Adhyaya 96
आदि पर्व, अध्याय 96 — काश्यकन्याहरणं, शाल्वसमागमः, अम्बावचनं च (Kāśī princesses taken; encounter with Śālva; Ambā’s declaration)
Upa-parva: Ambopākhyāna / Kāśī-Svayaṃvara Episode (Bhīṣma’s abduction of the Kāśī princesses)
Vaiśaṃpāyana narrates that after Citrāṅgada’s death, Bhīṣma governs the Kuru kingdom on Satyavatī’s direction and resolves to arrange Vicitravīrya’s marriage. Hearing of the Kāśī king’s three daughters holding a svayaṃvara at Vārāṇasī, Bhīṣma travels there with maternal permission. Amid the proclamation of many royal names, he asserts a unilateral selection and announces to assembled rulers his intent to take the princesses by force if opposed, explicitly situating the act within kṣatriya practice and the hierarchy of marriage forms. The gathered kings pursue; a tumulous engagement follows in which Bhīṣma intercepts volleys, counters with controlled precision, and defeats the coalition. Śālva then challenges Bhīṣma; after an intense exchange, Bhīṣma disables Śālva’s tactical capacity (including charioteer and horses) and releases him alive, after which other kings disperse. Bhīṣma returns to Hastināpura with the princesses and gives them to Vicitravīrya, but the eldest, Ambā, states in the learned assembly that she had already chosen Śālva in her mind and was previously accepted by him; she requests dharmic rectification. Bhīṣma deliberates with Veda-versed brāhmaṇas and permits Ambā to depart, while Ambikā and Ambālikā are married to Vicitravīrya by proper rite. Vicitravīrya enjoys marital life for seven years, then succumbs to illness; Bhīṣma performs the funerary rites in accordance with Satyavatī’s counsel, closing the chapter on succession secured yet ethically complicated by Ambā’s unresolved claim.
Chapter Arc: शौनकादि ऋषियों के समक्ष सूत यह स्पष्ट करते हैं कि ‘अफ-एक्राच्छ/ऋचेयु, अन्वग्भानु, अनाधृष्टि’ एक ही व्यक्ति के नाम-भेद हैं—वंश-परम्परा की स्मृति को ठीक-ठीक बाँधने का आग्रह। → श्रोता संक्षेप से संतुष्ट नहीं होता—‘लघ्वर्थसंयुक्त’ कथा प्रिय है, पर तृप्ति नहीं देती; वह प्रजापति दक्ष से मनु तक और आगे पूरु-भरत-पाण्डु वंश की कड़ी को विस्तार से सुनने की याचना करता। → वंश-धारा के बीच पाण्डु-गृह का निर्णायक क्षण उभरता है: पाण्डु कुन्ती से कहता है कि माद्री ‘सपत्न्यनपत्या’ है—उसके लिए संतान उत्पन्न कराई जाए; कुन्ती ‘एवमस्तु’ कहकर माद्री को वह विद्या (देव-आह्वान) प्रदान करती है। → वंश-परम्परा आगे बढ़ती है—पूरु की पत्नी कौसल्या से जनमेजय; ऋक्ष का तक्षक-पुत्री ज्वाला से विवाह और मतिनार का जन्म; युधिष्ठिर का देविका से विवाह और यौधेय का जन्म—वंश का प्रवाह स्थिर रूप से स्थापित होता है। → अध्याय के अंत में महाभारत-श्रवण की महिमा का संकेत (पवित्र, यशस्वी, आयुष्यवर्धक) देकर कथा को आगे के विस्तृत वंश-वर्णन/आख्यान के लिए उकसाया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अफ-एक्रा्छ - ऋचेयु, अन्वग्भानु और अनाधृष्टि एक ही व्यक्तिके नाम हैं। पञ्चनवतितमो< ध्याय: दक्ष प्रजापतिसे लेकर पूरुवंश, भरतवंश एवं पाण्डुवंशकी परम्पराका वर्णन जनमेजय उवाच श्रुतस्त्वत्तो मया ब्रह्मन् पूर्वेषां सम्भवो महान् । उदाराश्षापि वंशे5स्मिन् राजानो मे परिश्रुता:,जनमेजय बोले--ब्रह्मन! मैंने आपके मुखसे पूर्ववर्ती राजाओंकी उत्पत्तिका महान् वृत्तान्त सुना। इस पूरुवंशमें उत्पन्न हुए उदार राजाओंके नाम भी मैंने भलीभाँति सुन लिये
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ମୁଁ ପୂର୍ବତନ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହାନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣିଛି। ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଉଦାର ରାଜାମାନଙ୍କ ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣିଛି।
Verse 2
किंतु लघ्वर्थसंयुक्त प्रियाख्यानं न मामति । प्रीणात्यतो भवान् भूयो विस्तरेण ब्रवीतु मे
କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଏହି ପ୍ରିୟ ଆଖ୍ୟାନ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଦେଉନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୟାକରି ଆପଣ ଏହାକୁ ପୁନଃ ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
एतामेव कथां दिव्यामाप्रजापतितो मनो: । तेषामाजनन पुण्यं कस्य न प्रीतिमावहेत्
ପ୍ରଜାପତିଠାରୁ ମନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା—ସେହି ରାଜାମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ—କାହାକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବ ନାହିଁ?
Verse 4
सद्धर्मगुणमाहात्म्यैरभिवर्धितमुत्तमम् । विष्ट भ्य लोकांस्त्रीनेषां यश: स्फीतमवस्थितम्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ସଦ୍ଧର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି; ତାହା ଦୃଢ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
Verse 5
गुणप्रभाववीर्यौज:सत्त्वोत्साहवतामहम् । न तृप्यामि कथां शृण्वन्नमृतास्वादसम्मिताम्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ଏହି ନରେଶମାନେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ପ୍ରଭାବ, ବୀର୍ୟ-ପରାକ୍ରମ, ଓଜ, ସତ୍ତ୍ୱ (ଧୈର୍ୟ) ଓ ଉତ୍ସାହରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ଅମୃତାସ୍ୱାଦ ସମ; ଶୁଣି ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 6
वैशम्पायन उवाच शृणु राजन् पुरा सम्यड्मया द्वैपायनाच्छुतम् । प्रोच्यमानमिदं कृत्स्नं स्ववंशजननं शुभम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଶୁଣ। ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ)ଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ସ୍ୱବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ଶୁଭ ଓ ସମଗ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗ କହୁଛି।
Verse 7
दक्षाददितिरदितेविंवस्वान् विवस्वतो मनुर्मनो-रिला इलाया: पुरूरवा: पुरूरवस आयुरायुषो नहुषो नहुषाद ययाति:; ययाते्द्धे भारयें बभूवतु:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦକ୍ଷରୁ ଅଦିତି, ଅଦିତିରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ବିବସ୍ୱାନ୍ରୁ ମନୁ, ମନୁରୁ ଇଳା, ଇଳାରୁ ପୁରୂରବା, ପୁରୂରବାରୁ ଆୟୁ, ଆୟୁରୁ ନହୁଷ, ନହୁଷରୁ ଯୟାତି ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ଯୟାତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଇଡ୍ଢାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ଏହିପରି କ୍ରମେ ରାଜବଂଶର ପରମ୍ପରା କଥିତ ହେଉଛି।
Verse 8
उशनसो दुहिता देवयानी; वृषपर्वणश्न दुहिता शर्मिष्ठा नाम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀ; ଏବଂ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦକ୍ଷରୁ ଅଦିତି, ଅଦିତିରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ବିବସ୍ୱାନ୍ରୁ ମନୁ, ମନୁରୁ ଇଳା, ଇଳାରୁ ପୁରୂରବା, ପୁରୂରବାରୁ ଆୟୁ, ଆୟୁରୁ ନହୁଷ ଏବଂ ନହୁଷରୁ ଯୟାତି ଜନ୍ମିଲେ। ଯୟାତିଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ—ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀ ଓ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା।
Verse 9
अत्रानुवंशशलोको भवति-- यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । ट्रह्ूं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
ଏଠାରେ ବଂଶପରିଚୟ ଦେଉଥିବା ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ—ଦେବୟାନୀ ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ ନାମକ ଦୁଇ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୂରୁ—ଏହି ତିନି ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 10
तत्र :; पूरो: पौरवा:,इनमें यदुसे यादव और पूरुसे पौरव हुए
ସେଠାରେ ଯଦୁଠାରୁ ଯାଦବମାନେ ଏବଂ ପୂରୁଠାରୁ ପୌରବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 11
पूरोस्तु भार्या कौसलया नाम । तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयो नाम; यस्त्रीनश्वमेधानाजहार
ପୂରୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୌସଲ୍ୟା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନମେଜୟ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲା; ଏବଂ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 12
जनमेजय: खल्ल्वनन्तां नामोपयेमे माधवीम् । तस्यामस्य जज्ञे प्राचिन्चान; यः प्राचीं दिशं जिगाय यावत् सूर्योदयात्
ଜନମେଜୟ ମାଧବୀ ବଂଶର କନ୍ୟା ଅନନ୍ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରାଚିନ୍ୱାନ୍ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକେ ଦିନରେ ସମଗ୍ର ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଜୟ କଲା; ତେଣୁ ତାହାର ନାମ ପ୍ରାଚିନ୍ୱାନ୍ ହେଲା।
Verse 13
प्राचिन्वान् खल्वश्मकीमुपयेमे यादवीम् । तस्थामस्य जज्ञे संयाति:,प्राचिन्वानने यदुकुलकी कन्या अश्मकीको अपनी पत्नी बनाया। उसके गर्भसे उन्हें संयाति नामक पुत्र प्राप्त हुआ
ପ୍ରାଚିନ୍ୱାନ୍ ଯାଦବ ବଂଶର କନ୍ୟା ଅଶ୍ମକୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସଂୟାତି ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 14
संयाति: खलु दृषद्धतो दुहितरं वराड़ीं नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे अहंयाति: ।। १४ ।। संयातिने दृषद्वान्की पुत्री वरांगीसे विवाह किया। उसके गर्भसे उन्हें अहंयाति नामक पुत्र हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସଂଯାତି ଦୃଷଦ୍ଧତଙ୍କ କନ୍ୟା ବରାଡୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସଂଯାତିଙ୍କୁ ଅହଂଯାତି ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 15
अहंयाति: खलु कृतवीर्यदुहितरमुपयेमे भानुमतीं नाम । तस्यामस्य जज्ञे सार्वभौम:,अहंयातिने कृतवीर्यकुमारी भानुमतीको अपनी पत्नी बनाया। उसके गर्भसे अहंयातिके सार्वभौम नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅହଂଯାତି କୃତବୀର୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାନୁମତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅହଂଯାତିଙ୍କୁ ସାର୍ବଭୌମ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 16
सार्वभौम: खलु जित्वा जहार कैकेयीं सुनन्दां नाम | तामुपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे जयत्सेनो नाम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସାର୍ବଭୌମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟଲାଭ କରି କେକୟଦେଶର ରାଜକନ୍ୟା ସୁନନ୍ଦାଙ୍କୁ ହରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ହିଁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜୟତ୍ସେନ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 17
जयत्सेनो खलु वैदर्भीमुपयेमे सुश्रवां नाम । तस्यामस्य जज्ञे अवाचीन:,जयत्सेनने विदर्भराजकुमारी सुश्रवासे विवाह किया। उसके गर्भसे उनके अवाचीन नामक पुत्र हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜୟତ୍ସେନ ବିଦର୍ଭଦେଶର ରାଜକନ୍ୟା ସୁଶ୍ରବାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅବାଚୀନ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 18
अवाचीनोऊ<पि वैदर्भीमपरामेवोपयेमे मर्यादां नाम | तस्यामस्य जज्ञे अरिह: ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅବାଚୀନ ମଧ୍ୟ ବିଦର୍ଭଦେଶର ଅନ୍ୟ ଏକ ରାଜକନ୍ୟା ମର୍ୟାଦାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ଏହି ମର୍ୟାଦା ପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେବାକୁ ଥିବା ଦେବାତିଥିଙ୍କ ପତ୍ନୀଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅରିହ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 19
अरिह: खल्वाज्जीमुपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे महाभौम:,अरिहने अंगदेशकी राजकुमारीसे विवाह किया और उसके गर्भसे उन्हें महाभौम नामक पुत्र प्राप्त हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅରିହ ଜୀମାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହାଭୌମ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 20
महाभौम: खलु प्रासेनजितीमुपयेमे सुयज्ञा नाम | तस्यामस्य जज्ञे अयुतनायी; यः पुरुषमेधानामयुतमानयत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାଭୌମ ପ୍ରାସେନଜିତୀ, ସୁୟଜ୍ଞା ନାମକ (ପ୍ରସେନଜିତଙ୍କ କନ୍ୟା)ଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅୟୁତନାୟୀ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା; ସେ ଦଶହଜାର ପୁରୁଷମେଧ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବାରୁ ‘ଅୟୁତନାୟୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 21
अयुतनायी खलु पृथुश्रवसो दुहितरमुपयेमे कामां नाम । तस्यामस्य जज्ञे अक्रोधन:,अयुतनायीने पृथुश्रवाकी पुत्री कामासे विवाह किया, जिसके गर्भसे अक्रोधनका जन्म हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅୟୁତନାୟୀ ପୃଥୁଶ୍ରବସଙ୍କ କନ୍ୟା କାମାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅକ୍ରୋଧନ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 22
स खलु कालिड्रीं करम्भां नामोपयेमे | तस्यामस्य जज्ञे देवातिथि:,अक्रोधनने कलिंगदेशकी राजकुमारी करम्भासे विवाह किया। जिसके गर्भसे उनके देवातिथि नामक पुत्रका जन्म हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ (ଅକ୍ରୋଧନ) କାଲିଡ୍ରୀ ବଂଶର କରମ୍ଭା ନାମକାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦେବାତିଥି ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 23
देवातिथि: खलु वैदेहीमुपयेमे मर्यादां नाम | तस्यामस्य जज्ञे अरिहो नाम ।॥। २३ || देवातिथिने विदेहराजकुमारी मर्यादासे विवाह किया, जिसके गर्भसे अरिह नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦେବାତିଥି ବିଦେହର ରାଜକୁମାରୀ ମର୍ୟାଦାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅରିହ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 24
अरिह: खल्वाड्रेयीमुपयेमे सुदेवां नाम । तस्यां पुत्रमजीजनदृक्षम्,अरिहने अंगराजकुमारी सुदेवाके साथ विवाह किया और उसके गर्भसे ऋक्ष नामक पुत्रको जन्म दिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅରିହ ଆଙ୍ଗରାଜକନ୍ୟା ସୁଦେବା ନାମ୍ନୀ ଆଡ୍ରେୟୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଋକ୍ଷ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ଏଭଳି ରାଜବଂଶର ପରମ୍ପରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 25
ऋक्ष: खलु तक्षकदुहितरमुपयेमे ज्वालां नाम । तस्यां पुत्र॑ मतिनारं नामोत्पादयामास,ऋक्षने तक्षककी पुत्री ज्वालाके साथ विवाह किया और उसके गर्भसे मतिनार नामक पुत्रको उत्पन्न किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଋକ୍ଷ ତକ୍ଷକଙ୍କ କନ୍ୟା ଜ୍ୱାଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସେ ମତିନାର ନାମକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 26
मतिनार: खलु सरस्वत्यां गुणसमन्वितं द्वादशवार्षिकं सत्रमाहरत् | समाप्ते च सत्रे सरस्वत्य-भिगम्य तं भर्तारें वरयामास । तस्यां पुत्रमजीजनत् तंसुं नाम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମତିନାର ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣସମନ୍ୱିତ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ତାଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ବରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତଂସୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 27
अत्रानुवंशशलोको भवति-- तंसुं सरस्वती पुत्र मतिनारादजीजनत् | ईलिनं जनयामास कालिंग्यां तंसुरात्मजम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏଠାରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ସୂଚକ ଶ୍ଲୋକ ଏପରି— ସରସ୍ୱତୀ ମତିନାରଙ୍କଠାରୁ ତଂସୁ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ତଂସୁ କଲିଙ୍ଗରାଜକନ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଇଲିନ ନାମକ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 28
ईलिनस्तु रथन्तर्या दुष्यन्ताद्यान् पञज्च पुत्रानजीजनत्,ईलिनने रथन्तरीके गर्भसे दुष्यन्त आदि पाँच पुत्र उत्पन्न किये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଇଲିନଙ୍କଠାରୁ ରଥନ୍ତରୀ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 29
दुष्यन्त: खलु विश्वामित्रदुहितरं शकुन्तलां नामोपयेमे | तस्यामस्य जज्ञे भरत: ।। २९ || दुष्यन्तने विश्वामित्रकी पुत्री शकुन्तलाके साथ विवाह किया; जिसके गर्भसे उनके पुत्र भरतका जन्म हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତାଙ୍କର ଭରତ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 30
अत्रानुवंशशलोकौ भवत:-- भस्त्रा माता पितु: पुत्रो येन जात: स एव सः । भरस्व पुत्र दुष्पन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम्
ଏଠାରେ ବଂଶପରମ୍ପରା ସୂଚକ ଦୁଇ ଶ୍ଲୋକ— “ମାତା ଭସ୍ତ୍ରା (ଧମଣୀ) ସଦୃଶ; ପ୍ରକୃତରେ ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କର ହୁଏ। ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ସେ ଜନ୍ମେ, ସେଇ ଶିଶୁରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ! ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭରଣ-ପୋଷଣ କର; ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନି।”
Verse 31
रेतोधा: पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् | त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ନରଦେବ! ବୀଜଦାତା ପିତା ମନୋହର ଭାବେ ପୁତ୍ରରୂପେ ପୁନଃ ଉଦ୍ଧୃତ ହୁଏ। ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ଯମଲୋକର କ୍ଷୟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏହି ଗର୍ଭର ଧାତା ତୁମେ ହିଁ; ଶକୁନ୍ତଳା ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 32
ततो5स्य भरतत्वम् । भरत: खलु काशेयीमुपयेमे सार्वसेनीं सुनन्दां नाम । तस्यामस्य जज्ञे भुमन्यु:
ତାପରେ ସେ ‘ଭରତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଭରତ କାଶୀର ରାଜକୁମାରୀ, ରାଜା ସର୍ବସେନଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁନନ୍ଦାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲା। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଭରତଙ୍କର ଭୂମନ୍ୟୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 33
भुमन्यु: खलु दाशाहीमुपयेमे विजयां नाम । तस्यामस्य जज्ञे सुहोत्र:,भुमन्युने दशार्हकन्या विजयासे विवाह किया; जिसके गर्भसे सुहोत्रका जन्म हुआ
ଭୂମନ୍ୟୁ ଦାଶାର୍ହ କନ୍ୟା ବିଜୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲା; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସୁହୋତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 34
सुहोत्र: खल्विक्ष्वाकुकन्यामुपयेमे सुवर्णा नाम | तस्यामस्य जज्ञे हस्ती; य इदं हास्तिनपुरं स्थापयामास । एतदस्य हास्तिनपुरत्वम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସୁହୋତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସୁବର୍ଣ୍ଣା ନାମକ ରାଜକନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ହସ୍ତୀ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ସେଇ ଏହି ହାସ୍ତିନପୁର ନଗରକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ହସ୍ତୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେବାରୁ ଏହା ‘ହାସ୍ତିନପୁର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 35
हस्ती खलु त्रैगर्तीमुपयेमे यशोधरां नाम | तस्यामस्य जज्ञे विकुण्ठनो नाम ।। ३५ || हस्तीने त्रिगर्तराजकी पुत्री यशोधराके साथ विवाह किया और उसके गर्भसे विकुण्ठन नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହସ୍ତୀ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତଦେଶର ଯଶୋଧରା ନାମକ ନାରୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ବିକୁଣ୍ଠନ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ॥୩୫॥
Verse 36
विकुण्ठन: खलु दाशाहीमुपयेमे सुदेवां नाम | तस्यामस्य जज्ञे अजमीढो नाम ।। ३६ || विकुण्ठनने दशाहकुलकी कन्या सुदेवासे विवाह किया और उसके गर्भसे उन्हें अजमीढ नामक पुत्र प्राप्त हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ବିକୁଣ୍ଠନ ଦାଶାହକୁଳର ସୁଦେବା ନାମକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅଜମୀଢ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ॥୩୬॥
Verse 37
अजमीढस्य चतुर्विशं पुत्रशतं बभूव कैकेय्यां गान्धार्या विशालायामक्षायां चेति । पृथक् पृथक् वंशधरा नृपतय: । तत्र वंशकर: संवरण:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅଜମୀଢଙ୍କର କୈକେୟୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ବିଶାଳା ଓ ଅକ୍ଷା— ଏହି ଚାରିଜଣଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକଶେ ଚବିଶ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବଂଶର ଧାରକ ରାଜା ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂବରଣ ବଂଶପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 38
संवरण: खलु वैवस्वतीं तपतीं नामोपयेमे । तस्यामस्य जज्ञे कुरु:,संवरणने सूर्यकन्या तपतीसे विवाह किया; जिसके गर्भसे कुरुका जन्म हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସଂବରଣ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ କନ୍ୟା ତପତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କୁରୁ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 39
कुरु: खलु दाशाहीमुपयेमे शुभाड़ीं नाम । तस्यामस्य जज्ञे विदूर:,कुरुने दशारहकुलकी कन्या शुभांगीसे विवाह किया। उसके गर्भसे विदूर नामक पुत्र हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କୁରୁ ଦାଶାର୍ହ କୁଳର ଶୁଭାଙ୍ଗୀ ନାମକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତାଙ୍କର ବିଦୂର ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 40
विदूरस्तु माधवीमुपयेमे सम्प्रियां नाम । तस्या-मस्य जज्ञे अनश्वा नाम,विदूरने मधुवंशकी कन्या सम्प्रियासे विवाह किया; जिसके गर्भसे अनश्वा नामक पुत्र प्राप्त हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଦୂର ମାଧବ ବଂଶର ସମ୍ପ୍ରିୟା ନାମକ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅନଶ୍ୱା ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 41
अनश्वा खलु मागधीमुपयेमे अमृतां नाम | तस्यामस्य जज्ञे परिक्षित्,अनश्वाने मगधराजकुमारी अमृताको अपनी पत्नी बनाया। उसके गर्भसे परिक्षित् नामक पुत्र उत्पन्न हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅନଶ୍ୱା ମଗଧଦେଶୀୟା ଅମୃତା ନାମକ ନାରୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 42
परिक्षित् खलु बाहुदामुपयेमे सुयशां नाम | तस्यामस्य जज्ञे भीमसेन:,परिक्षितने बाहुदराजकी पुत्री सुयशाके साथ विवाह किया; जिसके गर्भसे भीमसेन नामक पुत्र हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପରୀକ୍ଷିତ୍ ବାହୁଦ ବଂଶର ସୁୟଶା ନାମକ ନାରୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଭୀମସେନ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 43
भीमसेन: खलु कैकेयीमुपयेमे कुमारी नाम | तस्यामस्य जज्ञे प्रतिश्रवा नाम ।। ४३ ।। भीमसेनने केकयदेशकी राजकुमारी कुमारीको अपनी पत्नी बनाया; जिसके गर्भसे प्रतिश्रवाका जन्म हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭୀମସେନ କେକୟଦେଶର ରାଜକୁମାରୀ କୁମାରୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରତିଶ୍ରବା ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା। (୪୩)
Verse 44
प्रतिश्रवस: प्रतीप: खलु । शैब्यामुपयेमे सुनन्दां नाम । तस्यां पुत्रानुत्पादयामास देवापिं शान्तनुं बाह्लीकं चेति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପ୍ରତିଶ୍ରବସରୁ ନିଶ୍ଚୟ ହିଁ ପ୍ରତୀପ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ଶିବି-ଦେଶର ରାଜକନ୍ୟା ସୁନନ୍ଦାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦେବାପି, ଶାନ୍ତନୁ ଓ ବାହ୍ଲୀକ—ଏ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଏଭଳି ଧର୍ମସମ୍ମତ କ୍ରମରେ ରାଜବଂଶ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 45
देवापि: खलु बाल एवारण्यं विवेश । शान्तनुस्तु महीपालो बभूव,देवापि बाल्यावस्थामें ही वनको चले गये, अत: शान्तनु राजा हुए
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦେବାପି ତ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେଣୁ ଶାନ୍ତନୁ ପୃଥିବୀର ପାଳକ-ରାଜା ହେଲେ।
Verse 46
अत्रानुवंशशलोको भवति-- य॑ यं कराभ्यां स्पृशति जीर्ण स सुखमश्ुते ॥ पुनर्युवा च भवति तस्मात् त॑ शान्तनुं विदु:ः ॥। इति तदस्य शान्तनुत्वम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଏକ ଅନୁବଂଶ-ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଚଳିତ— “ଯେଉଁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧକୁ ସେ ଦୁଇ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେ ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ପୁନଃ ଯୁବା ହୋଇଯାଏ।” ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ‘ଶାନ୍ତନୁ’ ବୋଲି ଜାଣିଲେ; ଏହାହିଁ ତାଙ୍କ ନାମର ଅର୍ଥ।
Verse 47
शान्तनु: खलु गड्ां भागीरथीमुपयेमे । तस्यामस्यथ जज्ञे देववब्रतो नाम: यमाहुर्भीष्ममिति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶାନ୍ତନୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦେବବ୍ରତ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଯାହାକୁ ଲୋକେ ‘ଭୀଷ୍ମ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 48
भीष्फ:ः खलु॒ पितु:ः प्रियचिकीर्षया सत्यवतीं मातरमुदवाहयत्; यामाहुर्गन्धकालीति,भीष्मने अपने पिताका प्रिय करनेकी इच्छासे उनके साथ माता सत्यवतीका विवाह कराया; जिसे गन्धकाली भी कहते हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଭୀଷ୍ମ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କର (ପିତାଙ୍କ ସହ) ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ତାଙ୍କୁ ‘ଗନ୍ଧକାଳୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 49
तस्यां पूर्व कानीनो गर्भ: पराशराद् द्वैधायनो5$भवत् । तस्यामेव शान्तनोरन्यौ द्वौ पुत्रौो बभूवतु:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ, ସତ୍ୟବତୀ କନ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ ମହର୍ଷି ପରାଶରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭଧାରଣ କରି ଦ୍ୱୈଧାୟନ (ବ୍ୟାସ) ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ପରେ ସେହି ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ରାଜା ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 50
विचित्रवीर्यक्षित्राडदक्ष॒ । तयोरप्राप्तपयौवन एव चित्राड़दो गन्धर्वेण हत:; विचित्रवीर्यस्तु राजा5डसीत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ଓ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ରାଜା ହେଲେ।
Verse 51
विचित्रवीर्य: खलु कौसल्यात्मजे अम्बिकाम्बालिके काशिराजदुहितरावुपयेमे ।। ५१ || विचित्रवीर्यने अम्बिका और अम्बालिकासे विवाह किया। वे दोनों काशिराजकी पुत्रियाँ थीं और उनकी माताका नाम कौसल्या था
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ କନ୍ୟା, କାଶୀରାଜଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ଅମ୍ବିକା ଓ ଅମ୍ବାଲିକାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।
Verse 52
विचित्रवीर्यस्त्वनपत्य एव विदेहत्वं प्राप्त: | ततः: सत्यवत्यचिन्तयन्मा दौष्यन्तो वंश उच्छेदं व्रजेदिति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ସନ୍ତାନ ବିନା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତେବେ ସତ୍ୟବତୀ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ବଂଶ ଯେନ ଉଚ୍ଛେଦକୁ ନ ଯାଉ।”
Verse 53
सा द्वैपायनमृषिं मनसा चिन्तयामास । स तस्या: पुरत: स्थित:, कि करवाणीति [,उसने मन-ही-मन द्वैपायन महर्षि व्यासका चिन्तन किया। फिर तो व्यासजी उसके आगे प्रकट हो गये और बोले--'क्या आज्ञा है?”
ସେ ମନେମନେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଋଷି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି—“ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ବୋଲି ପଚାରିଲେ।
Verse 54
सा तमुवाच--भ्राता तवानपत्य एव स्वर्यातों विचित्रवीर्य: । साध्वपत्यं तस्योत्पादयेति
ସତ୍ୟବତୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବତ୍ସ! ତୁମ ଭାଇ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ ସନ୍ତାନହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବଂଶରକ୍ଷା ଓ ପରମ୍ପରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।”
Verse 55
स तथेत्युक्त्वा त्रीन् पुत्रानुत्पादयामास; धृतराष्ट्रं पाण्डुं विदुरं चेति,उन्होंने “तथास्तु”/ कहकर धुृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर--इन तीन पुत्रोंको उत्पन्न किया
ସେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ବିଦୁର—ଏଇ ତିନି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 56
तत्र धृतराष्ट्रस्य राज्ञ: पुत्रशतं बभूव गान्धार्या वरदानाद् द्वैधायनस्थ,उनमेंसे राजा धृतराष्ट्रके गान्धारीके गर्भसे व्यासजीके दिये हुए वरदानके प्रभावसे सौ पुत्र हुए
ସେଠାରେ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ, ଦ୍ୱୈଧାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଦିଆ ଵରଦାନର ପ୍ରଭାବରେ, ଶତ ପୁତ୍ର ହେଲେ।
Verse 57
तेषां धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां चत्वार: प्रधाना बभूवु:; दुर्योधनो दुःशासनो विकर्णश्षित्रसेनक्षेति,धृतराष्ट्रके उन सौ पुत्रोंमें चार प्रधान थे-दुर्योधन, दुःशासन, विकर्ण और चित्रसेन
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଜଣ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ଦୁଃଶାସନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚିତ୍ରସେନ।
Verse 58
पाण्डोस्तु द्वे भार्ये बभूवतु: कुन्ती पृथा नाम माद्री च इत्युभे स्त्रीरत्ने,पाण्डुकी दो पत्नियाँ थीं; कुन्तिभोजकी कन्या पृथा और माद्री। ये दोनों ही स्त्रियोंमें रत्नस्वरूपा थीं
ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ—କୁନ୍ତୀ (ପୃଥା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ) ଓ ମାଦ୍ରୀ; ଉଭୟେ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନସ୍ୱରୂପା ଥିଲେ।
Verse 59
अथ पाणए्डुमुगययां चरन् मैथुनगतमृषिमपश्यन्मृग्यां वर्तमानम्ू । तथैवाद्भुतमनासादितकामरसमतृप्तं च बाणेनाजघान
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏକଦିନ ରାଜା ପାଣ୍ଡୁ ମୃଗୟାରେ ଚରୁଥିବାବେଳେ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମୃଗୀ-ରୂପିଣୀ ପତ୍ନୀ ସହ ମୈଥୁନରତ ଦେଖିଲେ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବିବେକର ଆକସ୍ମିକ ଉଦ୍ବେଗରେ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ—ସେ ଋଷି କାମରସର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସ୍ୱାଦନ ପୂର୍ବରୁ, ଅତୃପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 60
स बाणविद्ध उवाच पाण्डम--चरता धर्ममिमं॑ येन त्वयाभिकज्ञेन कामरसस्याहमनवाप्तकामरसो निहतस्तस्मात् त्वमप्येतामवस्थामासाद्यानवाप्तकामरस: पज्चत्वमाप्स्यसि क्षिप्रमेवेति । स विवर्णरूपस्तथा पाण्डु:ः शापं परिहरमाणो नोपासर्पत भार्ये | वाक््यं चोवाच --
ବାଣବିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ମୁନି ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ କହିଲେ— “ରାଜନ! ତୁମେ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ କାମରସର ଜ୍ଞାତା; ତଥାପି ମୁଁ ତୃପ୍ତି ପାଇନଥିବାବେଳେ ତୁମେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କଲ। ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, କାମରସ ଆସ୍ୱାଦନ ପୂର୍ବରୁ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।” ଏହା ଶୁଣି ପାଣ୍ଡୁ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ; ଶାପ ପରିହାର ପାଇଁ ସେ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପରେ ସେ କହିଲେ—
Verse 61
स्वचापल्यादिदं प्राप्तवानहं शृूणोमि च नानपत्यस्य लोका: सन््तीति । सा त्वं मदर्थ पुत्रानुत्पादयेति कुन्तीमुवाच । सा तथोक्ता पुत्रानुत्पादयामास । धर्माद् युधिष्ठिरं मारुताद् भीमसेन॑ शक्रादर्जुनमिति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ମୋର ନିଜ ଚପଳତାରୁ ଏହି ଶାପ ମୋତେ ମିଳିଛି; ଏବଂ ମୁଁ ଶୁଣେ ଯେ ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟଲୋକ ମିଳେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କର” ବୋଲି ସେ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏପରି କହାଯାଇ କୁନ୍ତୀ ତିନି ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଧର୍ମଦେବଙ୍କୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମାରୁତ (ବାୟୁ)ଙ୍କୁ ଭୀମସେନ, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଅର୍ଜୁନ।
Verse 62
तां संहृष्ट: पाण्डुरुवाच-- इयं ते सपत्न्यनपत्या; साध्वस्या अपत्यमुत्पाद्यतामिति । एवमस्त्विति कुन्ती तां विद्यां माद्रया: प्रायच्छत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମ ସପତ୍ନୀ ମାଦ୍ରୀ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଃସନ୍ତାନ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।” କୁନ୍ତୀ “ଏହିପରି ହେଉ” ବୋଲି କହି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ସେହି ବିଦ୍ୟା ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଲେ।
Verse 63
माद्रयामश्चिभ्यां नकुलसहदेवावुत्पादितौ,माद्रीके गर्भसे अश्विनीकुमारोंने नकुल और सहदेवको उत्पन्न किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱୟଙ୍କ ଯୋଗେ ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 64
माद्रीं खल्वलंकृतां दृष्टवा पाण्डुर्भावं चक्रे च तां स्पृष्टवैव विदेहत्वं प्राप्त:
Vaiśampāyana said: Seeing Mādrī adorned, Pāṇḍu became overcome with desire; and the very moment he touched her, he met death, his body falling lifeless. Thereafter, as her husband’s corpse lay upon the blazing funeral pyre, Mādrī mounted the pyre with him and spoke to Kuntī: “Sister, be ever vigilant in the nurturing and upbringing of my twin sons as well.”
Verse 65
तत्रैनं चिताग्निस्थं माद्री समन्वारुरोह उवाच कुन्तीम; यमयोरप्रमत्तया त्वया भवितव्यमिति
Vaiśampāyana said: There, seeing him lying amid the fire of the funeral pyre, Mādrī mounted the pyre after him and spoke to Kuntī: “Sister, you must remain ever vigilant in rearing and protecting my twin sons.” The episode underscores the gravity of duty toward dependents in the wake of tragedy and the transfer of maternal responsibility within the family.
Verse 66
ततस्ते पाण्डवा: कुन्त्या सहिता हास्तिनपुर-मानीय तापसैर्भीष्मस्य च विदुरस्य च निवेदिता: । सर्ववर्णानां च निवेद्यान्तर्हितास्तापसा बभूवु: प्रेक्ष्य-माणानां तेषाम्
Then those Pāṇḍavas, accompanied by Kuntī, were brought to Hāstinapura by the ascetic sages and formally entrusted to Bhīṣma and to Vidura. After also informing the people of all social orders of the news, the sages vanished from sight even as everyone watched. The episode underscores the ethical duty of guardianship and the public accountability of those who protect vulnerable heirs and preserve the continuity of righteous rule.
Verse 67
तच्च वाक्यमुपश्रुत्य भगवतामन्तरिक्षात् पुष्पवृष्टि: पपात; देवदुन्दुभयश्च प्रणेदु:,उन ऐश्वर्यशशाली मुनियोंकी बात सुनकर आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी और देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं
Hearing those words of the venerable sages, a shower of flowers fell from the sky, and the drums of the gods resounded. The narrative marks divine approval: when speech accords with dharma and spiritual authority, the cosmos itself responds in affirmation.
Verse 68
प्रतिगृहीताश्च पाण्डवा: पितुर्निधनमावेदयन् तस्यौर्ध्वदेहिकं न्यायतश्न कृतवन्तः । तांस्तत्र निवसतः पाण्डवान् बाल्यात् प्रभृति दुर्योधनो नामर्षयत्
Vaiśampāyana said: When the Pāṇḍavas had been received into the care of Bhīṣma and Dhṛtarāṣṭra, they informed them of their father’s death. Thereafter, they duly performed the prescribed post-funeral rites for him and continued living there. But Duryodhana, from childhood onward, could not bear the Pāṇḍavas residing alongside him—an early sign of envy and intolerance that would later ripen into open hostility.
Verse 69
पापाचारो राक्षसीं बुद्धिमश्रितोडनेकैरुपायैरुद्धतुं च व्यवसित:; भावित्वाच्चार्थस्य न शकितास्ते समुद्धर्तुम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପାପାଚାରୀ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରାକ୍ଷସୀ ବୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ନାନା ଉପାୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ମୂଳସହିତ ଉଖାଡ଼ିଦେବାକୁ ସଦା ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯାହା ଭବିତବ୍ୟ, ସେହି ଘଟେ; ତେଣୁ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 70
ततश्न धृतराष्ट्रेण व्याजेन वारणावतमनुप्रेषिता गमनमरोचयन्,इसके बाद धृतराष्ट्रने किसी बहानेसे पाण्डवोंको जब वारणावत नगरमें जानेके लिये प्रेरित किया, तब उन्होंने वहाँसे जाना स्वीकार कर लिया
ତାପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ଛଳନାର ଅବଲମ୍ବନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ବାରଣାବତ ନଗରକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି କଥା ମାନି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ।
Verse 71
तत्रापि जतुगृहे दग्धुं समारब्धा न शकिता विदुरमन्त्रितेनेति
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲାକ୍ଷାଗୃହରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ହେଲା; କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ବିଦୁରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥିବାରୁ ବିରୋଧୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 72
तस्माच्च हिडिम्बमन्तरा हत्वा एकचक्रां गता:,पाण्डव वारणावतसे अपनेको छिपाते हुए चल पड़े और मार्ममें हिडिम्ब राक्षसका वध करके वे एकचक्रा नगरीमें जा पहुँचे
ତାପରେ ସେମାନେ ବାରଣାବତରୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଯାତ୍ରା କଲେ; ପଥମଧ୍ୟରେ ହିଡିମ୍ବ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରି ଏକଚକ୍ରା ନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 73
तस्यामप्येकचक्रायां बक॑ नाम राक्षसं हत्वा पाउचालनगरमधिगता:,एकचक्रामें भी बक नामवाले राक्षसका संहार करके वे पांचाल नगरमें चले गये
ଏକଚକ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବକ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରି ସେମାନେ ପାଞ୍ଚାଳ ନଗରକୁ ଗଲେ।
Verse 74
तत्र द्रौपदी भार्यामविन्दन्, स्वविषयं चाभिजग्मु:,वहाँ पाण्डवोंने द्रौपदीको पत्नीरूपमें प्राप्त किया और फिर अपनी राजधानी हस्तिनापुरमें लौट आये
ସେଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ—ରାଜଧାନୀ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ—ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 75
कुशलिन:ः पुत्रांश्ोत्पादयामासु: । प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिर
କୁଶଳରେ ଓ ଧର୍ମକ୍ରମରେ ବସି ସେମାନେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ, ଭୀମ (ବୃକୋଦର)ଙ୍କ ସୁତସୋମ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି, ନକୁଳଙ୍କ ଶତାନୀକ, ଏବଂ ସହଦେବଙ୍କ ଶ୍ରୁତକର୍ମା।
Verse 76
युधिष्ठटिरस्तु गोवासनस्य शैब्यस्य देविकां नाम कनन््यां स्वयंवरे लेभे । तस्यां पुत्र जनयामास यौधेयं नाम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୈବ୍ୟବଂଶୀ ଗୋବାସନ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବିକାଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂବରରେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯୌଧେୟ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ।
Verse 77
भीमसेनो<डपि काश्यां बलन्धरां नामोपयेमे वीर्य-शुल्काम् । तसयां पुत्र सर्वगं नामोत्पादयामास
ଭୀମସେନ ମଧ୍ୟ କାଶୀରେ ବଲନ୍ଧରା ନାମକ ‘ବୀର୍ୟ-ଶୁଲ୍କା’ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ—ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତିର ଶର୍ତ୍ତ ଥିଲା ପରାକ୍ରମ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସର୍ବଗ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ।
Verse 78
अर्जुन: खलु द्वारवतीं गत्वा भगिनीं वासुदेवस्थ सुभद्रां भद्रभाषिणीं भार्यामुदावहत् । स्वविषयं चाभ्याजगाम कुशली । तस्यां पुत्रमभिमन्युमतीव गुणसम्पन्नं दयितं वासुदेवस्थाजनयत्
ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରବତୀକୁ ଯାଇ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଭଗିନୀ, ମଙ୍ଗଳଭାଷିଣୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ପରେ କୁଶଳରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସେ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଅଭିମନ୍ୟୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ, ଯିଏ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲା।
Verse 79
नकुलस्तु चैद्यां करेणुमतीं नाम भार्यामुदावहत् । तस्यां पुत्र निरमित्रं नामाजनयत्,नकुलने चेदिनरेशकी पुत्री करेणुमतीको पत्नीरूपमें प्राप्त किया और उसके गर्भसे निरमित्र नामक पुत्रको जन्म दिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନକୁଳ ଚେଦିରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା କରେଣୁମତୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନିରମିତ୍ର ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 80
सहदेवो5पि माद्रीमेव स्वयंवरे विजयां नामोपयेमे मद्गराजस्य झ्युतिमतो दुहितरम् । तस्यां पुत्रमजनयत् सुहोत्रं नाम
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସହଦେବ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂବରରେ ମଦ୍ରରାଜ ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କ କନ୍ୟା ବିଜୟାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସୁହୋତ୍ର ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା।
Verse 81
भीमसेनस्तु पूर्वमेव हिडिम्बायां राक्षसं घटोत्कचं पुत्रमुत्पादयामास,भीमसेनने पहले ही हिडिम्बाके गर्भसे घटोत्कच नामक राक्षसजातीय पुत्रको उत्पन्न किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭୀମସେନ ପୂର୍ବରୁ ହିଡିମ୍ବାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଘଟୋତ୍କଚ ନାମକ ରାକ୍ଷସଜାତୀୟ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।
Verse 82
इत्येत एकादश पाण्डवानां पुत्रा: ॥ तेषां वंशकरो5भिमन्यु:,इस प्रकार ये पाण्डवोंके ग्यारह पुत्र हुए। इनमेंसे अभिमन्युका ही वंश चला
ଏହିପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଏଗାରୋଟି ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଭିମନ୍ୟୁ ହିଁ ବଂଶଧାରାକୁ ଅଗ୍ରସର କଲେ।
Verse 83
स विराटस्य दुहितरमुपयेमे उत्तरां नाम । तस्यामस्य परासुर्गभोडभवत् । तमुत्सड्गेन प्रतिजग्राह पृथा नियोगात् पुरुषोत्तमस्य वासुदेवस्य
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅଭିମନ୍ୟୁ ବିରାଟରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଗଲା। ତେବେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ସେ ଛଅ ମାସର ଗର୍ଭକୁ ନିଜ କୋଳରେ ଧରି କହିଲେ—“ଏହି ଗର୍ଭକୁ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ କରିଦେବି।”
Verse 84
स भगवता वासुदेवेनासंजातबलवीर्य-पराक्रमो&5कालजातो<स्त्राग्निना दग्धस्तेजसा स्वेन संजीवित: । जीवयित्वा चैनमुवाच--परिक्षीणे कुले जातो भवत्वयं परिक्षिन्नामेति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ଶିଶୁ ଅକାଳେ ଜନ୍ମିଥିଲା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ବଳ, ବୀର୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ତେବେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ତାକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ। ଜୀବନ ଦେଇ ସେ କହିଲେ—“କୁଳ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ସମୟରେ ଏହା ଜନ୍ମିଛି; ତେଣୁ ଏହି ବାଳକ ‘ପରିକ୍ଷିତ୍’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ।” ପରେ ପରିକ୍ଷିତ୍ ତୁମ ମାତା ମାଦ୍ରବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତୁମେ ଜନମେଜୟ ଜନ୍ମ ନେଲ।
Verse 85
परिक्षित् खलु माद्रवरती नामोपयेमे त्वन्मातरम् | तस्यां भवान् जनमेजय: ॥। ८५ || अश्वत्थामाके अस्त्रकी अग्निसे झुलसकर वह असमयमें (समयसे पहले) ही पैदा हो गया था। उसमें बल
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପରିକ୍ଷିତ୍ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ମାତା ମାଦ୍ରବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତୁମେ ଜନମେଜୟ ଜନ୍ମ ନେଲ।
Verse 86
भवतो वषुष्टमायां द्वौ पुत्रौ जज्ञाते; शतानीक: शड्कुकर्णश्र । शतानीकस्य वैदेह्ां पुत्र उत्पन्नो5श्व-मेधदत्त इति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବଷୁଷ୍ଟମାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଶତାନୀକ ଓ ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ। ଏବଂ ଶତାନୀକଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବିଦେହର ରାଜକୁମାରୀ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ନାମ ଅଶ୍ୱମେଧଦତ୍ତ।
Verse 87
एष पूरोर्वश: पाण्डवानां च कीर्तितः; धन्य: पुण्य: परमपवित्र: सततं श्रोतव्यो ब्राह्मणैर्नियम-वद्धिरनन्तरं क्षत्रियैः स्वधर्मनिरतैः प्रजापालन-तत्परैरवैश्यैरपि च श्रोतव्योडधिगम्यश्न तथा शूद्रैरपि त्रिवर्णशुश्रूषुभि: श्रद्दधानैरिति,यह पूरु तथा पाण्डवोंके वंशका वर्णन किया गया; जो धन और पुण्यकी प्राप्ति करानेवाला एवं परम पवित्र है, नियमपरायण ब्राह्मणों, अपने धर्ममें स्थित प्रजापालक क्षत्रियों, वैश्यों तथा तीनों वर्णोंकी सेवा करनेवाले श्रद्धालु शूद्रोंकी भी सदा इसका श्रवण एवं स्वाध्याय करना चाहिये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହିପରି ପୂରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏହା ମଙ୍ଗଳକର, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର। ନିୟମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ସଦା ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ପ୍ରଜାପାଳନରେ ତତ୍ପର କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଶୁଣି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିବିଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 88
इतिहासमिमं पुण्यमशेषत: श्रावयिष्यन्ति ये नरा: श्रोष्यन्ति वा नियतात्मानो विमत्सरा मैत्रा वेद-परास्तेडपि स्वर्गजित: पुण्यलोका भवन्ति सततं देवब्राह्मणमनुष्याणां मान्या: सम्पूज्याश्व॒
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେ ଲୋକେ ନିୟତମନା ହୋଇ, ଈର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଭାବ ରଖି, ବେଦପରାୟଣ ହୋଇ, ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟମୟ ଇତିହାସକୁ ସମଗ୍ରରୂପେ ପଢ଼ିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭର ଅଧିକାରୀ ହେବେ, ପୁଣ୍ୟଲୋକରେ ବାସ କରିବେ; ଏବଂ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ମାନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ ହେବେ।
Verse 89
पर हीद॑ भारतं भगवता व्यासेन प्रोक्ते पावन ये ब्राह्मणादयो वर्णा: श्रद्दधाना अमत्सरा मैत्रा वेदसम्पन्ना: श्रोष्यन्ति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣର ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ, ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ମୈତ୍ରୀଭାବଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ପ୍ରୋକ୍ତ ଏହି ପରମ ପାବନ ଭାରତକୁ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଜୟୀ ଓ ପୁଣ୍ୟବାନ ହୁଅନ୍ତି। କରା–ନକରା କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ତାଙ୍କର ଶୋକ ରହେନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ଶ୍ରବଣ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମନିଶ୍ଚୟ ଓ କୃତକୃତ୍ୟତା ଦିଏ।
Verse 90
भवति चात्र श्लोक:-- इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् | धन्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं नियतात्मभि:
ଏଠାରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—“ଏହା ବେଦମାନଙ୍କ ସହ ସଂଗୃହୀତ ଭଳି; ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ। ଏହା ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଯଶଦାୟକ ଏବଂ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ। ତେଣୁ ଯେମାନେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 95
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पूरुवंशानुकीर्तने पञ्चनवतितमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଆଦିପର୍ବଣି ସମ୍ଭବପର୍ବଣି ପୂରୁବଂଶାନୁକୀର୍ତନବିଷୟକ ପଞ୍ଚନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟଃ ସମାପ୍ତଃ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the clash between strategic dynastic necessity (securing heirs through marriage) and the legitimacy of a bride’s prior choice/acceptance, forcing Bhīṣma to weigh kṣatriya prerogative against consent-based dharma claims.
The chapter models dharma as deliberative: power can establish outcomes in the short term, but ethical adjudication—through counsel, precedent, and restraint—remains necessary to preserve legitimacy and reduce future moral debt.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is causal, positioning Ambā’s declaration and Bhīṣma’s decision as ethically charged antecedents that inform later narrative developments and the epic’s broader dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.