ସେଇ ଭ୍ରାତାକୁ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛି। ହୋ ହୋ ବିବେକ, ମୋ ଭାଇ, ଆମ ଦୁହଙ୍କର କଥା ଶୁଣ।

Verse 70

एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच । शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः

“ଆସ, ଆସ, ସୁମହାଭାଗ—ମୋ ସ୍ନେହରୁ, ହେ ମହାମତି।” କଶ୍ୟପ କହିଲେ—“ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା ନାମକ ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ସେ ଆସିଲା।”

Verse 71

सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः

ସେ ସର୍ବଦର୍ଶୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ—ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ; ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରାୟଣ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶତ୍ରୁ, ଜ୍ଞାନପ୍ରିୟ।

Verse 72

धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः

ଧାରଣା ଓ ଧୀ—ଏହି ଦୁଇ କନ୍ୟା ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଯୋଗ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମହାଗୁରୁ ମୋକ୍ଷ (ମୁକ୍ତି) ଥିଲେ।

Verse 73

निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः

ସେ ନିର୍ମଳ, ନିରହଂକାର, ନିରାଶ (ଆକାଙ୍କ୍ଷାରହିତ) ଓ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହୀ; ସର୍ବଦା ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ—ମହାମତି।

Verse 74

स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती

ଗୁଣରତ୍ନରେ ବିଭୂଷିତ ବିବେକ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେଇ ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ମହାବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ।

Verse 75

क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः

କ୍ଷମା ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ବିବେକ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ ବୀତରାଗ କହିଲେ—“ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇ ମୁଁ ଆସିଛି।”

Verse 76

तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे

ଏହେତୁ, ହେ ଭ୍ରାତା, ଆଜି ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଧାରରେ ମୋତେ ଆହ୍ୱାନ କରିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ।

Verse 77

वीतराग उवाच । पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः

ବୀତରାଗ କହିଲେ—“ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ମହାପାଶରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ମୋହର ବାଣରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ, ଏବଂ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ।”

Verse 78

सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः

ଏହି ଆତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ—ଏବଂ ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରୁ ବିହୀନ ହୋଇଛି।

Verse 79

पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत्

ତତ୍ତ୍ୱରେ ପଣ୍ଡିତ ଆପଣ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତୁ। ବୈରାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବିବେକ ଉତ୍ତର କହିଲେ।

Verse 80

विवेक उवाच । सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम्

ବିବେକ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ହେ ବିଶ୍ୱନାୟକ! ଆପଣ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ସଂସାରକୁ ଆସି ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ କେଉଁ କେଉଁ ସୁଖ, କେମିତି ଭୋଗ କଲେ?

Verse 81

आत्मोवाच । गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा

ଆତ୍ମା କହିଲେ—ଗର୍ଭବାସ ମହାଦୁଃଖ, ଅସହ୍ୟ ଓ ଦାରୁଣ; ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ସତ୍ୟଜ୍ଞାନହୀନ ମୁଁ ତାହା ସଦା ଭୋଗ କରିଛି।

Verse 82

देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया

ଏହି ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମିଲି। ହେ ନାଥ! ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଦୁହେଁ କରିଲି।

Verse 83

तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा

ଯୌବନରେ ସେ କ୍ରୀଡା-ରତି କଲା, ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅନେକଥର ଭୋଗ କଲା। କିନ୍ତୁ ବାର୍ଧକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସେ ସନ୍ତପ୍ତ ହେଲା—ପୁତ୍ରଶୋକ ଆଦି ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 84

भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने

ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆଦିଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ମୁଁ ଦିନରାତି ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି। ନାନାପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଦିନେଦିନେ ମୁଁ ସନ୍ତପ୍ତ।

Verse 85

दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଦିନରାତି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସୁଖ ପାଉନି। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ, ହେ ମହାମତେ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 86

तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात्

ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି, ସେଇ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ। ଏହି ସଂସାର-ଜାଲର ମହାପ୍ରବାହ, ଏହି ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରୁ ଆଜି ମୋତେ ମୋଚନ କରନ୍ତୁ।

Verse 87

विवेक उवाच । भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम्

ବିବେକ କହିଲେ— ହେ ଜଗତ୍ପତେ! ଆପଣ ଶୁଦ୍ଧ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ। ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ସେ ବୀତରାଗ ଓ ସୁଖପ୍ରଦ।

Verse 88

निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः

ନିଃସନ୍ଦେହ ଆପଣ ଏମିତି ଜଣେକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି ଯିଏ ନଗ୍ନ ଓ ଆଚାରବର୍ଜିତ ପରି ଲାଗେ। ତଥାପି ସେଇ ହିଁ ସୁଖମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାପନାଶକ।

Verse 89

एवमाकर्ण्य शुद्धात्मा वीतरागं गतः पुनः । तमुवाच श्वसन्दीनः श्रूयतां वचनं मम

ଏହିପରି ଶୁଣି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପୁନର୍ବାର ବୈରାଗ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ତେବେ ଶ୍ୱସନ୍ଦୀନ ତାହାକୁ କହିଲା—“ମୋର ବଚନ ଶୁଣ।”

Verse 90

सुखं विंदामि येनाहं तं मार्गं मम दर्शय । एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव

ଯେ ମାର୍ଗରେ ମୁଁ ସୁଖ ପାଉଛି, ସେହି ମାର୍ଗ ମୋତେ ଦେଖାଅ। ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ—ମୁଁ ତୁମ ବଚନ ପାଳନ କରିବି।

Verse 91

पुनर्गच्छ विवेकं हि सुखवार्ता कृता त्वया । सुखमार्गस्य वै वक्ता तव एष भविष्यति

ହେ ବିବେକ, ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଯାଅ; ତୁମେ କଲ୍ୟାଣବାର୍ତ୍ତା ପହଞ୍ଚାଇଛ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଜଣେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁଖମାର୍ଗର ଉପଦେଷ୍ଟା ହେବ।

Verse 92

वीतरागेण पुण्येन प्रेषितो गतवान्प्रभुः । तमुवाच महात्मानं विवेकं शुद्धसत्तमम्

ବୈରାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରି ଗଲେ। ପରେ ସେ ପରମ-ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ୱ ମହାତ୍ମା ବିବେକଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 93

सुखं मे दर्शय त्वं हि वीतरागेण प्रेषितः । भवच्छरणमापन्नो रक्ष संसारदारुणात्

ମୋତେ ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତିର ମାର୍ଗ ଦେଖାଅ; କାରଣ ତୁମେ ବୈରାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେଷିତ। ମୁଁ ତୁମ ଶରଣ ନେଇଛି—ଏହି ଦାରୁଣ ସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।

Verse 94

विवेक उवाच । ज्ञानं गच्छमहाप्राज्ञ स ते सर्वं वदिष्यति । आत्मा तथोक्तः संप्राप्तो यत्र ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

ବିବେକ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେବେ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ ଆତ୍ମା ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 95

भोभो ज्ञान महातेजः सर्वभावप्रदर्शक । शरणं त्वामहं प्राप्तः सुखमार्गं प्रदर्शय

ହେ ହେ ଜ୍ଞାନ ମହାତେଜ, ସର୍ବଭାବ-ପ୍ରଦର୍ଶକ! ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣର ମାର୍ଗ ଦେଖାଅ।

Verse 96

ज्ञानमुवाच । भृत्योहं तव लोकेश त्वं मां वेत्सि न सुव्रत । मया ध्यानेन वै पूर्वं वारितस्त्वं पुनःपुनः

ଜ୍ଞାନ କହିଲେ—ହେ ଲୋକେଶ, ମୁଁ ତୁମର ଭୃତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନୁନାହ। ପୂର୍ବେ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିବାରଣ କରିଥିଲି।

Verse 97

पंचात्मकानां संगेन आपदं प्राप्तवान्भवान् । ध्यानं गच्छ महाप्राज्ञ स ते दाता सुखस्य च

ପଞ୍ଚାତ୍ମକ ଉପାଦାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ତୁମେ ଆପଦାରେ ପଡ଼ିଛ। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଧ୍ୟାନକୁ ଯାଅ; ସେଇ ଧ୍ୟାନ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେବ।

Verse 98

ज्ञानेन प्रेषितो ह्यात्मा ध्यानमाश्रित्य संस्थितः । सुखमत्यंतसिद्धं च ध्यानं मे दर्शयस्व ह

ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଆତ୍ମା ଧ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ମୋତେ ସେଇ ପରମସିଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଧ୍ୟାନ ଦେଖାଅ।

Verse 99

भवच्छरणमायातं मामेवं परिरक्षय । एवं संभाषितं तस्य ध्यानमाकर्ण्य तद्वचः

“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣଶରଣକୁ ଆସିଛି—ଏହିପରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି ସେ ସାବଧାନରେ ଶୁଣି ମନେ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 100

समुवाच पुनश्चापि तमात्मानं प्रहृष्टवान् । नैव त्याज्योस्म्यहं तात सर्वकर्मसुनिश्चितः

ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେ ପୁଣି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କହିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ମୁଁ କଦାପି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି।”

Verse 101

त्वयैव वीतरागेण विवेकेन सदैव हि । ध्यानयुक्तो भवस्व त्वमात्मानमवलोकय

ନିଜ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସଦାର ଵିବେକ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନଯୁକ୍ତ ହେଉ; ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଅବଲୋକନ କର।

Verse 102

आत्मवांस्त्वं स्थिरो भूत्वा निरातंको विकल्पितः । यथा दीपो निवातस्थः कज्जलं वमते स्थिरः

ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହୋଇ ସ୍ଥିର ହୁଅ; ଆତଙ୍କ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ବିକଳ୍ପରୁ ମୁକ୍ତ ରୁହ। ଯେପରି ନିର୍ବାତ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ଦୀପ କାଜଳ ବାହାର କରେ, ସେପରି ସ୍ଥିରତା ଅନ୍ତର୍ମଳକୁ ଦୂର କରେ।

Verse 103

तथा दोषान्प्रज्वलित्वा निर्वाणं हि प्रयास्यति । एकांतस्थो निराहारो मिताशी भव सर्वदा

ସେହିପରି ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରି ସାଧକ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏକାନ୍ତରେ ବସ, ନିରାହାର/ଉପବାସଶୀଳ ରୁହ, ଏବଂ ସଦା ମିତାହାରୀ ହୁଅ।

Verse 104

निर्द्वंद्वः शब्दसंहीनो निश्चलो ह्यासने स्थितः । आत्मानमात्मना ध्यायन्ममैव स्थिरबुद्धिना

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ଶବ୍ଦରୁ ନିବୃତ୍ତ, ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଆସନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବସି, ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧିରେ କେବଳ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ।

Verse 105

प्राप्स्यसे परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्

ତୁମେ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ—ସେହି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।