Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ପୃଥିବୀର ନାମବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଓ ପୌରାଣିକ ସ୍ମୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ବସୁଧା (ଧନ ଧାରଣକାରିଣୀ), ମେଦିନୀ (ମେଦ/ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ; ମଧୁ‑କୈଟଭବଧ ପୂର୍ବର ପ୍ରଳୟଜଳ ସ୍ମରଣ), ଏବଂ ପୃଥିବୀ (ରାଜା ପୃଥୁ ବୈନ୍ୟଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ ସହ ଯୋଗ)। ପରେ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଆଦିରାଜ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ; ସେ ପୃଥିବୀକୁ ପଟ୍ଟନ ଓ ଆକର/ଖଣିସ୍ଥଳରେ ବିଭାଜନ କରି ସୁସଂଗଠିତ କରନ୍ତି, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ସମାଜକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନମସ୍କାର ପାଆନ୍ତି। କେନ୍ଦ୍ରବିଷୟ ‘ପୃଥିବୀ‑ଦୋହଣ’—ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ବତ୍ସ, ଦୋହକ ଓ ପାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ଦେଖାଯାଏ ଯେ ସମୃଦ୍ଧି ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ନୁହେଁ; ଯୁଗାନୁସାରେ ନିୟତ ଓ ଯଜ୍ଞବିଧିରେ ବୋଧ୍ୟ। ଏହା ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ସୃଷ୍ଟି‑ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କୃଷି ଓ ରାଜଧର୍ମ ଗଠନ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଶେଷମନ୍ୱନ୍ତର ଆଖ୍ୟାନ ଓ ପୃଥିବୀଦୋହନ’ ନାମ ଛତ୍ରିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଶ୍ରୁତିଅନୁସାରେ ଏହି ବସୁଧା ସମୁଦ୍ରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା; ଯେହେତୁ ସେ ବସୁ (ଧନ) ଧାରଣ କରେ, ତେଣୁ ‘ବସୁଧା’ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ।
Verse 2
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ମେଦସା (ଚର୍ବିରେ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପ୍ଲୁତ ଥିଲା; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ନିରୁକ୍ତିଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ‘ମେଦିନୀ’ ବୋଲି କହିଲେ।
Verse 3
ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
ତାପରେ ଧୀମାନ ବୈନ୍ୟ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଅଭ୍ୟୁପଗମ (ଗ୍ରହଣ) ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ କନ୍ୟାତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ତେଣୁ ସେତେବେଳୁ ତାକୁ ‘ପୃଥିବୀ’ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ।
Verse 4
पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
ପୁରାକାଳରେ ପୃଥୁ ଧରାର ପ୍ରବିଭାଗ (ବିଭାଜନ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ସାଧନ କଲେ; ତାହାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଆକରସମୃଦ୍ଧ ହେଲା, ପଟ୍ଟନ ଓ ଆକରର ମାଳା ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା।
Verse 5
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
ସେ (ପୃଥିବୀ) ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଏବଂ ସେହି ଧୀମାନ (ପୃଥୁ) ତାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ; ହେ ସଦ୍ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମମାନେ, ବୈନ୍ୟ ରାଜା ଏପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ।
Verse 6
नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଗ୍ରାମ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ନମସ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ; ଏବଂ ବେଦ‑ବେଦାଙ୍ଗପାରଗ ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
Verse 7
पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଯୋନି ପୃଥୁ ହିଁ ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ; ମହାଭାଗ ପାର୍ଥିବମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା, ମହାଯଶସ୍ବୀ।
Verse 8
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
ଆଦିରାଜ ପ୍ରତାପବାନ ପୃଥୁ ବୈନ୍ୟ ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଲାଭ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଯୋଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି।
Verse 9
आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
ରଣମାନଙ୍କର ଆଦିକର୍ତ୍ତା ପୃଥୁ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ନମସ୍ୟ; ଯେ ଯୋଧା ପୃଥୁ ନୃପଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରି ରଣକୁ ଯାଏ।
Verse 10
स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
ସେ କୀର୍ତ୍ତିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଇ ଘୋର ସଙ୍ଗ୍ରାମରୁ କ୍ଷେମରେ ପାର ହୁଏ; ଏବଂ ଏଠାରେ ବୈଶ୍ୟବୃତ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜର୍ଷି (ପୃଥୁ)ଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି।
Verse 11
पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
ବୃତ୍ତିଦାନ ହେତୁ ମହାଯଶସ୍ବୀ ପୃଥୁ ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ; ଏମାନେ ବିଶେଷ ବତ୍ସ, ଏମାନେ ଦୋଗ୍ଧାର, ଏହିଁ କ୍ଷୀର ମଧ୍ୟ।
Verse 12
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
ମୁଁ ଯଥାକ୍ରମେ ସମସ୍ତ ପାତ୍ର କହିଛି; ପୁରାତନକାଳେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହିଥିଲେ।
Verse 13
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
ବାୟୁକୁ ବତ୍ସ କରି ବସୁଧାତଳେ ବୀଜମାନ (ପ୍ରକଟ ହେଲା); ତାପରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରେ, ଏବଂ ପୁନଃ (ଅନ୍ୟ) ମନ୍ୱନ୍ତରରେ।
Verse 14
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
ସ୍ୱାୟଂଭୁବକୁ ବତ୍ସ କରି ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟ ଦୋହାଗଲା; ତାପରେ ଏବେ ପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 15
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
ସ୍ୱାରୋଚିଷକୁ ବତ୍ସ କରି ମେଦିନୀ ଶସ୍ୟମାନ ଦୋହିଲା; ତଥା ଉତ୍ତମ (ମନୁ) କାଳରେ ମଧ୍ୟ, ଦେବାନୁଜ (ମନୁ) କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଦୋହାଗଲା।
Verse 16
मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
ଧୀମାନ୍ ମନୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବତ୍ସ କରି ସମସ୍ତ ଶସ୍ୟର ଦୋହନ କଲେ; ପୁନଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମ ମନ୍ୱନ୍ତରେ, ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରେ, ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଦୋହିତ ହେଲା।
Verse 17
दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
ବଲବନ୍ଧୁ ତାମସଙ୍କୁ ବତ୍ସ କରି ଏହାର ଦୋହନ କଲେ; ଏବଂ ଚାରିଷ୍ଟବ ମନୁଙ୍କ ଷଷ୍ଠ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ମନୁଙ୍କ ସେଇ ଅନ୍ତରକାଳରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 18
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
ପୁରାଣ ଚାରିଷ୍ଟବଙ୍କୁ ବତ୍ସ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହିଲେ; ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁନର୍ବାର ସେଇ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 19
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
ପୁରାଣ ଚାକ୍ଷୁଷଙ୍କୁ ବତ୍ସ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହିଲେ; ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର ଅତୀତ ହେଲାପରେ, ପୁନଃ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଆସିଲେ।
Verse 20
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
ମୁଁ ଯେପରି ତୁମକୁ କହିଛି, ପୂର୍ବେ ବୈନ୍ୟ (ପୃଥୁ) ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହିଥିଲେ; ଏବଂ ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଅତୀତ ମନ୍ୱନ୍ତର-ଅନ୍ତରଗୁଡ଼ିକରେ, ପୃଥିବୀ ଦୋହିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 21
देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
ଦେବମାନେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏବଂ ପରେ ଭୂତାଦି ପ୍ରାଣୀମାନେ—ଏହିପରି ଏଠାରେ ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଜ୍ଞେୟ।
Verse 22
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
ମନ୍ୱନ୍ତରେ ଦେବମାନେ ସୁସ୍ଥ ଥିଲେ। ହେ ପ୍ରଜାମାନେ, ପୃଥୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣ—ପୃଥୁଙ୍କ ଦୁଇ ମହାପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ର ‘ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧି’ ଓ ‘ପାଷଣ’ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 23
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହବିର୍ଧାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ହବିର୍ଧାନରୁ ଅଗ୍ନିବଂଶୀୟା ଧିଷଣା ଛଅ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ।
Verse 24
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ୍ଳ, ଗୟ, କୃଷ୍ଣ ଓ ପ୍ରଜାଚିନ ଥିଲେ। ଭଗବାନ୍ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ।
Verse 25
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
ବଳ, ଶ୍ରୁତି, ତପ ଓ ବୀର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୃଥିବୀରେ ଏକଛତ୍ର ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ କୁଶର ଅଗ୍ରଭାଗ ପୂର୍ବମୁଖୀ ଥିବାରୁ ସେ ‘ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 26
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ସେ ପ୍ରଭୁ ବିବାହ କଲେ; ମହାତପସ୍ୟାର ପାରେ ସବର୍ଣ୍ଣାରୁ ସେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ।
Verse 27
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
ସବର୍ଣ୍ଣା ସାମୁଦ୍ରୀରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ‘ପ୍ରଚେତସ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଓ ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
Verse 28
अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
ଧର୍ମାଚରଣରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ଶୟନ କରି ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ମହାତପ କଲେ।
Verse 29
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
ସେମାନେ ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ପୃଥିବୀ ତପିଉଠିଲା; ରକ୍ଷା ନଥିବାରୁ ବୃକ୍ଷଲତା ଛାଇଗଲା, ତେବେ ପ୍ରଜାକ୍ଷୟ ହେଲା।
Verse 30
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
ତେବେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରକାଳରେ, ତାହା ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହେବା ସମୟରେ, ପବନ ମଧ୍ୟ ବହିପାରିଲା ନାହିଁ; ଆକାଶ ବୃକ୍ଷରେ ଘେରିଗଲା।
Verse 31
दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି ପ୍ରଚେତସମାନେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
Verse 32
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
କ୍ରୋଧୋଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ସେମାନେ ମୁଖରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ବାୟୁ ସେଇ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଶୁଖାଇଦେଲା।
Verse 33
तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ସେମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲା; ଏଭଳି ଦ୍ରୁମନାଶ ହେଲା। ଦ୍ରୁମକ୍ଷୟ ବୁଝି, ଅଳ୍ପ ଶିଷ୍ଟ ଶାଖୀ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ…
Verse 34
उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
ତାପରେ ରାଜା ସୋମ ପ୍ରଚେତସମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—ଲୋକସନ୍ତାନର କାରଣରୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜନ ଦେଖି…
Verse 35
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
ହେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ରାଜମାନେ, କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କର। ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ବୃକ୍ଷ ଜନ୍ମିବେ; ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
Verse 36
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
ଏହି କନ୍ୟା ରତ୍ନମୟୀ, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠବର୍ଣ୍ଣିନୀ। ଏହିଏ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଜା; ମୁଁ ଗର୍ଭେ ଧାରଣ କରିଛି।
Verse 37
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
ଏହି କନ୍ୟାର ନାମ ‘ମାରିଷା’; ବୃକ୍ଷମାନେ ନିଜେ ତାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି। ସୋମଗର୍ଭେ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ଏହିଏ ତୁମମାନଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ହେଉ।
Verse 38
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
ତୁମମାନଙ୍କ ତେଜର ଅର୍ଧ ଓ ମୋ ତେଜର ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା, ଏହିଠାରୁ ‘ଦକ୍ଷ’ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିବ।
Verse 39
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
ସେ, ତୁମମାନଙ୍କ ତେଜୋମୟ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏହି ଭୂମିକୁ, ଅଗ୍ନିସମ ଅଗ୍ନି ହୋଇ, ପୁନଃ ପ୍ରଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି କରିବ।
Verse 40
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
ତାପରେ ସୋମଙ୍କ ବଚନରେ ସେ ପ୍ରଚେତାମାନେ, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କରି, ମାରିଷାକୁ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 41
मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
ତାପରେ ସେମାନେ ମାରିଷାରେ ମନସା ଗର୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଦଶ ପ୍ରଚେତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରିଷାରେ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 42
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ବୀର୍ୟବାନ୍ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ; ପ୍ରଥମେ ମନସା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ମୈଥୁନରୁ।
Verse 43
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ମନସା ଅଚର-ଚର, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 44
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
ସେ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦଶ କନ୍ୟା ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ତ୍ରୟୋଦଶ କନ୍ୟା ଦେଲେ; କାଳର ନୟନସମ ସପ୍ତବିଂଶତି କନ୍ୟା ଇନ୍ଦୁ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଅର୍ପିଲେ।
Verse 45
एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ସେ ପରେ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଚାରି କନ୍ୟା ଦେଲେ; ବହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଇ ଓ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଦେଲେ।
Verse 46
कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟା ଦିଆଗଲା; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲା। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତର ପରେ ମନୁଙ୍କ ଷଷ୍ଠ ମନ୍ୱନ୍ତର କୁହାଯାଏ।
Verse 47
मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
ସପ୍ତମ ପ୍ରଜାପତି ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ ବସୁଦେବ, ଖଗ, ଗାଈ, ନାଗ, ଦିତିଜ ଓ ଦାନବମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 48
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ତାହାପରେ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରଜା ମୈଥୁନଜନ୍ୟ ହେଲା; ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ସଙ୍କଳ୍ପ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 49
ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
ଋଷି କହିଲେ—ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଶୁଭ ସମ୍ଭବ ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ହୋଇଛି; ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କର ମଧ୍ୟ।
Verse 50
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
ତୁମେ କହିଲ ଯେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପ୍ରାଣରୁ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ହେ ମହାତପା, ତେବେ ପ୍ରାଚେତସ (ଦକ୍ଷ) କିପରି ପୁନର୍ବାର ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?
Verse 51
एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
ହେ ସୂତ! ଆମର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଏଠାରେ ତୁମେ ହିଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର—ସୋମଙ୍କ ଦୌହିତ୍ର କିପରି ଶ୍ୱଶୁରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା?
Verse 52
सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ସତ୍ତମମାନେ! ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନିରୋଧ ସଦା ଘଟେ; ଏଠାରେ ଋଷି ଓ ବିଦ୍ୱାନ ଲୋକ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 53
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଦକ୍ଷାଦି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ପୁଣି ଲୟ ପାଉଛନ୍ତି; ଏଥିରେ ବିଦ୍ୱାନ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 54
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ପୂର୍ବେ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-କନିଷ୍ଠ ଭେଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତପସ୍ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲା, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରଭାବର କାରଣ ହେଲା।
Verse 55
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
ଯେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଏହି ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜାଣେ, ସେ ପ୍ରଜାବାନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମହିମା ପାଏ।
Verse 56
एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
ଏହିପରି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ସର୍ଗ ସଂକ୍ଷେପରେ କଥିତ ହେଲା। ଏହିଭଳି ମନ୍ୱନ୍ତରାତ୍ମକ ଏହି ଛଅ ନିସର୍ଗ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି।
Verse 57
स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦିରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ଗଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି ସେପରି ଏହି ସର୍ଗଗୁଡ଼ିକ।
Verse 58
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ବୈବସ୍ୱତ ନିସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବା ଉଚିତ। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ସମସ୍ତ ସର୍ଗ ନ କମ୍, ନ ଅଧିକ।
Verse 59
आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
ଯେ ଅନସୂୟା ଛାଡ଼ି ପଢ଼େ, ସେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଯଶ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲାଭ କରେ।
Verse 60
वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
ଏବେ ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମହାତ୍ମା ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ସର୍ଗକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି; ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds King Pṛthu Vainya as the ādi-rāja (archetypal sovereign). Rather than a long dynastic catalogue, it encodes kingship as a cosmological function: partitioning, protecting, and making the earth productive for the varṇa-ordered society.
They function as compressed cosmological memory: Vasudhā highlights the earth as the bearer of ‘vasu’ (wealth/substance); Medinī recalls an early state of material inundation (medas) associated with the Madhu-Kaiṭabha prelude; Pṛthivī links the earth to Pṛthu’s ordering claim, portraying geography as politically and ritually constituted.
The earth’s ‘milking’ is presented as epoch-sensitive: different manvantaras are associated with specific calves (vatsa), milkers (dogdhṛ), and vessels (pātra), implying that prosperity and resource-availability are governed by cyclical cosmic administration rather than a single, timeless event.