Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत / आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଚତୁର୍ୟୁଗାଖ୍ୟାନ’ ନାମକ ଏକତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ୟୁଗେ ଯେଉଁ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ: ଆସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ପୈଶାଚୀ ଓ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସୀ।

Verse 2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् / पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

ସେମାନେ କେଉଁ ଯୁଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ କେତେ—ଏହା ମୁଁ କହିବି। ପିଶାଚ, ଅସୁର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପନ୍ନଗ (ନାଗ) ଆଦି।

Verse 3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे / षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

କୃତଯୁଗରେ ସେମାନେ ପରିଣାହ ଓ ଉଚ୍ଚତାରେ ସମାନ ଭାବେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି; ଦେବଜନ୍ମର ଆଠ ପ୍ରକାରର ଉଚ୍ଚତା ଛୟାନବ୍ବେ ଅଙ୍ଗୁଳ।

Verse 4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् / एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳ-ପ୍ରମାଣରେ, ପୋଷଣରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ମାପ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରିମାଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

Verse 5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह / देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ (ପ୍ରମାଣ) ଏପରି; ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ ପ୍ରମାଣ ସାତ-ସାତ ଅଙ୍ଗୁଳ କରି କମିଗଲା।

Verse 6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् / देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

ଅଙ୍ଗୁଳିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ ଓ ତାହାର ଉପରେ ଅଠାବନ—ଏହି ଦେବାସୁରଙ୍କ ଉଚ୍ଛ୍ରୟ ପ୍ରମାଣ ବୋଲି କଳିଯୁଗୀୟ ଲୋକେ ସ୍ମରନ୍ତି।

Verse 7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः / स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

କଳିଯୁଗୀୟ ଅଙ୍ଗୁଳି-ମାପରେ ଏହା ଚାରି ଓ ଅଶୀ (୮୪) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳି-ପ୍ରମାଣରେ ପାଦରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ମାପ।

Verse 8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके / सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟର ଉଚ୍ଛ୍ରୟ ଏଠାରେ ଯୁଗାଂଶକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ—ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ସମସ୍ତ ଯୁଗକାଳରେ।

Verse 9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः / आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳି-ପ୍ରମାଣରେ ନର ଅଷ୍ଟତାଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ପାଦତଳରୁ ମସ୍ତିଷ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ମାପେ, ସେ ନବତାଳ ହୁଏ।

Verse 10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते / गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

ଯାହାର ବାହୁ ସଂହତ ହୋଇ ଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ସେ ସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ; ଏବଂ ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ହସ୍ତୀ, ମହିଷ ଆଦି ସ୍ଥାବରପ୍ରାୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣ୍ୟ।

Verse 11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे / षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

ଏହି କର୍ମମାନ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗେ ଯୁଗେ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଜଣାଯାଏ; ପଶୁମାନଙ୍କର କକୁଦ (କୁବ୍ବ) ନିଶ୍ଚୟ ଛଅସତ୍ତରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः / अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

ହାତୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ସେଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଠଶେ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି; ଏବଂ (ଅନ୍ୟ ମାନରେ) ଅଙ୍ଗୁଳର ଏକ ସହସ୍ର, କିନ୍ତୁ ଚାଳିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବିନା।

Verse 13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः / मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

ଶାଖୀ (ବୃକ୍ଷ) ମାନଙ୍କର ଉତ୍ସେଧ ପଞ୍ଚାଶ ଯବ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ମାନବ ଶରୀରର ସନ୍ନିବେଶ ଯେପରି, ତାହା (ଆଗକୁ) କୁହାଯାଏ।

Verse 14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् / बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କର ସେହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିର ଅତିଶୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଦେହକୁ ଦେବମାନଙ୍କର କାୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते / इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

ସେହିପରି ଅତିଶୟଯୁକ୍ତ ମାନବ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ‘କାୟ’ କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ-ମାନୁଷ ଭାବମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ।

Verse 16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः / गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଗାଈ, ଛେଳି-ମେଷ, ଅଶ୍ୱ, ହସ୍ତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ପର୍ବତ ଆଦି ସବୁ ଅଛନ୍ତି।

Verse 17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः / देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞୀୟ କ୍ରିୟାମାନଙ୍କରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯେମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଦେବସ୍ଥାନରେ ସେଇ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः / तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

ଦେବମାନଙ୍କର ଶୁଭମୂର୍ତ୍ତି ଯେପରି ତାଙ୍କର ଆଶୟ ଓ ଉପଭୋଗ ଅନୁସାରେ ହୁଏ, ସେପରି ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରୂପାନୁରୂପ ପ୍ରମାଣ (ଆକାର) ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे / अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

ସେଠାରେ ମନୋହର ଭାବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୁଖୀ ହୋଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏହିହେତୁ ଏବେ ମୁଁ ଶିଷ୍ଟ, ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत / साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

‘ସତ୍’ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଶବ୍ଦ; ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ‘ସତ୍’ ଅଛି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମସମଜାତୀୟ ହେବାରୁ ‘ସନ୍ତ’ ବୋଲି ପ୍ରଚକ୍ଷିତ।

Verse 21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

ଦଶାତ୍ମକ ବିଷୟ ଓ ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷଣ କାରଣରେ ଥାଇ ଯେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୃଷ୍ଣା କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନେ ଜିତାତ୍ମା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च / ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

ସାମାନ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ବିଶେଷ ଧର୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ‘ଦ୍ୱିଜାତି’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः / श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ ଥାଇ ସ୍ୱର୍ଗଗତିରେ ସୁଖରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଶ୍ରୌତ-ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମଜ୍ଞାନରୁ ‘ଧର୍ମଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः / गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

ବିଦ୍ୟାର ସାଧନାରୁ ଗୁରୁହିତକାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ‘ସାଧୁ’; ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନାରୁ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ‘ସାଧୁ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः / यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା ସାଧନାରୁ ବୈଖାନସ ‘ସାଧୁ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଯୋଗ ସାଧନାରୁ ଯତ୍ନଶୀଳ ଯତି ମଧ୍ୟ ‘ସାଧୁ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः / गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

ଏଭଳି ଆଶ୍ରମଧର୍ମର ସାଧନାଦ୍ୱାରା ସାଧୁମାନେ ସ୍ମୃତ—ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି ମଧ୍ୟ।

Verse 27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः / अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

ତେବେ ନ ଦେବ, ନ ପିତୃ, ନ ମୁନି, ନ ମାନବ—ଭିନ୍ନଦର୍ଶୀମାନେ ‘ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ନୁହେଁ’ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି।

Verse 28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ / कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

ଏଠାରେ ‘ଧର୍ମ’ ଓ ‘ଅଧର୍ମ’—ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କୁଶଳ ଓ ଅକୁଶଳ କର୍ମକୁ ଏଠାରେ ଧର୍ମାଧର୍ମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।

Verse 29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः / अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

‘ଧୃ’ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ଧାରଣ ଓ ଧୃତି ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; ଯାହା ଧାରଣ କରେନାହିଁ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱହୀନ, ତାହାକୁ ‘ଅଧର୍ମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते / अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

ଆଚାର୍ୟମାନେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମ ଇଷ୍ଟଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଏ; ଅଧର୍ମ ଅନିଷ୍ଟଫଳଦାୟୀ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଆଚାର୍ୟୋପଦେଶ।

Verse 31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः / सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

ଯେମାନେ ବୃଦ୍ଧ, ଅଲୋଲୁପ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ନିଷ୍କପଟ, ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ବିନୀତ ଓ ଋଜୁ—ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଲୋକେ ‘ଆଚାର୍ୟ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि / आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

ଯେ ନିଜେ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ଆଚାରକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ-ଅଧ୍ୟୟନ କରେ—ସେହି କାରଣରୁ ସେ ‘ଆଚାର୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः / दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ବିହିତ କରିଥିବା ଧର୍ମ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ। ଦାରା (ପତ୍ନୀ) ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧ ହେତୁ ଶ୍ରୌତଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ କୁହାଯାଏ।

Verse 34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः / पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର, ଯମ ଓ ନିୟମ ରୂପେ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମକୁ ଏଠାରେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ବେଦୟିତ୍ୱା ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ପ୍ରତିପାଦନ କଲେ।

Verse 35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः / मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ—ଏହି ଶ୍ରୁତି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ। ଅତୀତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆଚାରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः / स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

ଏହେତୁ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମର ବିଭାଜକ; ଏହି ବିବିଧ ଧର୍ମକୁ ଏଠାରେ ‘ଶିଷ୍ଟାଚାର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते / मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

‘ଶେଷ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ‘ଶିଷ୍ଟ’; ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଧାର୍ମିକ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् / धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

ମନୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ—ଲୋକସନ୍ତତି ଚାଲୁ ରଖିବା ପାଇଁ—ଧର୍ମାର୍ଥେ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः / तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

ମନୁ ଆଦି ଯେ ଶିଷ୍ଟମାନେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କହିଛି—ସେଇ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଚରିତ ଧର୍ମ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ସମ୍ୟକ୍ ଚାଲିଥାଏ।

Verse 40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा / शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

ତ୍ରୟୀ (ବେଦ), ବାର୍ତ୍ତା, ଦଣ୍ଡନୀତି, ଇଜ୍ୟା ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ—ଏସବୁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଓ ମନୁ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଆଚରିତ ହୁଏ।

Verse 41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः / दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

ପୂର୍ବଜମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁସରିଥିବାରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଏହି—ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପ, ଜ୍ଞାନ, ବିଦ୍ୟା, ଇଜ୍ୟା (ପୂଜା), ତୀର୍ଥଗମନ ଓ ଦୟା।

Verse 42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् / शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

ଏହି ଆଠଟି ଆଚରଣ ହେଉଛି ଶିଷ୍ଟାଚାରର ଲକ୍ଷଣ; କାରଣ ଶିଷ୍ଟଜନ ଏହିପରି ଚରନ୍ତି—ମନୁ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः / विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଏହିପରି ସ୍ମୃତ। ଶ୍ରବଣ (ଶ୍ରୁତି) ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ଯାହା, ସେ ‘ଶ୍ରୌତ’; ସ୍ମରଣ (ସ୍ମୃତି) ଦ୍ୱାରା ଯାହା, ସେ ‘ସ୍ମାର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः / प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମ ଇଜ୍ୟା ଓ ବେଦାଧାରିତ; ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମାଧାରିତ। ଏବେ ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣରୂପ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति / यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

ଯେ ଲୋକ ଦେଖିଥିବା ଯଥାର୍ଥ କଥାକୁ ପଚାରିଲେ ଲୁଚାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେପରି ଘଟିଛି ସେପରି କହେ—ଏହିଏ ସତ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च / इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଜପ, ମୌନ ଓ ନିରାହାର—ଏହି ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ରୂପ; ଏହା ସଦା ଅତି ଘୋର ଓ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा / ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ-ହବିଷ୍ୟ, ଋକ୍-ସାମ-ଯଜୁଃ ମନ୍ତ୍ର, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଦକ୍ଷିଣା—ଏମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗକୁ ‘ଯଜ୍ଞ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च / प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମବତ୍ ଭାବ ରଖି, ହିତ-ଅହିତରେ ମଧ୍ୟ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା—ଏହି ସମଗ୍ରଟି ‘ଦୟା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च / वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

ଗାଳି ଦିଆଯାଉ କି ମାରାଯାଉ, ତଥାପି ଗାଳି ଦେଉନାହିଁ, ହିଂସା କରେନାହିଁ; ବାକ୍-ମନ-କର୍ମରେ ସହେ—ଏହି ତିତିକ୍ଷାକୁ ‘କ୍ଷମା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे / परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

ମାଲିକ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ହେଉ କି ଅସ୍ଥିରତାରେ ଛାଡ଼ିଦିଆ ହେଉ—ପରଧନ ନ ନେବାକୁ ‘ଅଲୋଭ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् / निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

ମୈଥୁନର ଆଚରଣ ନ କରିବା, ଚିନ୍ତା ନ କରିବା ଓ ଅନର୍ଥକ କଥା ନ କହିବା—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିବୃତ୍ତି ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ; ଏହାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ତପ କୁହାଯାଏ।

Verse 52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै / मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

ଯେ ଏଠାରେ ନିଜ କିମ୍ବା ପରର ଲାଭ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଥ୍ୟା କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ—ଏହାହିଁ ଶମର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

ଦଶାତ୍ମକ ବିଷୟ ଓ ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷଣ କାରଣରେ ପ୍ରତିହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ କ୍ରୋଧ କରେ ନାହିଁ—ସେ ଜିତାତ୍ମା ବୋଲି ବିଚାରିତ।

Verse 54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् / तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସେହିଟିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଗୁଣବାନଙ୍କୁ ଦେବା—ଏହାହିଁ ଦାନର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् / तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—କନିଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ। ତାହାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦାନ ପରମ ଶ୍ରେୟ (ନୈଶ୍ରେୟସ) ଦେଏ, କନିଷ୍ଠ ଦାନ ସ୍ୱାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।

Verse 56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः / श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

ସର୍ବଭୂତ ପ୍ରତି କାରୁଣ୍ୟରୁ ଯେ ଯଥୋଚିତ ସଂବିଭାଗ, ସେଇ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ; ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିହିତ ଧର୍ମ ବର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକ।

Verse 57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः / अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

ଶିଷ୍ଟାଚାରବିରୋଧୀ ନୁହେଁ ଏବଂ ସତ୍ସାଧୁମାନେ ସମ୍ମତ କରିଥିବା ଧର୍ମ; ଅନିଷ୍ଟରେ ଦ୍ୱେଷ ନ କରିବା ଓ ଇଷ୍ଟକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରିବା।

Verse 58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता / संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

ପ୍ରୀତି, ତାପ ଓ ବିଷାଦରୁ ନିବୃତ୍ତି ହେଉଛି ବିରକ୍ତତା; ସନ୍ନ୍ୟାସ ହେଉଛି କର୍ମର ନ୍ୟାସ—କୃତ ଓ ଅକୃତ ସହିତ।

Verse 59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते / व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

କୁଶଳ ଓ ଅକୁଶଳ—ଦୁହିଁର ପ୍ରହାଣକୁ ‘ନ୍ୟାସ’ କୁହାଯାଏ; ଯେ ବ୍ୟକ୍ତ ବିଶେଷତା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏହି ଅଚେତନ ବିକାରରେ ଅଛି।

Verse 60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते / प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

ଚେତନ ଓ ଅଚେତନର ଅନ୍ୟତ୍ୱ-ବିଜ୍ଞାନକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ କୁହାଯାଏ; ଧର୍ମର ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ସ୍ମୃତ।

Verse 61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଯେ ବିଧି କହିଥିଲେ, ସେଇ ମନ୍ୱନ୍ତର-ବିଧିକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि / प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

ସେହିପରି ଚାତୁର୍ହେତ୍ର ଓ ଚାତୁର୍ବିଦ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଶ୍ରୁତି (ବେଦ ପରମ୍ପରା) ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଭାବେ ବିଧିତ ହୁଏ।

Verse 63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् / आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ—ଏବଂ ପ୍ରତିଦେବତାନୁସାରେ ପାଠଗୁଡ଼ିକ—ଭୂତସମ୍ପ୍ଲବ (ପ୍ରଳୟ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ; କେବଳ ଗୋଟିଏ ‘ଶତରୁଦ୍ରୀୟ’ ବ୍ୟତୀତ।

Verse 64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते / द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

ହୈତ୍ର ବିଧି ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—ଦ୍ରବ୍ୟ-ସ୍ତୋତ୍ର, ଗୁଣ-ସ୍ତୋତ୍ର, ଫଳ-ସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।

Verse 65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् / मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

ଏହି ଚତୁର୍ଥ ‘ଆଭିଜନକ’ ସ୍ତୋତ୍ର—ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର—ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦେବତା ଥାଆନ୍ତି, ସେହି ଅନୁସାରେ (ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ)।

Verse 66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् / एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ବିଧ ସ୍ତୋତ୍ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରଗଣଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ବିଧ।

Verse 67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् / ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

ଏଠାରେ ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଥର୍ବ, ଋଗ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ—ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଅଛି। ତପସ୍ୟାରତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉଗ୍ର ତପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।

Verse 68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह / असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କରେ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ସୁଖ ଓ ଶୋକ—ଏହି ପାଞ୍ଚରୁ ସେମାନେ ପାଞ୍ଚଧା ଉତ୍ପନ୍ନ।

Verse 69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया / ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

ଋଷିମାନଙ୍କୁ ‘ତାରକ’ ନାମକ ଦର୍ଶନ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ମିଳିଲା। ଋଷିମାନଙ୍କ ଋଷିତ୍ୱ କ’ଣ, ତାହାକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଲକ୍ଷଣ ସହ କହିବି।

Verse 70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते / अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ବିଷୟରେ ଋଷି ପାଞ୍ଚଧା କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ସେଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆର୍ଷ-ସମୁଦ୍ଭବକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा / अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

ଗୁଣସାମ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବସଂପ୍ରଳୟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବିଭକ୍ତ ରହନ୍ତି—ସେ ଅବସ୍ଥା ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ତମୋମୟ।

Verse 72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧି ବିନା ଚେତନାର୍ଥେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଓ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ହେଲେ, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

ସେ ଦୁଇଟି ଜଳରେ ମାଛ ଓ ଜଳ ପରି ଉଭୟ ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଚେତନାଧିଷ୍ଠିତ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣାତ୍ମକ ହୋଇ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते / विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च

କାରଣତ୍ୱ ହେତୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ବିଷୟ ବିଷୟିତ୍ୱରୁ, ଅର୍ଥ ଅର୍ଥତ୍ୱରୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ହୁଏ।

Verse 75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः / संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

ପ୍ରାପ୍ୟ କାଳ ଦ୍ୱାରା କରଣାତ୍ମକ ଭେଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ କ୍ରମେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च / भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାରୁ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଭୂତମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଭୂତଭେଦ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ଜନ୍ମିଲା।

Verse 77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत / यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

କାର୍ଯ୍ୟ-କରଣରେ ସଂସିଦ୍ଧ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା; ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାରରୁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଏକେ କ୍ଷଣରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् / यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

ସେହିପରି କାରଣରୁ ଏକେ କ୍ଷଣରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଖଦ୍ୟୋତ (ଜୁଗନୁ) ହଠାତ୍ ଦିଶେ।

Verse 79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् / स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

ସେହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଖଦ୍ୟୋତ ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ମହାନ୍ ଶରୀରସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇଥିଲା ସେଠାରେଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା।

Verse 80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः / महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

ସେଠାରେଇ ଦ୍ୱାରଶାଳାର ମୁହାଣିରେ ସେ ବିଭୁ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ତମସର ପାରେ, ନିଜ ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ।

Verse 81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

ସେଠାରେଇ ଅବସ୍ଥିତ ସେହି ବିଦ୍ୱାନ୍‌ ବିଷୟରେ ‘ତମସର ଅନ୍ତ’ ବୋଲି ଶ୍ରୁତି କହେ; ବିବର୍ତ୍ତମାନ ବୁଦ୍ଧି ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା।

Verse 82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् / सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟ ମନୁଷ୍ୟର ସହଜସିଦ୍ଧ ଗୁଣ; ଏମିତି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते / अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

ସେହି ମହାତ୍ମା ଶରୀରର ବିବର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ‘ସିଦ୍ଧି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅନୁଶୟ କରନ୍ତି—ସେଇ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ।

Verse 84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते / यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

‘ପୁରି’ରେ ବସିଥିବାରୁ ସେ ‘ପୁରୁଷ’, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନରୁ ସେ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ କୁହାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧି ସହ ଅନ୍ତଃଶୟ କରୁଥିବାରୁ ସେ ବୋଧସ୍ୱରୂପ।

Verse 85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् / एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

ସଂସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଚେତନକୁ ମଧ୍ୟ ପରିଗ୍ରହ କରେ; ଏଭଳି ବିସ୍ତୃତ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् / परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

ବିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ସେ ଋଷି ସ୍ୱୟଂ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଯେହেতୁ ସେ ପରମକୁ ‘ଋଷୟତି’ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପରମର୍ଷିତ୍ୱ କୁହାଯାଏ।

Verse 87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

ଗତ୍ୟର୍ଥକ ‘ଋଷ୍’ ଧାତୁଠାରୁ ଆଦିରେ ‘ନିର୍ବୃତି’ ନାମ କୁହାଗଲା; ଯେହেতୁ ସେ ସ୍ୱୟଂ ଭୂତ, ତେଣୁ ‘ଋଷିତା’ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः / यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

ଈଶ୍ୱରଠାରୁ ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ; ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ମହାନ୍ ପରତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବତଃ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः / तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

ଯେହেতୁ ସେ ଧୀରମାନେ ମହାନ୍‌କୁ ସର୍ବତଃ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ‘ଋଷନ୍ତି’ (ପ୍ରକାଶ/ସ୍ତୁତି) କରନ୍ତି; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିର ପରମଦର୍ଶୀ ତାଙ୍କୁ ‘ମହର୍ଷି’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

Verse 90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै / अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

ସେମାନେ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର—ମାନସ ଓ ଔରସ ଉଭୟ; ସେମାନେ ଅହଙ୍କାର ଓ ତପକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଋଷନ୍ତି’ (ସଂଯମ/ଶୁଦ୍ଧ) କରନ୍ତି, ଏବଂ ଋଷିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ।

Verse 91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् / ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

ଏହିହେତୁ ସେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଭୂତାଦିରେ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବଂ ଋଷିପୁତ୍ର ନାମରେ ଜଣା ଋଷୀକମାନେ ମୈଥୁନରୁ ଗର୍ଭସମ୍ଭବ।

Verse 92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः / सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

ସେ ମହାଓଜସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି। ସେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ପରମସତ୍ୟର ଦର୍ଶକ।

Verse 93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

ଋଷୀକମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ‘ଋଷିପୁତ୍ରକ’ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। କାରଣ ସେମାନେ ଋତ (ଧର୍ମସତ୍ୟ) ଓ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବିଶେଷଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् / अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

ଏହିହେତୁ ସେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତିର ପରମଦର୍ଶନରେ (ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ) ଦେଖନ୍ତି—ଅବ୍ୟକ୍ତାତ୍ମା, ମହାନାତ୍ମା ଓ ଅହଙ୍କାରାତ୍ମା।

Verse 95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते / इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

ଭୂତାତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତ୍ମା—ଏହାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଏହି ଋଷିଜାତିମାନେ; ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ନାମ ଶୁଣ।

Verse 96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः / मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶ (ମହର୍ଷି) ।

Verse 97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः / परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ; ପରତ୍ୱରେ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ତେଣୁ ‘ମହର୍ଷି’।

Verse 98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत / काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

ଏମାନେ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷି—ଜାଣ: କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ର), ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ ଓ ବ୍ୟବନ।

Verse 99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा / कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅପାସ୍ୟ, ଉଶିଜ; କର୍ଦମ, ବିଶ୍ରବା, ଶକ୍ତି; ତଥା ବାଲଖିଲ୍ୟ ଓ ଅର୍ବତ।

Verse 100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः / ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

ଏହିପରି ଏହି ଋଷିମାନେ କୁହାଗଲେ, ଯେମାନେ ତପସାରେ ଋଷିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏବେ ଗର୍ଭଜ ଋଷିପୁତ୍ର ଓ ଋଷିକାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च / ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

ବତ୍ସର, ନଗୃହୂ, ଭରଦ୍ୱାଜ; ଏବଂ ଋଷି ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦୁକ୍ଥ, ଶରଦ୍ୱତ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः / दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

ବାଜଶ୍ରବା, ଶୁଚି, ବଶ୍ୟାଶ୍ୱ, ପରାଶର; ଏବଂ ଦଧୀଚି, ଶଂଶପ, ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः / ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

ଏହିପରି ଏମାନେ ଋଷିକ ଭାବେ କଥିତ; ସେମାନେ ସତ୍ୟଦର୍ଶନର ଋଷିତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ। ସେମାନେ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ ଋଷି ଓ ଋଷିକ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत / भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ହେ ଶ୍ରୋତାମାନେ, ଜାଣ। ଭୃଗୁ, କାବ୍ୟ, ପ୍ରଚେତସ ଏବଂ ଆତ୍ମବାନ ଋଚୀକ ମଧ୍ୟ (ତାହାରେ) ଅଛନ୍ତି।

Verse 105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा / आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

ଏବଂ ଔର୍ବ, ଜମଦଗ୍ନି, ବିଦ, ସାରସ୍ୱତ; ତଥା ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଯୁଧାଜି, ବୀତହବ୍ୟ ଓ ସୁବର୍ଚ୍ଚସ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା)।

Verse 106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ / एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

ବୈନ୍ୟ ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ବାଧ୍ୟଶ୍ୱ, ଗୃତ୍ସ ଓ ଶୌନକ—ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭାବେ ଏହି ଉଣେଇଶ ଜଣ ସ୍ମୃତ।

Verse 107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः / ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

ଅଙ୍ଗିରା, ବୈଦ୍ୟଗ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବାଷ୍କଲି, ଋତବାକ, ଗର୍ଗ, ଶିନି ଓ ସଂକୃତି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च / युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

ପୁରୁକୁତ୍ସ, ମାନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୌରକୁତ୍ସ, ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ୟୁ ଓ ଦସ୍ୟୁମାନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକୀର୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च / वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

ଆହାର୍ୟ, ଅଜମୀଢ, ତୁକ୍ଷୟ, କପି, ବୃଷାଦର୍ଭ, ବିରୂପାଶ୍ୱ, କଣ୍ୱ ଓ ମୁଦ୍ଗଲ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟନାମ ପରମ୍ପରାରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि / अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

ଉତଥ୍ୟ, ସନଦ୍ୱାଜ, ବାଜଶ୍ରବା, ଅୟାସ୍ୟ, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଓ ବାମଦେବ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ବଂଶରେ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा / कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

ଅସିଜ, ବୃହଦୁକ୍ଥ, ଋଷି ଦୀର୍ଘତମ ଏବଂ କକ୍ଷୀବାନ—ଏମାନେ ମିଶି ତେତ୍ରିଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଙ୍ଗିରସ ଋଷି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत / काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା କାଶ୍ୟପବଂଶୀ; ଶୁଣ—କାଶ୍ୟପ, ବତ୍ସାର, ନୈଧ୍ରୁବ ଓ ରୈଭ୍ୟ।

Verse 113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः / अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

ଅସିତ ଓ ଦେବଲ—ଏମାନେ ଛଅଜଣ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ; ଏବଂ ଅତ୍ରି, ଅର୍ବସନ, ଶ୍ୟାବାଶ୍ୱ, ଗବିଷ୍ଠିର।

Verse 114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः / इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

ଧୀମାନ ଆବିହୋତ୍ର ଋଷି ଏବଂ ପୂର୍ବାତିଥି—ଏଭଳି ଏହି ତିନି ମହର୍ଷି ମନ୍ତ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः / चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

ବସିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି ଓ ପରାଶର; ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି, ପଞ୍ଚମ ଭରଦ୍ୱସୁ।

Verse 116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा / इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

ଷଷ୍ଠ ମୈତ୍ରାବରୁଣି ଏବଂ ସପ୍ତମ କୁଣ୍ଡିନ। ଏହିପରି ଏ ସାତ ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः / तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗାଧେୟ, ଦେବରାତ ଓ ଉଦ୍ଗଲ; ତଥା ବିଦ୍ୱାନ ମଧୁଛନ୍ଦା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷି ଅଘମର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ / देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

ଅଷ୍ଟକ ଓ ଲୋହିତ; ତଥା କତ ଓ କୋଲ—ସେ ଦୁଇଜଣ; ପରେ ଦେବଶ୍ରବା, ରେଣୁ, ପୂରଣ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः / अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

ଏହି ତେରଜଣ ଧର୍ମିଷ୍ଠ କୁଶିକ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଅୟ, ଦୃଢାୟୁ, ବିଧ୍ମବାହ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः / मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

ଏହି ତିନିଜଣ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ତପସ୍ବୀ, ପରମ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ। ତଥା ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ, ରାଜା ଏଲ ଏବଂ ପୁରୂଖା ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ / भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଇ ‘ଚର’ (ଗୋତ୍ର-ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ) ମନ୍ତ୍ରବାଦୀ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ। ଭଲନ୍ଦନ, ବତ୍ସ ଓ ସଂକୀଳ—ଏହି ତିନିଜଣ।

Verse 122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः / इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः / ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

ଏମାନେ ହିଁ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରକୃତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରବର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଋଷିମାନେ କୃତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ନବତି ବୋଲି କୁହାଗଲା। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ, ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନାମସହ ଜାଣ।