Adhyaya 52
च्यवन-कुशिक-संवादः (Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions)
Upa-parva: Upākhyāna on Cyavana and Kuśika (Genealogical-Ethical Inquiry framing Paraśurāma/Viśvāmitra themes)
Yudhiṣṭhira articulates a multi-part doubt: he seeks a full account of Jāmadagnya Rāma’s emergence, how kṣatra-like conduct appears within a brahmarṣi lineage, and how lineage transitions (including Kuśika’s line becoming brāhmaṇa-associated) are to be understood; he also asks about a perceived flaw concerning succession beyond sons. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the Bhārgava sage Cyavana, anticipating an impending fault within Kuśika’s clan, approaches King Kuśika and expresses a desire to dwell with him. Kuśika affirms the learned norm of sahadharma in giving and duty, offers reparative action for any transgression, and then formally receives the sage with seat, water for feet, and madhuparka according to rite. Cyavana declines wealth and power, instead institutes a niyama: he will sleep undisturbed; Kuśika and his wife must remain awake at night, massaging his feet and maintaining vigilant service. The couple complies with disciplined attentiveness; Cyavana sleeps for twenty-one days on one side while the royal pair, fasting and fatigued, continues service. Upon waking, Cyavana departs without comment; the couple follows, exhausted, until the sage vanishes from sight. Kuśika, after recovering, renews the search—leaving the narrative poised for the next doctrinal or genealogical inference.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, समाज में ‘पुत्र’ किसे कहा जाए—इस पर सुनी हुई अनेक परस्पर-विरोधी मान्यताओं को सामने रखकर भीष्म से आग्रह करते हैं कि वे संदेह का छेदन करें और वर्ण-व्यवस्था के संदर्भ में पुत्रों के भेद स्पष्ट करें। → भीष्म क्रमशः पुत्र-परिभाषाओं की परतें खोलते हैं—कौन ‘आत्मज’ है, कौन ‘क्षेत्रज’ या अन्य प्रकार का; और जब संतान जन्म से नहीं, पालन-पोषण, संस्कार, स्वामित्व और सामाजिक स्वीकृति से पहचानी जाने लगे, तब अधिकार, गोत्र, वर्ण और उत्तराधिकार के प्रश्न तीखे हो उठते हैं। → निर्णायक बिंदु तब आता है जब भीष्म ‘अस्वामिक’ (अनाथ/अस्वीकृत) बालक के विषय में कहते हैं कि वर्तमान में जो उसका स्वामी/पालक प्रत्यक्ष है, वही उसके पालन का दायित्व उठाता है और उसी के अनुसार उसका वर्ण-सम्बन्ध/सामाजिक स्थिति निर्धारित होती है—अर्थात जन्म-रहस्य से अधिक निर्णायक ‘धर्मसम्मत स्वीकृति और संस्कार’ बन जाते हैं। → भीष्म संस्कार, गोत्र-निर्णय और विवाह-व्यवहार तक के नियमों को समेटते हुए बताते हैं कि जहाँ मातृ-वर्ण/गोत्र का निश्चय हो, वहाँ कानीन/आढ्यूढ (विवाह-पूर्व/विवाह-संबंधी जटिल स्थितियों) जैसे पुत्रों के लिए भी शास्त्रीय व्यवस्था है; और युधिष्ठिर से पूछते हैं कि अब और क्या सुनना चाहते हो—इस प्रकार विषय को विधि-संगत निष्कर्ष तक पहुँचाते हैं। → भीष्म का प्रश्न—“अब और क्या श्रोतुमिच्छसि?”—अगले अध्याय में पुत्र-धर्म/प्रतिनिधि-व्यवस्था के और सूक्ष्म भेदों की ओर द्वार खोल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ प्रात बछ। अं काज जा एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: नाना प्रकारके पुत्रोंका वर्णन युधिष्ठिर उदाच ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पूथक् पृथक् । कीदृश्यां कीदृशाश्नापि पुत्रा: कस्य च के च ते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—ତାତ! ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହନ୍ତୁ—କେମିତି ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ଭରୁ କେମିତି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ? ଏବଂ କେଉଁ ପୁତ୍ର କାହାର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ?
Verse 2
विप्रवादा: सुबहव: श्रूयन्ते पुत्रकारिता: । अत्र नो मुहतां राजन् संशयं छेत्तुमहसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ରାଜନ! ଏହି ବିଷୟରେ ଆମେ ମୋହିତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ କରିପାରୁନାହୁଁ; ତେଣୁ ଆପଣ ଆମ ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରନ୍ତୁ।
Verse 3
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପତି-ପତ୍ନୀଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ତୃତୀୟ କାହାର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା, କେବଳ ପତିଙ୍କ ବୀର୍ୟରୁ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ସେ ‘ଅନନ୍ତରଜ’ (ଔରସ) ପୁତ୍ର; ତାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ନିରୁକ୍ତଜ’ ଏବଂ ତୃତୀୟ ‘ପ୍ରସୃତଜ’ ପୁତ୍ର। (ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷେତ୍ରଜ ପୁତ୍ରର ଉପଭେଦ।)
Verse 4
पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया । तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूदक्ष तथापर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରୁଷ ପତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭର୍ତ୍ତା ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ସୁସମବେତ ରହିଲେ, ଦତ୍ତକ/ନିୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ହେଉ କି ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ହେଉ—ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତ ପ୍ରସଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପରି, ଉଦକ-ତର୍ପଣ ଆଦି କ୍ରିୟାର ଅଧିକାରୀ ହେବେ।
Verse 5
पतित पुरुषका अपनी स्त्रीके गर्भसे स्वयं ही उत्पन्न किया हुआ पुत्र चौथी श्रेणीका पुत्र है। इसके सिवा “दत्तक' और “क्रीत' पुत्र भी होते हैं। ये कुल मिलाकर छः हुए। सातवाँ है “अध्यूढ” पुत्र (जो कुमारी-अवस्थामें ही माताके पेटमें आ गया और विवाह करनेवालेके घरमें आकर जिसका जन्म हुआ) ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହାଛଡ଼ା ଛଅ ‘ଅପଧ୍ୱଂସଜ’ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତଥା ‘କାନୀନ’ ଓ ‘ଅପସଦ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ହେ ଭାରତ! ଏସବୁ ପ୍ରକାର ଏଠାରେ ଗଣନା କରାଗଲା; ଧର୍ମବିଚାରରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମାନ୍ୟ ପୁତ୍ରଭେଦ ଭାବେ ଜାଣ।
Verse 6
युधिछिर उवाच षडपध्वंसजा: के स्यु: के वाप्पपसदास्तथा । एतत् सर्व यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमरहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଛଅ ପ୍ରକାର ‘ଅପଧ୍ୱଂସଜ’ ପୁତ୍ର କେଉଁମାନେ? ଏବଂ ‘ଅପସଦ’ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଏ ସବୁ ଆପଣ ମୋତେ ଯଥାତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 7
भीष्म उवाच त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर । वर्णयोश्ष द्वयो: स्यातां यौ राजन्यस्य भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଏଇ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ଏହି ବିଧାନରେ ସେମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି ବୁଝାଯାନ୍ତି। ଏବଂ ହେ ଭାରତ! କ୍ଷତ୍ରିୟ (ରାଜନ୍ୟ)ଙ୍କର ନିମ୍ନସ୍ଥ ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯେ ପୁତ୍ର ହୁଏ, ସେମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
एको विड्वर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षित: । षडपध्वंसजास्ते हि तथैवासपदान् शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ମିଶ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ ବିଶେଷ ଭାବେ ସୂଚିତ ହୋଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ପ୍ରକରଣରେ ଏହି ଛଅ ‘ଅପଧ୍ୱଂସଜ’ (ଅନୁଲୋମ ସନ୍ତାନ) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏବେ ‘ଅପସଦ’—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତିଲୋମ ସଂଯୋଗଜ—ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ।
Verse 9
चाण्डालो व्रात्यवैद्यौ च ब्राह्म॒ण्यां क्षत्रियासु च वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेडपसदास्त्रय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟା ଓ ବୈଶ୍ୟା—ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଶୂଦ୍ର ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଏ, ସେମାନେ କ୍ରମେ ଚାଣ୍ଡାଳ, ବ୍ରାତ୍ୟ ଓ ବୈଦ୍ୟ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହିମାନେ ଅପସଦର ତିନି ଭେଦ।
Verse 10
मागधो वामकइश्नैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ । ब्राह्माण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବୈଶ୍ୟ ଯେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଏ, ସେମାନେ କ୍ରମେ ମାଗଧ ଓ ବାମକ ନାମର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅପସଦ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ମାନ୍ୟ—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଗର୍ଭଜ; ସେ ‘ସୂତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 11
ब्राह्माण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेडपसदा: स्मृता: । पुत्रा होते न शक््यन्ते मिथ्याकर्तु नराधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଗର୍ଭଜ ପୁତ୍ର ‘ସୂତ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ଅପସଦ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ହେ ନରାଧିପ! ଏହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଠାରେଇ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 12
युधिछिर उवाच क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् । तुल्यावेतौ सुतौ कस्य सन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! କେହି କହନ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ’, ଆଉ କେହି କହନ୍ତି ପୁରୁଷର ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ‘ଶୁକ୍ରଜ’ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁତ୍ର। ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର କି ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର? ଅଧିକାର କାହାର—ସ୍ତ୍ରୀର ପତିଙ୍କର କି ଗର୍ଭାଧାନକାରୀ ପୁରୁଷଙ୍କର? ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।
Verse 13
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ନିଜ ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ନିଜର। ଏବଂ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ’ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଗର୍ଭାଧାନକାରୀ ପୁରୁଷ ନିଜ ଦାବି ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ କ୍ଷେତ୍ରସ୍ୱାମୀ (ପତି)ଙ୍କର ହୁଏ। ‘ଅଧ୍ୟୂଢ’ ପୁତ୍ର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୀତି—ସମୟ/ଚୁକ୍ତିର ଭେଦରେ ଅଧିକାର ବଦଳେ।
Verse 14
युधिषछ्िर उवाच रेतजं विद्य वै पुत्र क्षेत्रजस्यागम: कथम् | अध्यूढं विद्य वै पुत्र भित्ता तु समयं कथम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଆମେ ତ ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରକୁ ହିଁ ପୁତ୍ର ମାନୁ। ତେବେ ବୀର୍ୟ ବିନା ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ’ ପୁତ୍ରର ଆଗମନ କିପରି? ଏବଂ ‘ଅଧ୍ୟୂଢ’କୁ କେଉଁ ନୀତିରେ, କେଉଁ ‘ସମୟ-ଭେଦ’ ଆଧାରରେ ପୁତ୍ର ମାନିବା?
Verse 15
भीष्म उवाच आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत् कारणान्तरे । न तत्र कारणं रेत: स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ଯେ ପୁରୁଷ ନିଜ ବୀର୍ୟରୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଠାରେ କେବଳ ବୀର୍ୟ-ସ୍ଥାପନ ଅଧିକାରର କାରଣ ରହେ ନାହିଁ। ଏମିତି ପୁତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରସ୍ୱାମୀ (ଗୃହ-ବଂଶର ଦାୟୀ)ଙ୍କର ମନାଯାଏ।
Verse 16
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते । क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मज: सुत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଜାନାଥ! ଯେ ପୁରୁଷ ପୁତ୍ରକାମନାରେ, କେବଳ ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ, ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ’ ପୁତ୍ର ଧର୍ମପ୍ରମାଣରେ ସେହି ବିବାହକାରୀ ପତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ମନାଯାଏ। ସେଠାରେ ଗର୍ଭାଧାନକାରୀଙ୍କର କୌଣସି ଅଧିକାର ରହେ ନାହିଁ।
Verse 17
अन्यत्र क्षेत्रज: पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ । न हाात्मा शक््यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो हासौ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଯାଏ—ସେ କାହାର ପୁତ୍ର। କେହି ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଲୁଚାଇ ପାରେ ନାହିଁ; ସେ ଆପେଆପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 18
क्वचिच्च कृतक: पुत्र: संग्रहादेव लक्ष्यते । न तत्र रेत: क्षेत्र वा यत्र लक्ष्येत भारत
କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘କୃତକ’ (କୃତ୍ରିମ/ଦତ୍ତକ) ପୁତ୍ର କେବଳ ସଂଗ୍ରହ—ଅର୍ଥାତ୍ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ବୋଲି ସ୍ଥାପନ—ଦ୍ୱାରାହି ପୁତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ନ ରେତଃ, ନ କ୍ଷେତ୍ର; ଯେଉଁଠାରେ ଗ୍ରହଣ ହିଁ ଲକ୍ଷଣ, ସେଠାରେ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଖୋଜାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 19
भरतनन्दन! कहीं-कहीं कृत्रिम पुत्र भी देखा जाता है। वह ग्रहण करने या अपना मान लेने मात्रसे ही अपना हो जाता है। वहाँ वीर्य या क्षेत्र कोई भी उसके पुत्रत्व-निश्चयमें कारण होता दिखायी नहीं देता ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଯେ କେବଳ ସଂଗ୍ରହ (ଗ୍ରହଣ) ମାତ୍ରରେ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ପୁତ୍ରତ୍ୱ-ନିଶ୍ଚୟରେ ନ ଶୁକ୍ର (ବୀଜ)ର ପ୍ରମାଣ ଦେଖାଯାଏ, ନ କ୍ଷେତ୍ରର—ସେ ‘କୃତକ’ ପୁତ୍ର କିପରି ହୁଏ?
Verse 20
भीष्म उवाच मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् । न चास्य मातापितरी ज्ञायेतां स हि कृत्रिम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ଶିଶୁକୁ ମାତା-ପିତା ରାସ୍ତାରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଖୋଜଖବର କଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ ନାହିଁ—ସେ ଶିଶୁକୁ ଯେ ଗ୍ରହଣ କରି ପାଳନ କରେ, ସେଇ ତାହାର ‘କୃତକ’ ପିତା; ଏବଂ ସେ ଶିଶୁ ତାହାର ‘କୃତକ’ ପୁତ୍ର ହୁଏ।
Verse 21
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन् सम्प्रति लक्ष्यते । यो वर्ण: पोषयेत् तं च तद्धर्णस्तस्य जायते
ଯାହାର କୌଣସି ସ୍ୱାମୀ/ଅଭିଭାବକ ନାହିଁ, ସେ ଅନାଥର ପ୍ରତି ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେ ଲୋକଟି ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଯେ ତାହାକୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କରେ—ସେ ଯେ ଵର୍ଣ୍ଣର, ସେଇ ଵର୍ଣ୍ଣ ତାହାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 22
युधिछिर उवाच कथमस्य प्रयोक्तव्य: संस्कार: कस्य वा कथम् । देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଏହି ଶିଶୁର ସଂସ୍କାର କିପରି କରାଯିବ, ଏବଂ କେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣର ବିଧି ଅନୁସାରେ? ତାହାର ପ୍ରକୃତ ବର୍ଣ୍ଣ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାରେ, କେଉଁ ସମୁଦାୟର କନ୍ୟାକୁ ତାହାର ବିବାହରେ ଦେବା ଉଚିତ? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 23
भीष्म उवाच आत्मवत् तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत् तथा । त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्ण प्रतिपद्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପୁତ୍ର! ଏପରି ଶିଶୁର ସଂସ୍କାର ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି, ନିଜ ଆଶ୍ରିତ ପରି କରିବା ଉଚିତ। ଯାହାକୁ ମାତା-ପିତା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଯେ ପାଳକ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପୋଷଣ କରେ, ସେହି ପାଳକଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଗଣାଯାଏ; ତେଣୁ ପାଳକ ପିତା ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ତାହାର ସଂସ୍କାର କରାଉ।
Verse 24
तदगोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात् संस्कारमच्युत । अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णस्य युधिछ्िर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଧର୍ମରୁ କେବେ ଚ୍ୟୁତ ନ ହେବା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ପାଳକ ପିତାଙ୍କ ସଗୋତ୍ର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପରି ଯେପରି ସଂସ୍କାର ହୁଏ, ସେପରି ଏହାର ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପରେ ସେହି ବର୍ଣ୍ଣର କନ୍ୟାକୁ ତାହାର ବିବାହରେ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 25
संस्कर्तु वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनि श्चये । कानीनाध्यूढजौ वापि विज्ञेयौ पुत्र किल्बिषौ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପୁତ୍ର! ଯଦି ମାତାର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣାପଡ଼େ, ତେବେ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ମାତାର ହିଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ‘କାନୀନ’ ଓ ‘ଅଧ୍ୟୂଢଜ’— ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପୁତ୍ର ଦୋଷଯୁକ୍ତ (କିଲ୍ବିଷ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 26
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चय: । क्षेत्रजो वाप्यपसदो ये<वध्यूढास्तेषु चाप्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁତ୍ର ପରି ସଂସ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ— ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚୟ। ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ, ଅପସଦ ଓ ଅବଧ୍ୟୂଢ— ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସମାନ ସଂସ୍କାର ଦେବାକୁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ବର୍ଣ୍ଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂସ୍କାର ବିଷୟରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହିଁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
Verse 27
आत्मवद् वै प्रयुड्जीरन् संस्कारान् ब्राह्मणादय: । धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयो<यं प्रदृश्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଯେପରି ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେହିପରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଧିସମ୍ମତ ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ସଂସ୍କାର ବିଷୟରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 28
एतत् ते सर्वमाख्यातं कि भूय: श्रोतुमिच्छसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 48
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें वर्णयंकरकी उत्पत्तिका वर्णणविषयक अड्भधतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ, ବିବାହଧର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନାବିଷୟକ ଅଠଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 49
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विवाहधर्मे पुत्रप्रतिनिधिकथने एकोनपज्चाशत्तमो< ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ, ବିବାହଧର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ପୁତ୍ର-ପ୍ରତିନିଧି କଥନବିଷୟକ ଏକୋଣପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to interpret lineage and duty when social roles appear to cross expected boundaries (brahmarṣi vs. kṣatra conduct) and how a householder-king should uphold hospitality and vows even when the obligations impose severe personal hardship.
Dharma is demonstrated through disciplined action: correct reception of guests, truthful consent to a niyama, and sustained service without resentment are treated as measurable indicators of moral steadiness and as causes with long-range social and genealogical effects.
No explicit phalaśruti appears within this chapter segment; its meta-function is pedagogical—Bhīṣma frames the narrative as an itihāsa exemplar intended to clarify Yudhiṣṭhira’s doubt about lineage irregularities and the ethical mechanics underlying them.