Adhyaya 8
यमसभावर्णनम् (Yamasabhā-varṇanam) — Nārada’s Description of Dharmarāja’s Assembly
Upa-parva: Nārada–Yamasabhā-varṇana (Description of Yama’s Divine Assembly)
Nārada begins by instructing Yudhiṣṭhira that he will describe a divine assembly built by Viśvakarmā for Vaivasvata (Yama/Dharmarāja). The sabhā is portrayed as vast, radiant like the sun, mobile at will, and climatically balanced—neither excessively cold nor hot—producing mental delight. Within it, negative human conditions are absent: sorrow, aging, hunger, thirst, unpleasantness, humiliation, fatigue, and adversity are explicitly negated, establishing the hall as a normative space of well-being. The chapter then inventories abundance: divine and human enjoyments, plentiful and tasteful foods, fragrant garlands, ever-flowering and fruiting trees, and waters of varied temperatures. A long catalog of rājarṣis and brahmarṣis is presented as attending and honoring Vaivasvata, followed by additional cosmological attendants (pitṛs and other classes), emphasizing a structured moral universe. The description returns to the hall’s spaciousness and splendor, noting ascetics and truth-speakers who reach it through severe austerity and purified conduct. Gandharvas, apsarases, music, dance, and auspicious sensory qualities surround the assembly. The chapter concludes by affirming the greatness of Pitṛrāja’s sabhā and signals a forthcoming description of Varuṇa’s lotus-garlanded assembly.
Chapter Arc: नारद युधिष्ठिर से कहते हैं—हे राजन्, मैं तुम्हें यमराज (पितृराज) की दिव्य सभा का वर्णन सुनाता हूँ, जहाँ धर्म का तेज स्वयं आकार लेता है। → सभा का विस्तार और अद्भुत स्वभाव प्रकट होता है: वह शत-योजन विस्तीर्ण, तेजोमयी, सूर्य-प्रकाश-सी दीप्त, इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली, न अति शीतल न अति उष्ण, और मन को हर्षित करनेवाली है। फिर वहाँ उपस्थित महापुरुषों की दीर्घ परंपरा—राजर्षि, तपस्वी, धर्मनिष्ठ—एक-एक कर गिनाई जाती है, जिससे श्रोता पर लोकातीत गरिमा का भार बढ़ता जाता है। → सभा का चरम वैभव तब उभरता है जब नारद बताते हैं कि वहाँ शान्त, संन्यासी, शुद्ध, पुण्यकर्म से पवित्र, भास्वर देह और विरज वस्त्रधारी जनों के शत-सहस्र नहीं, बल्कि ‘शतं शतसहस्राणि’—असंख्य धर्मात्मा महात्मा यम को उपासते हैं; स्वयं धर्मराज की उपस्थिति उस सभा को न्याय और मर्यादा का जीवित केंद्र बना देती है। → नारद निष्कर्ष रूप में कहते हैं—राजन्, यम की सभा ऐसी ही दिव्य और धर्म-परिपूर्ण है; वहाँ पुण्यात्मा राजर्षि और निर्मल हृदय वाले जन हर्षपूर्वक यम वैवस्वत की सेवा करते हैं। → यमसभा का वर्णन समाप्त करते हुए नारद अगली कड़ी खोलते हैं—अब मैं वरुण की पुष्करमालिनी सभा का वर्णन करूँगा।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) भीकम (2 अमान अष्टमो< ध्याय: यमराजकी सभाका वर्णन नारद उवाच कथयिष्ये सभां याम्यां युधिष्ठिर निबोध ताम् । वैवस्वतस्य यां पार्थ विश्वकर्मा चकार ह,नारदजी कहते हैं--कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर! अब मैं सूर्यपुत्र यमकी सभाका वर्णन करता हूँ, सुनो। उसकी रचना भी विश्वकर्माने ही की है
ନାରଦ କହିଲେ—କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ଏବେ ମୁଁ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯମଙ୍କ ସଭାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ହେ ପାର୍ଥ, ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସଭାକୁ ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
Verse 2
तैजसी सा सभा राजन् बभूव शतयोजना । विस्तारायामसम्पन्ना भूयसी चापि पाण्डव,राजन्! वह तेजोमयी विशाल सभा लम्बाई और चौड़ाईमें भी सौ योजन है तथा पाण्डुनन्दन! सम्भव है, इससे भी कुछ बड़ी हो
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେଇ ତେଜୋମୟ ସଭା ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ତାହାର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ସମ୍ୟକ୍ ଅନୁପାତରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ସମ୍ଭବତଃ ତାହା ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଧିକ ବଡ଼ ଥିଲା।
Verse 3
अर्कप्रकाशा भ्राजिष्णु: सर्वतः कामरूपिणी । नातिशीता न चात्युष्णा मनसश्च प्रहर्षिणी,उसका प्रकाश सूर्यके समान है। इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली वह सभा सब ओरसे प्रकाशित होती है। वह न तो अधिक शीतल है, न अधिक गर्म। मनको अत्यन्त आनन्द देनेवाली है
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଇ ସଭାଗୃହ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ସେ ସଭା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶେ। ସେ ନ ଅତିଶୀତଳ, ନ ଅତ୍ୟୁଷ୍ଣ; ମନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ କରେ।
Verse 4
न शोको न जरा तसस्यां क्षुत्पिपासे न चाप्रियम् । न च दैन्यं क्लमो वापि प्रतिकूलं न चाप्युत,उसके भीतर न शोक है, न जीर्णता; न भूख लगती है, न प्यास। वहाँ कोई भी अप्रिय घटना नहीं घटित होती। दीनता, थकावट अथवा प्रतिकूलताका तो वहाँ नाम भी नहीं है
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ନ ଶୋକ ଅଛି, ନ ଜରା; ନ ଭୁଖ, ନ ତୃଷ୍ଣା। ସେଠାରେ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ ଘଟଣା ଘଟେ ନାହିଁ। ଦୀନତା, କ୍ଲାନ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରତିକୂଳତା—ଏହାର ନାମମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 5
सर्वे कामा: स्थितास्तस्यां ये दिव्या ये च मानुषा: । सारवच्च प्रभूतं च भक्ष्यं भोज्यमरिंदम,शत्रुदमन! वहाँ दिव्य और मानुष, सभी प्रकारके भोग उपस्थित रहते हैं। सरस एवं स्वादिष्ठ भक्ष्य-भोज्य पदार्थ प्रचुर मात्रामें संचित रहते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ! ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନୁଷ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହେ। ରସବତ୍ ଓ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ସଞ୍ଚୟ ଅଛି।
Verse 6
लेहां चोष्यं च पेयं च हृद्यं स््वादु मनोहरम् । पुण्यगन्धा: स्रजस्तस्य नित्यं कामफला द्रुमा:,इसके सिवा चाटनेयोग्य, चूसनेयोग्य, पीनेयोग्य तथा हृदयको प्रिय लगनेवाली और भी स्वादिष्ठ एवं मनोहर वस्तुएँ वहाँ सदा प्रस्तुत रहती हैं। उस सभामें पवित्र सुगन्ध फैलानेवाली पुष्प-मालाएँ और सदा इच्छानुसार फल देनेवाले वृक्ष लहलहाते रहते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଚାଟିବାଯୋଗ୍ୟ, ଚୁଷିବାଯୋଗ୍ୟ ଓ ପିଇବାଯୋଗ୍ୟ—ହୃଦୟକୁ ପ୍ରିୟ, ମଧୁର ଓ ମନୋହର ବସ୍ତୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହେ। ସେଇ ସଭାରେ ପୁଣ୍ୟସୁଗନ୍ଧ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା ପୁଷ୍ପମାଳା ନିତ୍ୟ ରହେ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଫଳ ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ସଦା ଶୋଭିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି।
Verse 7
इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापवके अन्तर्गत लोकपालयभाख्यानपर्वमें इन्द्रयभा-वर्णन नामक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,रसवन्ति च तोयानि शीतान्युष्णानि चैव हि | तस्यां राजर्षय: पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयो5डमला:
ସେଠାର ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟ ରସବତ୍ ଓ ମନୋହର—କିଛି ଶୀତଳ, କିଛି ଉଷ୍ଣ। ସେଇ ଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଓ ତଦ୍ରୂପ ଅମଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
Verse 8
ययातिर्नहुष: पूरुर्मान्धाता सोमको नृग:,इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि लोकपालसभाख्यानपर्वणि यमसभावर्णन नामाष्टमोड्ध्याय:
ନାରଦ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଯୟାତି, ନହୁଷ, ପୂରୁ, ମାନ୍ଧାତା, ସୋମକ ଓ ନୃଗ—ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ସଭାପର୍ବରେ, ‘ଲୋକପାଳସଭାଖ୍ୟାନ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ୟମସଭାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 9
त्रसहस्युश्न॒ राजर्षि: कृतवीर्य: श्रुतश्रवा: । अरिष्टनेमि: सिद्धश्च कृतवेग: कृतिर्निमि:
ନାରଦ କହିଲେ—ତ୍ରସହସ୍ୟୁ ନାମକ ରାଜର୍ଷି, ପରାକ୍ରମୀ କୃତବୀର୍ୟ, ଖ୍ୟାତ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା; ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଅରିଷ୍ଟନେମି, କୃତବେଗ, କୃତି ଓ ନିମି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 10
प्रतर्दन: शिबिर्मत्स्य:ः पृथुलाक्षो बृहद्रथ: । वार्तो मरुत्त: कुशिक: सांकाश्य: सांकृतिर्धुव
ନାରଦ କହିଲେ—ପ୍ରତର୍ଦନ, ଶିବି, ମତ୍ସ୍ୟ, ପୃଥୁଲାକ୍ଷ, ବୃହଦ୍ରଥ, ୱାର୍ତ, ମରୁତ୍ତ, କୁଶିକ, ସାଙ୍କାଶ୍ୟ, ସାଙ୍କୃତି ଓ ଧ୍ରୁବ—ଏମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ।
Verse 11
चतुरश्चः सदश्चोर्मि: कार्तवीर्यश्व पार्थिव: । भरत: सुरथश्वैव सुनीथो निशठो नलः
ନାରଦ କହିଲେ—ଚତୁର, ସଦ, ଊର୍ମି ଓ ପାର୍ଥିବ କାର୍ତବୀର୍ୟ; ଏବଂ ଭରତ, ସୁରଥ, ସୁନୀଥ, ନିଶଠ ଓ ନଳ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।
Verse 12
दिवोदासश्न सुमना अम्बरीषो भगीरथ: । व्यश्वः सदश्चो वध्यश्वः पृथुवेग: पृथुअ्रवा:
ନାରଦ କହିଲେ—ଦିବୋଦାସ, ସୁମନା, ଅମ୍ବରୀଷ ଓ ଭଗୀରଥ; ଏବଂ ବ୍ୟଶ୍ୱ, ସଦଶ୍ୱ, ବଧ୍ୟଶ୍ୱ, ପୃଥୁବେଗ ଓ ପୃଥୁଶ୍ରବା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।
Verse 13
पृषदश्चो वसुमना: क्षुपश्ष सुमहाबल: । रुषद्रुर्वषसेनश्न पुरुकुत्सो ध्वजी रथी
ନାରଦ ଆହୁରି କହିଲେ—ପୃଷଦଶ, ବସୁମନା ଓ ମହାବଳୀ କ୍ଷୁପ; ତଥା ରୁଷଦ୍ରୁ, ବୃଷସେନ, ପୁରୁକୁତ୍ସ ଏବଂ ଧ୍ୱଜୀ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥୀ ଓ ପୃଥିବୀପତି ଥିଲେ।
Verse 14
आर्डिषेणो दिलीपश्न महात्मा चाप्युशीनर: । औशीनरि: पुण्डरीक: शर्यातिः शरभ: शुचि:
ନାରଦ କହିଲେ—ଆର୍ଡିଷେଣ, ଦିଲୀପ ଓ ମହାତ୍ମା ଉଶୀନର; ତଥା ଔଶୀନରି, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ଶର୍ୟାତି, ଶରଭ ଓ ଶୁଚି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲେ।
Verse 15
अड्जोषरिष्ट श्न वेनश्व दुष्पन्त: सृजजयो जय: । भाज़ासुरि: सुनीथश्व निषधो5थ वहीनर:
ନାରଦ କହିଲେ—ଅଡ୍ଜୋଷରିଷ୍ଟ, ବେନ, ଦୁଷ୍ପନ୍ତ; ସୃଜଜୟ ଓ ଜୟ; ଭାଜାସୁରି ଓ ସୁନୀଥ; ତାପରେ ନିଷଧ ଓ ବହୀନର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜବଂଶର ପରମ୍ପରାରେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 16
करन्धमो बाह्नविकश्न सुद्युम्नो बलवान् मधु: । ऐलो मरुत्तश्न तथा बलवान् पृथिवीपति:
ନାରଦ କହିଲେ—କରନ୍ଧମ, ବାହ୍ନବିକ ଓ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ; ମହାବଳୀ ମଧୁ; ତଥା ଐଲ ଓ ମରୁତ୍ତ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବଳବାନ ପୃଥିବୀପତି ଥିଲେ।
Verse 17
कपोतरोमा तृणकः सहदेवार्जुनौ तथा । व्यश्वः साशथ्वः कृशाश्वश्च शशबिन्दुश्च पार्थिव:
ନାରଦ କହିଲେ—କପୋତରୋମା, ତୃଣକ; ତଥା ସହଦେବ ଓ ଅର୍ଜୁନ; ଆଉ ବ୍ୟଶ୍ୱ, ସାଶଥ୍ୱ, କୃଶାଶ୍ୱ ଏବଂ ଶଶବିନ୍ଦୁ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପାର୍ଥିବ ନରେଶ ଥିଲେ।
Verse 18
राजा दशरथश्चैव ककुत्स्थो5थ प्रवर्धन: । अलर्क: कक्षसेनश्न गयो गौराश्वच एवच
ନାରଦ କହିଲେ—ରାଜା ଦଶରଥ, ଏବଂ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ପରେ ପ୍ରବର୍ଧନ; ଅଲର୍କ, କକ୍ଷସେନ, ଗୟ ଓ ଗୌରାଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ।
Verse 19
जामदग्न्यश्न रामश्चन नाभागसगरौ तथा | भूरिट्युम्नो महाश्वश्व पृथाश्वो जनकस्तथा
ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ, ନାଭାଗ ଓ ସଗର; ତଥା ଭୂରିଦ୍ୟୁମ୍ନ, ମହାଶ୍ୱ, ପୃଥାଶ୍ୱ ଓ ଜନକ ମଧ୍ୟ।
Verse 20
राजा वैन्यो वारिसेन: पुरुजिज्जनमेजय: । ब्रह्मदत्तस्त्रिगर्तक्ष राजोपरिचरस्तथा
ରାଜା ବୈନ୍ୟ, ୱାରିସେନ, ପୁରୁଜିତ, ଜନମେଜୟ; ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ଏବଂ ରାଜୋପରିଚର ମଧ୍ୟ।
Verse 21
इन्द्रद्युम्नो भीमजानुर्गौरपृष्ठोडनघो लय: । पद्मयो5थ मुचुकुन्दश्न भूरिद्युम्न: प्रसेनजित्
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଭୀମଜାନୁ, ଗୌରପୃଷ୍ଠ, ପାପହୀନ ଲୟ; ପଦ୍ମୟ, ତଥା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ଭୂରିଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ପ୍ରସେନଜିତ।
Verse 22
अरिष्टनेमि: सुद्युम्न: पृथुलाश्वोडष्टकस्तथा । शतं मत्स्या नृपतय: शतं नीपा: शतं गया:
ଅରିଷ୍ଟନେମି, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ପୃଥୁଲାଶ୍ୱ ଓ ଋଷ୍ଟକ; ତଥା ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ଶତ ନୃପ, ନୀପମାନଙ୍କର ଶତ, ଗୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଶତ।
Verse 23
धृतराष्ट्रश्ैकशतमशीतिर्जनमेजया: । शतं च ब्रह्मुदत्तानां वीरिणामीरिणां शतम्
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଜନମେଜୟ! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର ଏକଶେ ଅଶୀ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମୁଦତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶତଜନ—ବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ବୀର ଥିଲେ।
Verse 24
भीष्माणां द्वे शतेडप्यत्र भीमानां तु तथा शतम् | शतं च प्रतिविन्ध्यानां शतं नागा: शतं हया:
ନାରଦ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମମାନଙ୍କ ଦୁଇଶେ; ଭୀମମାନଙ୍କ ତେମିତି ଏକଶେ। ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏକଶେ; ଏକଶେ ହାତୀ ଓ ଏକଶେ ଘୋଡ଼ା।
Verse 25
पलाशानां शतं ज्ञेयं शतं काशकुशादय: । शान्तनुश्लैव राजेन्द्र पाण्डुश्वैव पिता तव
ନାରଦ କହିଲେ— ପଲାଶ ଗଛ ଏକଶେ ବୋଲି ଜାଣ; କାଶ, କୁଶ ଆଦି ଘାସର ଗୁଛ ମଧ୍ୟ ଏକଶେ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶାନ୍ତନୁ ମଧ୍ୟ—ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁ ମଧ୍ୟ—ତୁମ ପିତା।
Verse 26
उशड्भव: शतरथो देवराजो जयद्रथ: । वृषदर्भश्न राजर्षिबुद्धिमान् सह मन्त्रिभि:
ନାରଦ କହିଲେ— ଉଶଦ୍ଭବ, ଶତରଥ, ଦେବରାଜ, ଜୟଦ୍ରଥ, ଏବଂ ବୃଷଦର୍ଭ—ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜର୍ଷି—ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ।
Verse 27
अथापरे सहस््राणि ये गता: शशबिन्दव: । इष्टवाश्वमेधैर्बहुभिर्महद्धिभूरिदक्षिणै:
ନାରଦ କହିଲେ— ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସହସ୍ର—ଶଶବିନ୍ଦୁ ପରି—ଗତ ହୋଇଗଲେ; ସେମାନେ ବହୁ ମହାନ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅପାର ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ କରିଥିଲେ।
Verse 28
एते राजर्षय: पुण्या: कीर्तिमन्तो बहुश्रुता: । तस्यां सभायां राजेन्द्र वैवस्चतमुपासते
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏମାନେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା, କୀର୍ତ୍ତିମାନ ଓ ବହୁଶ୍ରୁତ ରାଜର୍ଷି; ସେହି ସଭାରେ ସେମାନେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଘୋଷଣା କରେ—ସତ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କେବଳ ବଳରେ ନୁହେଁ, ପୁଣ୍ୟ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଧର୍ମାଚରଣରେ ମାପାଯାଏ।
Verse 29
ययाति, नहुष, पूरु, मान्धाता, सोमक, नृग, त्रसहस्यु, राजर्षि कृतवीर्य, श्रुतश्रवा, अरिष्टनेमि, सिद्ध, कृतवेग, कृति, निमि, प्रतर्दन, शिबि, मत्स्य, पृथुलाक्ष, बृहद्रथ, वार्त, मरुत्त, कुशिक, सांकाश्य, सांकृति, ध्रुव, चतुरश्च, सदश्वोर्मि, राजा कार्तवीर्य अर्जुन, भरत, सुरथ, सुनीथ, निशठ, नल, दिवोदास, सुमना, अम्बरीष, भगीरथ, व्यश्व, सदश्व, वध्यश्व, पृथुवेग, पृथुश्रवा, पृषदश्च, वसुमना, महाबली क्षुप, रुषट्र, वृषसेन, रथ और ध्वजासे युक्त पुरुकुत्स, आर्टिषेण, दिलीप, महात्मा उशीनर, औशीनरि, पुण्डरीक, शर्याति, शरभ, शुचि, अंग, अरिष्ट, वेन, दुष्यन्त, सुंजय, जय, भांगासुरि, सुनीथ, निषध, वहीनर, करन्धम, बाह्लिक, सुद्युम्न, बलवान् मधु, इला-नन्दन पुरूरवा, बलवान राजा मरुत्त, कपोतरोमा, तृणक, सहदेव, अर्जुन, व्यश्व, साश्व, कृशाश्व, राजा शशबिन्दु, महाराज दशरथ, ककुत्स्थ, प्रवर्धन, अलर्क, कक्षसेन, गय, गौराश्वच, जमदग्निनन्दन परशुराम, नाभाग, सगर, भूरिद्युम्न, महाश्वच, पृथाश्व, जनक, राजा पृथु, वारिसेन, पुरुजितूु, जनमेजय, ब्रह्मदत्त, त्रिगर्त, राजा उपरिचर, इन्द्रद्युम्न, भीमजानु, गौरपृष्ठ, अनघ, लय, पद्दा, मुचुकुन्द, भूरिद्युम्न, प्रसेनजित्, अरिष्टनेमि, सुद्युम्न, पृथुलाश्वच, अष्टक, एक सौ मत्स्य, एक सौ नीप, एक सौ गय, एक सौ धृतराष्ट्र, अस्सी जनमेजय, सौ ब्रह्मदत्त, सौ वीरी, सौ ईरी, दो सौ भीष्म, एक सौ भीम, एक सौ प्रतिविन्ध्य, एक सौ नाग तथा एक सौ हय, सौ पलाश, सौ काश और सौ कुश राजा एवं शान्तनु, तुम्हारे पिता पाण्डु, उशंगव, शतरथ, देवराज, जयद्रथ, मन्त्रियोंसहित बुद्धिमान् राजर्षि वृषदर्भ तथा इनके सिवा सहस्रों शशबिन्दु नामक राजा, जो अधिक दक्षिणावाले अनेक महान् अश्वमेधयज्ञोंद्वारा यजन करके धर्मराजके लोकमें गये हुए हैं। राजेन्द्र! ये सभी पुण्यात्मा, कीर्तिमान् और बहुश्रुत राजर्षि उस सभामें सूर्यपुत्र यमकी उपासना करते हैं ।। ८ --२८ || अगस्त्योडथ मतड़श्च कालो मृत्युस्तथैव च । यज्वानश्लैव सिद्धाक्ष ये च योगशरीरिण:,अगस्त्य, मतंग, काल, मृत्यु, यज्ञकर्ता, सिद्ध, योगशरीरधारी, अग्निष्वात्त पितर, फेनप, ऊष्मप, स्वधावान्, बर्हिषद् तथा दूसरे मूर्तिमान् पितर, साक्षात् कालचक्र (संवत्सर आदि कालविभागके अभिमानी देवता), भगवान् हव्यवाहन (अग्नि), दक्षिणायनमें मरनेवाले तथा सकामभावसे दुष्कर (श्रमसाध्य) कर्म करनेवाले मनुष्य, जनेश्वर कालकी अआज्ञामें तत्पर यमदूत, शिंशप एवं पलाश, काश और कुश आदिके अभिमानी देवता मूर्तिमान् होकर उस सभामें धर्मराजकी उपासना करते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜା! ସେହି ସଭାରେ ଯୟାତି, ନହୁଷ, ପୂରୁ, ମାନ୍ଧାତା, ସୋମକ, ନୃଗ, ତ୍ରସହସ୍ୟୁ, କୃତବୀର୍ୟ, ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା, ଅରିଷ୍ଟନେମି ଆଦି ଅସଂଖ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିମାନ ରାଜର୍ଷି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଶାନ୍ତନୁ ଓ ତୁମ ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ବିପୁଳ ଦାନ ସହିତ ମହାଯଜ୍ଞ—ବିଶେଷକରି ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ—କରି ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶଶବିନ୍ଦୁ ନାମକ ସହସ୍ର ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟ ନୃପତିମାନେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବହୁଶ୍ରୁତ ରାଜର୍ଷି ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଯମଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ମାତଙ୍ଗ, କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ; ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଯୋଗଶରୀରଧାରୀ ଯୋଗୀ; ପିତୃମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ-ତୃଣର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। କାଳର ଆଜ୍ଞାରେ ତତ୍ପର ଯମଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ସେବାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Verse 30
अग्निष्वात्ताश्न पितर: फेनपाश्चोष्मपाश्च ये । स्वधावन्तो बर्लहिषदो मूर्तिमन्तस्तथापरे,अगस्त्य, मतंग, काल, मृत्यु, यज्ञकर्ता, सिद्ध, योगशरीरधारी, अग्निष्वात्त पितर, फेनप, ऊष्मप, स्वधावान्, बर्हिषद् तथा दूसरे मूर्तिमान् पितर, साक्षात् कालचक्र (संवत्सर आदि कालविभागके अभिमानी देवता), भगवान् हव्यवाहन (अग्नि), दक्षिणायनमें मरनेवाले तथा सकामभावसे दुष्कर (श्रमसाध्य) कर्म करनेवाले मनुष्य, जनेश्वर कालकी अआज्ञामें तत्पर यमदूत, शिंशप एवं पलाश, काश और कुश आदिके अभिमानी देवता मूर्तिमान् होकर उस सभामें धर्मराजकी उपासना करते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ଫେନପ ଓ ଊଷ୍ମପ ନାମକ ପିତୃମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସ୍ୱଧାବାନ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ପିତୃଗଣ ନିଜ-ନିଜ ବର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେହି ରାଜସଭାରେ ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଏହାରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ପିତୃଲୋକ ଓ ବିଶ୍ୱକ୍ରମର ସାକ୍ଷୀରେ ସ୍ଥାପିତ।
Verse 31
कालचक्रं च साक्षाच्च भगवान् हव्यवाहन:ः । नरा दुष्कृतकर्माणो दक्षिणायनमृत्यव:,अगस्त्य, मतंग, काल, मृत्यु, यज्ञकर्ता, सिद्ध, योगशरीरधारी, अग्निष्वात्त पितर, फेनप, ऊष्मप, स्वधावान्, बर्हिषद् तथा दूसरे मूर्तिमान् पितर, साक्षात् कालचक्र (संवत्सर आदि कालविभागके अभिमानी देवता), भगवान् हव्यवाहन (अग्नि), दक्षिणायनमें मरनेवाले तथा सकामभावसे दुष्कर (श्रमसाध्य) कर्म करनेवाले मनुष्य, जनेश्वर कालकी अआज्ञामें तत्पर यमदूत, शिंशप एवं पलाश, काश और कुश आदिके अभिमानी देवता मूर्तिमान् होकर उस सभामें धर्मराजकी उपासना करते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ କାଳଚକ୍ର ଓ ଭଗବାନ୍ ହବ୍ୟବାହନ (ଅଗ୍ନି) ମଧ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ। ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଓ ଯେମାନେ କାମନାବଶେ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଦୋଷମିଶ୍ରିତ କର୍ମ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ କାଳବିଧାନର ଅଧୀନ, ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେହି ସଭାରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି।
Verse 32
कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्न ये । तस्यां शिंशपपालाशास्तथा काशकुशादय: । उपासते धर्मराजं मूर्तिमन््तो जनाधिप,अगस्त्य, मतंग, काल, मृत्यु, यज्ञकर्ता, सिद्ध, योगशरीरधारी, अग्निष्वात्त पितर, फेनप, ऊष्मप, स्वधावान्, बर्हिषद् तथा दूसरे मूर्तिमान् पितर, साक्षात् कालचक्र (संवत्सर आदि कालविभागके अभिमानी देवता), भगवान् हव्यवाहन (अग्नि), दक्षिणायनमें मरनेवाले तथा सकामभावसे दुष्कर (श्रमसाध्य) कर्म करनेवाले मनुष्य, जनेश्वर कालकी अआज्ञामें तत्पर यमदूत, शिंशप एवं पलाश, काश और कुश आदिके अभिमानी देवता मूर्तिमान् होकर उस सभामें धर्मराजकी उपासना करते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଜନାଧିପ! କାଳର ‘ନୟନ’ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ଓ ଯମଙ୍କ ପୁରୁଷ (କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା) ଭାବେ ପରିଚିତ ଯେମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଶିଂଶପା ଓ ପଲାଶ ବୃକ୍ଷର, ଏବଂ କାଶ, କୁଶ ଆଦିର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ସେହି ସଭାରେ ସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତେ ଧର୍ମରାଜ ବୈବସ୍ୱତ ଯମଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଏ—ଲୋକନିୟମନ କାଳ ଓ ଯମ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ନତ।
Verse 33
एते चान्ये च बहव: पितृराजसभासद: । न शक््या: परिसंख्यातुं नामभि: कर्मभिस्तथा,ये तथा और भी बहुत-से लोग पितृराज यमकी सभाके सदस्य हैं, जिनके नामों और कर्मोंकी गणना नहीं की जा सकती
ନାରଦ କହିଲେ—ଏମାନେ ଓ ଏମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ ଅନେକେ ପିତୃରାଜ ଯମଙ୍କ ସଭାସଦ। ନାମରେ କି କର୍ମରେ—କୌଣସି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 34
असम्बाधा हि सा पार्थ रम्या कामगमा सभा | दीर्घकालं तपस्तप्त्वा निर्मिता विश्वकर्मणा,कुन्तीनन्दन! वह सभा बाधारहित है। वह रमणीय तथा इच्छानुसार गमन करनेवाली है। विश्वकर्माने दीर्घनकालतक तपस्या करके उसका निर्माण किया है
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ! ସେହି ସଭା ନିଶ୍ଚୟ ଅସମ୍ବାଧ—ବିଶାଳ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ। ତାହା ରମଣୀୟ, ଏବଂ ତାହାରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଗମନ କରାଯାଏ। ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କରି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି।
Verse 35
ज्वलन्ती भासमाना च तेजसा स्वेन भारत । तामुग्रतपसो यान्ति सुव्रता: सत्यवादिन:,भारत! वह सभा अपने तेजसे प्रज्वलित तथा उद्धासित होती रहती है। कठोर तपस्या और उत्तम व्रतका पालन करनेवाले, सत्यवादी, शान्त, संन्यासी तथा अपने पुण्यकर्मसे शुद्ध एवं पवित्र हुए पुरुष उस सभामें जाते हैं। उन सबके शरीर तेजसे प्रकाशित होते रहते हैं। सभी निर्मल वस्त्र धारण करते हैं
ହେ ଭାରତ! ସେହି ସଭା ନିଜ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳି ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରହେ। ସେଠାକୁ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୱୀ, ସୁବ୍ରତଧାରୀ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ପୁରୁଷମାନେ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 36
शान्ता: संन्यासिन: शुद्धा: पूता: पुण्येन कर्मणा । सर्वे भास्वरदेहा श्व॒ सर्वे च विरजो>म्बरा:,भारत! वह सभा अपने तेजसे प्रज्वलित तथा उद्धासित होती रहती है। कठोर तपस्या और उत्तम व्रतका पालन करनेवाले, सत्यवादी, शान्त, संन्यासी तथा अपने पुण्यकर्मसे शुद्ध एवं पवित्र हुए पुरुष उस सभामें जाते हैं। उन सबके शरीर तेजसे प्रकाशित होते रहते हैं। सभी निर्मल वस्त्र धारण करते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ସେହି ସଭାକୁ ଶାନ୍ତ, ସଂଯମୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 37
चित्राड्दाश्षित्रमाल्या: सर्वे ज्वलितकुण्डला: । सुकृतै: कर्मभि: पुण्यै: पारिबर्ैश्ष भूषिता:,सभी अद्भुत बाजूबंद, विचित्र हार और जगमगाते हुए कुण्डल धारण करते हैं। वे अपने पवित्र शुभ कर्मों तथा वस्त्राभूषणोंसे भी विभूषित होते हैं
ନାରଦ କହିଲେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ହାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୁଣ୍ଡଳ ଜ୍ୱଳି ଉଠେ। ପୁଣ୍ୟମୟ ସୁକୃତ କର୍ମରେ ଓ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ରାଭୂଷଣରେ ସେମାନେ ଭୂଷିତ।
Verse 38
गन्धर्वाश्व महात्मान: सड्घशश्चाप्सरोगणा: । वादित्रं नृत्यगीतं च हास्यं लास्यं च सर्वशः,कितने ही महामना गन्धर्व और झुंड-की-झुंड अप्सराएँ उस सभामें उपस्थित हो सब प्रकारके वाद्य, नृत्य, गीत, हास्य और लास्यकी उत्तम कलाका प्रदर्शन करती हैं
ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ଦଳେ-ଦଳେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେହି ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ହାସ୍ୟ ଓ ଲାସ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ।
Verse 39
पुण्याश्न गन्धा: शब्दाश्न॒ तस्यां पार्थ समन्ततः । दिव्यानि चैव माल्यानि उपतिष्ठन्ति नित्यश:,कुन्तीकुमार! उस सभामें सदा सब ओर पवित्र गन्ध, मधुर शब्द और दिव्य मालाओंके सुखद स्पर्श प्राप्त होते रहते हैं
ହେ ପାର୍ଥ! ସେହି ସଭାରେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ସଦା ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁର-ମଙ୍ଗଳ ଶବ୍ଦ ବିରାଜିତ ଥାଏ; ଦିବ୍ୟ ମାଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ରହନ୍ତି।
Verse 40
शतं शतसहस्राणि धर्मिणां त॑ प्रजेश्वरम् । उपासते महात्मानं रूपयुक्ता मनस्विन:,सुन्दर रूप धारण करनेवाले एक करोड़ धर्मात्मा एवं मनस्वी पुरुष महात्मा यमकी उपासना करते हैं
ସୁନ୍ଦର ରୂପଧାରୀ ଅସଂଖ୍ୟ ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ଦୃଢ଼ମନା ପୁରୁଷମାନେ ସେହି ମହାତ୍ମା ପ୍ରଜେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 41
ईदृशी सा सभा राजन पित्राज्ञों महात्मन: । वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभां पुष्करमालिनीम्,राजन! पितृराज महात्मा यमकी सभा ऐसी ही है। अब मैं वरुणकी मूर्तिमान् पुष्कर आदि तीर्थमालाओंसे सुशोभित सभाका भी वर्णन करूँगा
ହେ ରାଜନ୍! ପିତୃରାଜ ମହାତ୍ମା ଯମଙ୍କ ସଭା ଏପରି ଅଟେ। ଏବେ ମୁଁ ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥମାଳାରେ ସୁଶୋଭିତ ବରୁଣଙ୍କ ସଭାକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 76
यम॑ वैवस्वतं तात प्रह्ृष्टा: पर्युपासते । वहाँ ठंडे और गर्म स्वादिष्ठ जल नित्य उपलब्ध होते हैं। तात! वहाँ बहुत-से पुण्यात्मा राजर्षि और निर्मल हृदयवाले ब्रह्मर्षि प्रसन्नतापूर्वक बैठकर सूर्यपुत्र यमकी उपासना करते हैं
ତାତ! ସେଠାରେ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ—ଉଭୟ ପ୍ରକାର ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଜଳ ନିତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ। ତାତ! ସେଠାରେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ରାଜର୍ଷି ଓ ନିର୍ମଳହୃଦୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଆସୀନ ହୋଇ ସୂର୍ୟପୁତ୍ର ଯମ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପର୍ୟୁପାସନା କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The sabhā is defined by the absence of common afflictions (sorrow, aging, hunger, thirst, fatigue, humiliation), contrasting ordinary political spaces with an idealized domain where dharma is experienced as ordered well-being.
The chapter implicitly teaches that legitimate rule should approximate dharmic order: balanced conditions, procedural fairness, cultivated restraint, and an environment that supports mental clarity rather than agitation.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and exemplary—mapping dharmic authority through description, catalog, and cosmological framing rather than promising recitational rewards.