Adhyaya 37
पात्रलक्षण-परिक्षा (Pātra-Lakṣaṇa Parīkṣā) — Criteria for a Worthy Recipient
Upa-parva: Dāna-Dharma and Pātra-Parīkṣā (Recipient-Assessment) Discourse
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define what makes a person a proper recipient (pātra), including whether novelty (apūrva), long absence (ciroṣita), or distant arrival (dūrād-abhyāgata) confer worthiness. Bhīṣma responds by distinguishing superficial markers from ethical substance: certain practices may appear meritorious (including vows performed quietly), but coercing or burdening one’s dependents undermines the self. He affirms that newcomers, long-absent persons, and those arriving from afar can be considered worthy, yet the decisive criterion is the presence of stable virtues—non-anger, truthfulness, non-harm, self-control, straightforwardness, non-malice, humility, modesty, endurance, austerity, and tranquility—without contrary misconduct. He warns against anti-scriptural postures (disparaging Veda and śāstra), inconsistent behavior, and performative disputation: a self-styled learned critic who indulges in sterile logic, harsh speech, and antagonism toward brāhmaṇas is socially corrosive and should not be treated as a recipient of honor. The chapter concludes by recommending association with genuinely learned, tradition-grounded scholars (versed in śruti, smṛti, itihāsa, purāṇa, and related disciplines) and by outlining the householder’s sequential discharge of obligations—debts to gods, sages, ancestors, learned persons, and guests—through purified action, thereby preserving dharma.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—राजधर्म की जड़ ब्राह्मण-सत्कार है; जो समाज ब्राह्मण को निरादर करता है, वह अपने ही पुण्य-स्तम्भ को काट देता है। → भीष्म ब्राह्मणों की अनिवार्य पूज्यता का विधान करते हैं: भोग, अलंकार, और अन्य इच्छित वस्तुओं से उन्हें संतुष्ट करो; उन्हें पिता के समान रक्ष्य मानो। फिर वे यज्ञ-तत्त्व जोड़ते हैं—ब्राह्मण को दिया हुआ हवि देवता ग्रहण करते हैं; ब्राह्मण-तृप्ति से पितर और देवता स्वतः तृप्त होते हैं। पृथ्वी स्वयं वाणी बनकर कहती है कि ब्राह्मण-सेवा से रज (पाप-धूल) नष्ट होती है और कीर्ति-बुद्धि-समृद्धि जन्म लेती है। → निर्णायक प्रतिज्ञा-सा निष्कर्ष उभरता है: 'तथैव देवता राजन्—नात्र कार्या विचारणा'—हे राजन्, इसमें संशय नहीं; ब्राह्मण संतुष्ट हों तो देवता-पितर सदा प्रसन्न। और जो ब्राह्मणों का अनुसरण करते हैं वे न पराभव को प्राप्त होते हैं, न प्रेत्य विनश्यन्ति—मरणोत्तर भी उनकी गति ऊँची होती है। → भीष्म कर्म-फल की सरल कुंजी देते हैं: मनुष्य जिस-जिस हविष्य से ब्राह्मणों को तृप्त करता है, उसी-उसी से देवता और पितर तृप्त होते हैं; अतः राजाओं और गृहस्थों के लिए ब्राह्मण-पूजा, दान, नमस्कार और संरक्षण—ये ही स्थिर कल्याण के साधन हैं। → युधिष्ठिर के मन में यह प्रश्न जागता है कि ब्राह्मण-पूजा का आचरण किन सीमाओं और किन पात्रताओं के साथ किया जाए—अगले उपदेश में उसी का विस्तार संकेतित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठक $ “लोक मिलाकर २७३ श्लोक हैं) नफमशा+ (0) आज अन+- चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी प्रशंसा भीष्म उवाच ब्राह्मणानेव सततं भृशं सम्परिपूजयेत् । एते हि सोमराजान ईश्वरा: सुखदुःखयो:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ଯେନ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଅଧିପତି; ଏବଂ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ସେମାନଙ୍କ ରାଜା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 2
एते भोगैरलड्कारैरन्यैश्वैव किमिच्छकै: । सदा पूज्या नमस्कारै रक्ष्याश्व॒ पितृवन्नूपै:
ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ, ଅଳଙ୍କାର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛିତ ସମ୍ପଦର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ସେମାନେ ସଦା ନମସ୍କାରରେ ପୂଜ୍ୟ; ରାଜାମାନେ ପିତାଙ୍କ ପରି ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
जायतां ब्रह्मवर्चस्वी राष्ट्रे वै ब्राह्मण: शुचि:
ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଶୁଚି ଆଚରଣବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଉ।
Verse 4
ब्राह्मणं जातिसम्पन्नं धर्मज्ञ संशितव्रतम्
ସୁକୁଳଜାତ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ—
Verse 5
ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्तं प्रतिगृह्लन्ति देवता:
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ହବି (ଯଜ୍ଞାହୁତି) ଦେବତାମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 6
आदित्यश्रन्द्रमा वायुरापो भूरम्बरं दिश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଦିଗମାନ—ଏମାନେ ଧର୍ମର ନିତ୍ୟ ସାକ୍ଷୀ ଓ ଆଧାର।
Verse 7
न तस्याश्रन्ति पितरो यस्य विप्रा न भुज्जते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯାହାର ଘରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 8
ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रीयन्ते पितर: सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 9
तथैव ते>पि प्रीयन्ते येषां भवति तद्धवि:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହିପରି ଯାହାଙ୍କର ଭାଗ ହେବାକୁ ସେଇ ହବି ହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 10
येन येनैव हविषा ब्राह्म॒णांस्तर्पयेन्नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ହବି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରେ।
Verse 11
ब्राह्मणादेव तद् भूतं प्रभवन्ति यत: प्रजा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଏବଂ ସମାଜକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଯଜ୍ଞାଦି ଧର୍ମକର୍ମ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଜୀବ ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣନ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକର ପଥ ଓ ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅବଗତ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣି ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ, ସେଇ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
Verse 12
यतक्षायं प्रभवति प्रेत्य यत्र च गच्छति । वेदैष मार्ग स्वर्गस्य तथैव नरकस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜୀବ ଯେ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ବେଦବିହିତ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଓ ସେହିପରି ନରକମାର୍ଗ—ଏ ସବୁ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ। ଏହି ଉପଦେଶରେ ଭୀଷ୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଧର୍ମକୁ ଜାଣି ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରିବାରେ; କାରଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ତିମ ଗତିକୁ ପଥ ଦେଖାଏ।
Verse 13
आगतानागते चोभे ब्राह्मणो द्विपदं वर: । ब्राह्मणो भरतश्रेष्ठ स्वरधर्म चैव वेद यः:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ ସେ ଭୂତ ଓ ଅନାଗତ—ଦୁହେଁ ଜାଣେ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣି ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
Verse 14
ये चैनमनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम् | नते प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରାଭବକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ବିନାଶ କିମ୍ବା ପତନ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅପମାନକୁ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଧୋଗତି ବିନା ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 15
यद् ब्राह्मणमुखात् प्राप्तं प्रतिगृह्लन्ति वै वच: । भूतात्मानो महात्मानस्ते न यान्ति पराभवम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମହାତ୍ମାମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାତ୍ମଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ବଚନକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ପୁରୁଷ ପରାଭବ କିମ୍ବା ବିନାଶକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନେ ଆବେଗ କିମ୍ବା ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ଧର୍ମସମ୍ମତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନକୁ ବାଛନ୍ତି।
Verse 16
ब्राह्मणके मुखसे जो वाणी निकलती है, उसे जो शिरोधार्य करते हैं, वे सम्पूर्ण भूतोंको आत्मभावसे देखनेवाले महात्मा कभी पराभवको नहीं प्राप्त होते हैं ।।
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯେ ବାଣୀ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ, ଯେମାନେ ତାହାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତ୍ମଭାବରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଦେଖୁଥିବା ମହାତ୍ମା ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ କେବେ ପରାଭବ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। କାରଣ ତେଜ ଓ ବଳରେ ଦୀପ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ବଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଉଗ୍ରଶକ୍ତି ନିୟମିତ ହୁଏ।
Verse 17
अपने तेज और बलसे तपते हुए क्षत्रियोंके तेज और बल ब्राह्मणोंके सामने आनेपर ही शान्त होते हैं ।।
ନିଜ ତେଜ ଓ ବଳରେ ଦୀପ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ତେଜ-ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ ମାତ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁରାତନ କାଳରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଲଜଂଘମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିଲେ; ଅଙ୍ଗିରସ ବଂଶଜମାନେ ନୀପବଂଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜ ହୈହୟମାନଙ୍କୁ ଓ ଇଳାର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ।
Verse 18
चित्रायुधांश्षाप्पजयन्नेते कृष्णाजिनध्वजा: । प्रक्षिप्पाथ च कुम्भान् वै पारगामिनमारभेत्
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନାନାପ୍ରକାର ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଆୟୁଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମଧାରୀ (କୃଷ୍ଣାଜିନଧ୍ୱଜ) ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଉଚିତ—ପାରଲୌକିକ ଫଳଦାୟକ କର୍ମର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ଦାନ କରିବା।
Verse 19
यत् किंचित् कथ्यते लोके श्रूयते पठ्यतेडपि वा । सर्व तद् ब्राह्मणेष्वेव गूढो ग्निरिव दारुषु,संसारमें जो कुछ कहा-सुना या पढ़ा जाता है वह सब काठमें छिपी हुई आगकी तरह ब्राह्मणोंमें ही स्थित है
ଲୋକରେ ଯାହା କିଛି କୁହାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ କିମ୍ବା ପଢ଼ାଯାଏ—ସେ ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିହିତ; କାଠରେ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି।
Verse 20
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संवाद वासुदेवस्य पृथ्व्याश्व भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] इस विषयमें जानकार लोग भगवान् श्रीकृष्ण और पृथ्वीके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ଭରତର୍ଷଭ! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି—ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 21
वायुदेव उवाच मातरं सर्वभूतानां पृच्छे त्वां संशयं शुभे । केनस्वित् कर्मणा पाप॑ व्यपोहति नरो गृही
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଶୁଭେ! ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ମାତା; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ପଚାରୁଛି। ଗୃହସ୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଜ ପାପକୁ ଦୂର କରିପାରିବ?
Verse 22
पृथिव्युवाच ब्राह्मणानेव सेवेत पवित्र होतदुत्तमम् । ब्राह्मणान् सेवमानस्य रज: सर्व प्रणश्यति । अतो भूतिरत: कीर्तिरितो बुद्धि: प्रजायते
ପୃଥିବୀ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଏହିପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହିଁ ସେବା କରୁ। ଏହା ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ କର୍ମ। ବ୍ରାହ୍ମଣସେବାରତ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମସ୍ତ ରଜୋଗୁଣ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିଥିରୁ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଏହିଥିରୁ କୀର୍ତ୍ତି, ଏବଂ ଏହିଥିରୁ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 23
महारथश्न राजन्य एष्टव्य: शत्रुतापन: । इति मां नारद: प्राह सततं सर्वभूतये
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଇପାରୁଥିବା ମହାରଥୀ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ (ଜନ୍ମ) ପାଇଁ କାମନା କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ନାରଦ ମୋତେ ଏହି କଥା ପୁନଃପୁନଃ କହିଥିଲେ।
Verse 24
ब्राह्मणं जातिसम्पन्नं धर्मज्ञं संशितं शुचिम् । अपरेषां परेषां च परेभ्यश्रैव येडपरे
ବାୟୁ କହିଲେ—ଉତ୍ତମ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ନିୟମନିଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ (ଜନ୍ମ ଓ ସନ୍ନିଧି) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାମନା କରିବା ଉଚିତ। ଛୋଟ-ବଡ଼ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ବଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଇଛି। ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ସେ ମନୁଷ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ପରାଭବ ପାଏ।
Verse 25
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति स मनुष्य: प्रवर्धते । अथ यो ब्राह्मणान् क्रुष्ट: पराभवति सो5चिरात्
ବାୟୁ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ସେ ମନୁଷ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ପରାଭବ ପାଏ।
Verse 26
ततो राष्ट्रस्य शान्तिर्हि भूतानामिव वासवात् । राजाओंको चाहिये कि वे उत्तम भोग
ତେବେ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଶାନ୍ତି ହୁଏ—ଯେପରି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବର୍ଷା ଦେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ରାଜାମାନେ ସଦା ନମସ୍କାର ଆଦି ଆଦର ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଉତ୍ତମ ଭୋଗ୍ୟ, ଆଭୂଷଣ ଏବଂ ପଚାରି ସମ୍ମାନରେ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଦାନ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦେବା; ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ଭରଣ-ପୋଷଣ ଦେଖିବା। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ହିଁ ରାଜ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଟିକି ରହେ। ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ଫେଙ୍କା ହୋଇଥିବା କାଚା ମାଟିର ଢେଲା ଶୀଘ୍ର ଗଳିଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣସଙ୍ଗ ମିଳିଲେ ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ନଶି ନିଜ ପରାଭବର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 27
पश्य चन्द्रे कृतं लक्ष्म समुद्रो लवणोदकः: । तथा भगसहस््रेण महेन्द्र: परिचिल्वित:
ହେ ମାଧବ, ଦେଖ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ କେତେ ଭୟଙ୍କର! ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ କଳଙ୍କ ଲଗାଇଲେ, ସମୁଦ୍ରଜଳକୁ ଲବଣମୟ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଦେହରେ ‘ଭଗ’ ଚିହ୍ନ ହଜାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଦେଲେ। ପରେ ସେହି ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନେତ୍ରରୂପ ହେଲା; ତେଣୁ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ‘ସହସ୍ରାକ୍ଷ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 28
तेषामेव प्रभावेण सहस्ननयनो हासौ । शतक्रतु: समभवत् पश्य माधव यादृशम्
ହେ ମାଧବ, ଦେଖ—ସେମାନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ସହସ୍ରନୟନ ହେଲେ, ଶତକ୍ରତୁ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଦେଖ, ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି କେମିତି!
Verse 29
इच्छन् कीर्ति च भूतिं च लोकांश्व मधुसूदन । ब्राह्मणानुमते तिछेत् पुरुष: शुचिरात्मवान्
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଯେ ପୁରୁଷ କୀର୍ତ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଶୁଚି ଆଚରଣ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁମତି-ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଅଧୀନରେ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 30
भीष्म उवाच इत्येतद् वचन श्रुत्वा मेदिन्या मधुसूदन: । साधु साध्विति कौरव्य मेदिनीं प्रत्यपूजयत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବ୍ୟ, ମେଦିନୀର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନ “ସାଧୁ, ସାଧୁ!” ବୋଲି କହିଲେ; ଏବଂ ଏହିପରି କହି ଭୂଦେବୀଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 31
एतां श्रुत्वोपमां पार्थ प्रयतो ब्राह्मणर्षभान् । सतत पूजयेथास्त्वं तत: श्रेयोडभिपत्स्यसे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ! ଏହି ଉପମାରୂପ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧ ନିୟତିରେ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ଏହା କଲେ, ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବ।
Verse 33
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्राह्मणकी प्रशंसा नामक तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପ୍ରଶଂସା’ ନାମକ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 34
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पृथ्वीवासुदेवसंवादे चतुस्त्रिंशो 5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ପୃଥିବୀ–ବାସୁଦେବ ସଂବାଦାନ୍ତର୍ଗତ ଚଉତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 36
महारथश्न राजन्य एष्टव्य: शत्रुतापन: । सबको यह इच्छा करनी चाहिये कि राष्ट्रमें ब्रह्मतेजसे सम्पन्न पवित्र ब्राह्मण उत्पन्न हो और शत्रुओंको संताप देनेवाले महारथी क्षत्रियकी उत्पत्ति हो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେବା ମହାରଥୀ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଉଦ୍ଭବ ମଧ୍ୟ ଆକାଙ୍କ୍ଷଣୀୟ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଉ—ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ସମ୍ପନ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଦମନେ ପାରଙ୍ଗତ ପରାକ୍ରମୀ ମହାରଥୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ।
Verse 46
वासयेत गृहे राजन् न तस्मात् परमस्ति वै । राजन! विशुद्ध जातिसे युक्त तथा तीक्ष्ण व्रतका पालन करनेवाले धर्मज्ञ ब्राह्मणको अपने घरमें ठहराना चाहिये। इससे बढ़कर दूसरा कोई पुण्यकर्म नहीं है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ନିଜ ଘରେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ରହିବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ। ବିଶେଷକରି ବିଶୁଦ୍ଧ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବ୍ରତପରାୟଣ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୃହେ ବାସ ଦେବା—ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 53
पितर: सर्वभूतानां नैतेभ्यो विद्यते परम् ब्राह्मणोंको जो हविष्य अर्पित किया जाता है उसे देवता ग्रहण करते हैं; क्योंकि ब्राह्मण समस्त प्राणियोंके पिता हैं। इनसे बढ़कर दूसरा कोई प्राणी नहीं है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପିତା; ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କେହି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯେ ହବିଷ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ଦେବତାମାନେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ସାର୍ବଜନୀନ ପିତାସ୍ୱରୂପ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନାହିଁ।
Verse 66
सर्वे ब्राह्मणमाविश्य सदान्नमुप भुठ्जते । सूर्य, चन्द्रमा, वायु, जल, पृथ्वी, आकाश और दिशा--इन सबके अधिष्ठाता देवता सदा ब्राह्मणके शरीरमें प्रवेश करके अन्न भोजन करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 76
देवाक्षाप्यस्य नाश्नन्ति पापस्य ब्राह्मुणद्विष: । ब्राह्मण जिसका अन्न नहीं खाते उसके अन्नको पितर भी नहीं स्वीकार करते। उस ब्राह्मणद्रोही पापात्माका अन्न देवता भी नहीं ग्रहण करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ପାପୀର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ହବିଷ୍ୟକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯାହାର ଅନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାର ଅନ୍ନକୁ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ରୋହୀ ପାପାତ୍ମାର ଅନ୍ନକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 86
तथैव देवता राजन् नात्र कार्या विचारणा | राजन! यदि ब्राह्मण संतुष्ट हो जायँ तो पितर तथा देवता भी सदा प्रसन्न रहते हैं। इसमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି; ଏଠାରେ ବିଚାର କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରହନ୍ତି; ଏଥିରେ ବିପରୀତ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 96
नच प्रेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति च परां गतिम् इसी प्रकार वे यजमान भी प्रसन्न होते हैं जिनकी दी हुई हवि ब्राह्मणोंके उपयोगमें आती है। वे मरनेके बाद नष्ट नहीं होते हैं, उत्तम गतिको प्राप्त हो जाते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ହବି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପଯୋଗରେ ଆସେ, ସେହି ଯଜମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 106
तेन तेनैव प्रीयन्ते पितरो देवतास्तथा । मनुष्य जिस-जिस हविष्यसे ब्राह्मणोंको तृप्त करता है, उसी-उसीसे देवता और पितर भी तृप्त होते हैं
ମଣିଷ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ, ସେହି ସେହି ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Whether worthiness can be inferred from circumstantial factors (newness, long absence, distant arrival) versus verified moral qualities; the chapter resolves this by prioritizing stable virtues and non-harmful conduct over merely external markers.
Continuously examine character: a worthy recipient is marked by truthfulness, non-violence, self-control, humility, endurance, and tranquility, while inconsistent conduct, cruelty toward dependents, and anti-scriptural posturing negate eligibility for honor.
Not as an explicit phalaśruti formula; instead it provides a normative payoff: right association with genuinely learned persons and the purified, sequential discharge of household obligations ensures one does not fall away from dharma and sustains long-term social and spiritual stability.