Adhyaya 100
Gārhasthya-dharma: Vāsudeva–Pṛthivī-saṃvāda (Householder Duties and Daily Offerings)
Upa-parva: Gṛhastha-dharma Anuśāsana (Householder Duties Discourse)
Chapter 100 opens with Yudhiṣṭhira requesting Bhīṣma to explain the totality of gārhasthya-dharma and the practical means by which a person attains ṛddhi (prosperity/flourishing) in this world. Bhīṣma introduces an earlier account: Vāsudeva, after praising the goddess Earth (Pṛthivī), asks what a householder must do to live happily and fulfill necessary obligations. Pṛthivī enumerates a structured daily program: honoring ṛṣis, pitṛs, devas, and humans through yajña, śrāddha (even with modest substances like water, milk, roots, or fruits), and hospitality. The chapter specifies vaiśvadeva and bali procedures, including directional and spatial allocations (e.g., offerings associated with Yama, Varuṇa, Soma, Śakra, Dhanvantari, Manu, Maruts, Viśvedevas, and nocturnal beings), followed by giving alms to a deserving twice-born (or offering into fire if none is available). It then orders sequence and etiquette: complete pitṛ-tarpaṇa and śrāddha, perform bali and vaiśvadeva, recite/consult brāhmaṇic instruction, and feed guests from the remainder, emphasizing the transient nature of the atithi. Proper honoring of teachers, father, friends, trusted persons, and long-staying dignitaries with madhuparka is prescribed. The unit closes with a results statement: one who performs these gṛhastha duties without envy gains worldly success and is honored in heaven; Bhīṣma affirms Vāsudeva practiced this and advises Yudhiṣṭhira to follow it for fame here and svarga thereafter.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के गृहस्थ-धर्म और पंचयज्ञ/बलिवैश्वदेव के सूक्ष्म विधान पूछने पर भीष्म एक प्राचीन आख्यान का द्वार खोलते हैं—वासुदेव और पृथ्वीदेवी का संवाद। → कृष्ण पृथ्वीदेवी की स्तुति कर गृहस्थ के कर्तव्यों का मर्म पूछते हैं; पृथ्वीदेवी क्रमशः बताती हैं कि गृहस्थ को देव, ऋषि, पितृ और मनुष्यों के प्रति नित्य ऋण-शोधन करना है—श्राद्ध, अन्न-दान, जल-तर्पण, और सिद्धान्न से वैश्वदेव/बलि का विधिवत् आचरण। → विधान का निर्णायक क्रम उभरता है—पहले पितरों का संतर्पण, फिर बलि-विधान, तत्पश्चात् वैश्वदेव, और अंत में अतिथि/ब्राह्मण-आह्वान; साथ ही ‘यज्ञशिष्ट’ अन्न ही भोजन करने तथा राजा, ऋत्विज, स्नातक, गुरु, श्वशुर आदि का मधुपर्क से सत्कार करने की मर्यादा स्थापित होती है। → पृथ्वीदेवी गृहस्थ-धर्म के फल को स्पष्ट करती हैं—इस लोक में सुयश और परलोक में स्वर्ग; भीष्म इस उपदेश को युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर मानकर समेटते हैं। → गृहस्थ-धर्म के भीतर दान और अतिथि-सत्कार के और सूक्ष्म भेद (पात्र-अपात्र, काल-देश, दान-क्रम) आगे के उपदेश के लिए संकेतित रहते हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १७५६ श्लोक मिलाकर कुल १९७३ *लोक हैं) शस्जआ तल (2) आअसमनन- सप्तनवतितमो< ध्याय: गृहस्थधर्म
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭରତର୍ଷଭ! ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ହେ ପାର୍ଥିବ! ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ କେଉଁ କର୍ମ କରି ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?
Verse 2
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप । वासुदेवस्य संवाद पृथिव्याश्वैव भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଜନାଧିପ, ହେ ଭାରତ! ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବି—ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ଓ ପୃଥିବୀଦେବୀଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 3
संस्तुत्य पृथिवीं देवीं वासुदेव: प्रतापवान् । पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ मां त्वं यत् पृच्छसे5द्य वै
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରତାପବାନ ବାସୁଦେବ ପୃଥିବୀଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ତାଙ୍କୁ କରିଥିଲେ।
Verse 4
वायुदेव उवाच गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रित्य मया वा मद्दविधेन वा | किमवश्यं धरे कार्य कि वा कृत्वा कृतं भवेत्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ଧରେ! ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୋ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ମୋ ପରି ଅନ୍ୟ କାହାର ଦ୍ୱାରା, କେଉଁ କର୍ମ ଅବଶ୍ୟ କରାଯିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କ’ଣ କଲେ ଗୃହସ୍ଥର ଜୀବନ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ?
Verse 5
पृथिव्युवाच ऋषय: पितरो देवा मनुष्याश्नैव माधव । इज्याश्वैवार्चनीयाश्व॒ यथा चैव निबोध मे
ପୃଥିବୀ କହିଲେ—ହେ ମାଧବ! ଋଷି, ପିତୃ, ଦେବ ଏବଂ (ଅତିଥିରୂପ) ମନୁଷ୍ୟ—ଏ ସମସ୍ତେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ସତ୍କାରଯୋଗ୍ୟ। ଯେପରି କରିବା ଉଚିତ, ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 6
सदा यज्ञेन देवाश्व सदा55तिथ्येन मानुषा: । छन््दतश्न यथा नित्यमर्हान् भुञज्जीत नित्यश:
ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ-ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ, ନିତ୍ୟ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଛନ୍ଦ (ବେଦମନ୍ତ୍ର)ର ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 7
तेन ह्ूषिगणा: प्रीता भवन्ति मधुसूदन । नित्यमग्निं परिचरेदभुक्त्वा बलिकर्म च
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ମଧୁସୂଦନ! ଏହି ଆଚରଣରେ ଋଷିଗଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରି ବଳି/ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାରେ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଦୁଧ କିମ୍ବା ଫଳ-ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଯୁକ୍ତ।
Verse 8
कुर्यात् तथैव देवा वै प्रीयन्ते मधुसूदन । कुर्यादहरह: श्राद्धमन्नाद्यंनोदकेन च
ସେହିପରି ଆଚରଣ କର; ହେ ମଧୁସୂଦନ! ଏଭଳି କଲେ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନାଦି ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
सिद्धान्नाद् वैश्वदेवं वै कुर्यादगनौ यथाविधि,सिद्ध अन्न (तैयार हुई रसोई) मेंसे अन्न लेकर उसके द्वारा विधिपूर्वक बलिवैश्वदेव कर्म करना चाहिये
ସିଦ୍ଧ (ରନ୍ଧା) ଅନ୍ନରୁ ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନିରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
अग्नीषोमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यमनन्तरम् । प्रजानां पतये चैव पृथग्घोमो विधीयते,पहले अग्नि और सोमको, फिर विश्वेदेवोंको, तदनन्तर धन्वन्तरिको, तत्पश्चात् प्रजापतिको पृथक्-पृथक् आहुति देनेका विधान है
ହୋମକର୍ମରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆହୁତିର ବିଧାନ ଅଛି—ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମଙ୍କୁ ସହିତ, ପରେ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କୁ, ତାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କୁ, ଏବଂ ତଦନନ୍ତରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ (ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ) ।
Verse 11
तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म प्रयोजयेत् । दक्षिणायां यमायेति प्रतीच्यां वरुणाय च
ଏହିପରି କ୍ରମାନୁସାରେ ବଳିକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ—ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯମଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
सोमाय चाप्युदीच्यां वै वास्तुमध्ये प्रजापते: । धन्वन्तरे: प्रागुदीच्यां प्राच्यां शक्राय माधव
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ମାଧବ! ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସୋମଙ୍କୁ, ବାସ୍ତୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ, ଈଶାନ କୋଣରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କୁ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କ୍ରମେ ବଳି ଅର୍ପଣ କର।
Verse 13
मनुष्येभ्य इति प्राहुर्बलिं द्वारि गृहस्य वै । मरुदभ्यो दैवतेभ्यश्व बलिमन्तर्गहे हरेत्
ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଳି ଘରର ଦ୍ୱାରେ ରଖିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ମରୁଦ୍ଗଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଳି ଘର ଭିତରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
तथैव विश्वेदेवेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । निशाचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिं नक्तं तथा हरेत्,विश्वेदवोंके लिये आकाशमें बलि अर्पित करे। निशाचरों और भूतोंके लिये रातमें बलि दे
ସେହିପରି ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ି ବଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନିଶାଚର ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତିରେ ବଳି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 15
एवं कृत्वा बलिं सम्यग दद्याद् भिक्षां द्विजाय वै | अलाभे ब्राह्मणस्याग्नावग्रमुद्धृत्य निक्षिपेत्
ଏପରି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବଳି ସମର୍ପଣ କରି ପରେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନ ମିଳିଲେ, ଅଗ୍ରଭାଗ ଉଠାଇ ଅଗ୍ନିରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
इस प्रकार बलि समर्पण करके ब्राह्मणको विधिपूर्वक भिक्षा दे। यदि ब्राह्मण न मिले तो अन्नमेंसे थोड़ा-सा अग्रग्रास निकालकर उसका अग्निमें होम कर दे ।।
ଏହିପରି ବଳି ସମର୍ପଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନ ମିଳିଲେ, ଅନ୍ନରୁ ଅଗ୍ରଗ୍ରାସ କାଢ଼ି ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଧାନ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ମାତ୍ର ପରେ ତାହା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
पितृन् संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद् विधानतः । वैश्वदेवं ततः कुर्यात् पश्चाद् ब्राह्यगवाचनम्
ପ୍ରଥମେ ବିଧିମତେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ପରେ ଯଥାବିଧି ବଳି ଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମ କରି, ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଉପଦେଶ କରିବା—ଏହିପରି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମର କ୍ରମ।
Verse 18
जिस दिन पितरोंका श्राद्ध करनेकी इच्छा हो, उस दिन पहले श्राद्धकी क्रिया पूरी करे। उसके बाद पितरोंका तर्पण करके विधिपूर्वक बलिवैश्वदेव-कर्म करे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको सत्कारपूर्वक भोजन करावे ।।
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେଦିନ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ସେଦିନ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ବିଧିମତେ ବଳି ଓ ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ତଦନନ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାରସହ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ପରେ, ହେ ମହାରାଜ, ବିଶେଷ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ପୂଜା ପୂର୍ବକ—ଭୋଜନ କରାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 19
महाराज! इसके बाद विशेष अन्तके द्वारा अतिथियोंको भी सम्मानपूर्वक भोजन करावे। ऐसा करनेसे गृहस्थ पुरुष सम्पूर्ण मनुष्योंको संतुष्ट करता है ।।
ହେ ମହାରାଜ! ତାପରେ ବିଶେଷ ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ; ଏପରି କଲେ ଗୃହସ୍ଥ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କ ସଂବାଦରେ—କୁହାଯାଇଛି, ଯେ ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଘରେ ରହେ ନାହିଁ ସେ ‘ଅତିଥି’। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପିତା, ଆସିଥିବା ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ର ମିତ୍ର ଓ ଅତିଥି—ଏମାନଙ୍କୁ ସଦା କହିବା ଉଚିତ: “ମୋ ଘରେ ଏହି ବସ୍ତୁ ଅଛି; କୃପାକରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” ପରେ ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି ତାହାହି କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଧର୍ମ ପାଳିତ ହୁଏ।
Verse 20
इदमस्ति गृहे महमिति नित्यं निवेदयेत् । ते यद् वदेयुस्तत् कुर्यादिति धर्मों विधीयते
ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ବିନୟପୂର୍ବକ କହିବା ଉଚିତ—“ମୋ ଘରେ ଏହି ବସ୍ତୁ ଅଛି।” ସେହି ବୃଦ୍ଧଜନ କିମ୍ବା ଅତିଥି ଯାହା କହନ୍ତି, ତାହାହି କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ଧର୍ମବିଧି।
Verse 21
गृहस्थ: पुरुष: कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत् | राजर्त्विजं स्नातकं च गुरु श्वशुरमेव च
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ! ଗୃହସ୍ଥ ପୁରୁଷ ସଦା ଶିଷ୍ଟାଚାରସହ ଓ ସଂୟମରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ରାଜା, ରାଜପୁରୋହିତ, ସ୍ନାତକ, ଗୁରୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁର—ଏମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 22
श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद् भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायंप्रातर्विधीयते
ବାୟୁ କହିଲେ— କୁକୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଶ୍ୱପଚମାନଙ୍କ (ଚାଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ) ପାଇଁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭୂମି ଉପରେ ଅନ୍ନ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ‘ବୈଶ୍ୱଦେବ’ କୁହାଯାଏ; ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃ—ଦୁଇବେଳେ ଏହା ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଯାଏ।
Verse 23
कुत्तों, चाण्डालों और पक्षियोंके लिये भूमिपर अन्न रख देना चाहिये। यह वैश्वदेव नामक कर्म है। इसका सायंकाल और प्रात:काल अनुष्ठान किया जाता है ।।
ବାୟୁ କହିଲେ— କୁକୁର, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମି ଉପରେ ଅନ୍ନ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହା ‘ବୈଶ୍ୱଦେବ’ ନାମକ କର୍ମ; ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃ—ଦୁଇବେଳେ ଏହା କରାଯାଏ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅସୂୟା ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଆଚରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣ୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 24
भीष्म उवाच इति भूमेर्वच: श्रुत्वा वासुदेव: प्रतापवान् । तथा चकार सतत त्वमप्येवं सदाचर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ପୃଥିବୀଦେବୀଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ପ୍ରତାପବାନ୍ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ) ସେହିପରି କରିଥିଲେ ଏବଂ ସଦା ବିଧିପୂର୍ବକ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏହି ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଆଚରଣ କର।
Verse 25
एतद् गृहस्थधर्म त्वं चेष्टमानो जनाधिप । इहलोके यश: प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्पसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଜନାଧିପ! ତୁମେ ଯଦି ଏହି ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟଧର୍ମକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଆଚର, ତେବେ ଏହି ଲୋକରେ ଯଶ ପାଇବ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
Verse 83
पयोमूलफलैर्वापि पितृणां प्रीतिमाहरन् । मधुसूदन! स्वाध्यायसे ऋषियोंको बड़ी प्रसन्नता होती है। प्रतेदिन भोजनके पहले ही अनिनिहोत्र एवं बलिवैश्वदेव कर्म करे। इससे देवता संतुष्ट होते हैं। पितरोंकी प्रसन्नताके लिये प्रतिदिन अन्न
ବାୟୁ କହିଲେ— ଦୁଧ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ମଧୁସୂଦନ! ନିତ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ବଲି–ବୈଶ୍ୱଦେବ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଦୁଧ କିମ୍ବା ଫଳ-ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଯୁକ୍ତ।
Verse 96
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें छत्रदान और उपानहदानकी प्रशंसानामक छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଛତ୍ରଦାନ ଓ ଉପାନହଦାନର ପ୍ରଶଂସା’ ନାମକ ଛୟାନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 97
जनेश्वर! इस गृहस्थ-धर्मका पालन करते रहनेपर तुम इहलोकमें सुयश और परलोकमें स्वर्ग प्राप्त कर लोगे ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि बलिदानविधिनाम सप्तनवतितमो<ध्याय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ଏହି ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମକୁ ନିରନ୍ତର ପାଳନ କଲେ ତୁମେ ଇହଲୋକରେ ସୁଯଶ ପାଇବ, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତ ଅନୁଶାସନପର୍ବ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ବଲିଦାନବିଧି’ ନାମକ ସତାନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Verse 216
अर्चयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् | श्रीकृष्ण! गृहस्थ पुरुषको सदा यज्ञशिष्ट अन्नका ही भोजन करना चाहिये। राजा
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଯେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ଦୂରେ ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧୁପାର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ ପୁରୁଷ ସଦା ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାଇ ଧର୍ମ। ତେଣୁ ରାଜା, ଋତ୍ୱିଜ, ସ୍ନାତକ, ଗୁରୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁର—ଏମାନେ ଯଦି ଏକ ବର୍ଷ ପରେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି, ତେବେ ମଧୁପାର୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କାର ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
It addresses how a householder should organize daily obligations so that prosperity (ṛddhi) and social-religious duties are fulfilled—balancing ritual offerings, ancestor rites, and hospitality as an integrated ethical schedule.
Household life is presented as a disciplined service network: regularly honor devas through yajña, pitṛs through śrāddha, humans through ātithya, and broader beings through bali/vaiśvadeva—performed consistently and without envy.
Yes. The text states that one who practices these gārhasthya-dharmas attains superior prosperity in this world and, after death, is honored in heaven; Bhīṣma reiterates this as counsel to Yudhiṣṭhira.