Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ, ଅମାବାସ୍ୟାଶ୍ରାଦ୍ଧର ‘ପିତୃବିଚୟ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷି କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୂର୍ବେ ଯେ ଚତୁର୍ୟୁଗ ଥିଲା, ସେମାନଙ୍କର ନିସର୍ଗ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 2

सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् / तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत

ସୂତ କହିଲେ—ପୃଥିବୀ ଆଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯାହା ମୁଁ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଚତୁର୍ୟୁଗକୁ ଏବେ କହିବି; ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।

Verse 3

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः / युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च

ଏଠାରେ ମୁଁ ସଂଖ୍ୟାପ୍ରମାଣରେ, ବିସ୍ତାରରେ ସର୍ବଥା, ଯୁଗ, ଯୁଗଭେଦ ଓ ଯୁଗଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 4

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च / षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

ଯୁଗସନ୍ଧ୍ୟାର ଅଂଶ ଓ ଯୁଗସନ୍ଧାନକୁ ମଧ୍ୟ; ‘ଷଟ୍ପ୍ରକାଶ’ ନାମକ ଏହି ଯୁଗବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହିବି।

Verse 5

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् / तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् / निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्

ଲୌକିକ ପ୍ରମାଣରେ ମାନବ ବର୍ଷକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେହି ବର୍ଷମାନରେ ଗଣନା କରି ଏଠାରେ ମୁଁ ଚତୁର୍ଯୁଗ କହିବି; ଏବଂ ‘ଲଘ୍ୱକ୍ଷର’ ନିମେଷକାଳ ସମାନ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 6

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते

ପନ୍ଦର ନିମେଷରେ ଏକ କାଷ୍ଠା; ତିରିଶ କାଷ୍ଠାରେ ଏକ କଳା; ତିରିଶ କଳାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏମିତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମ ରାତ୍ରି-ଅହନୀ ହୁଏ।

Verse 7

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ

ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ମାନବଙ୍କ ଲୌକିକ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ବିଭାଜନ କରେ।

Verse 8

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

ସେଠାରେ ଦିନ କର୍ମଚେଷ୍ଟା ପାଇଁ, ରାତି ସ୍ୱପ୍ନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ପିତୃଲୋକରେ ରାତି ଓ ଦିନ ମିଶି ଗୋଟିଏ ମାସ; ପୁନଃ ତାହାର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 9

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी / त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦିନସମ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ସ୍ୱପ୍ନରୂପ ରାତିସମ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ତିରିଶ ମାସ ମିଶି ପିତୃମାସ ଏକ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 10

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै / पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

ମାସର ତିନିଶେ ଏବଂ ଅଧିକ ଷାଠି—ମୋଟ ୩୬୦ ମାସ—ମନୁଷ୍ୟ ମାପରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଗୋଟିଏ ସଂବତ୍ସର ବୋଲି ଧାରଣା କରାଯାଏ।

Verse 11

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् / पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

ମନୁଷ୍ୟ ମାପରେ ଯେ ଶତବର୍ଷ, ସେହିଟି ଏଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ତିନି ବର୍ଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

Verse 12

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः / लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः

ପିତୃ-ଗଣନାରେ ଦଶ ମାସ ଏବଂ ଅଧିକ ମାସ ଭାବେ ସଂଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବଂ ‘ମାନୁଷ’ କାଳ ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଲୋକିକ ମାପରେ ହିଁ ଧରାଯାଏ।

Verse 13

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः / दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः

ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅହୋରାତ୍ରର ନିଶ୍ଚୟ କୁହାଯାଇଛି। ସେହି ଦିବ୍ୟ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ ଅନୁସାରେ ପୁନଃ ବର୍ଷର ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 14

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् / ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः

ସେଠାରେ ଦିନକୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ଏବଂ ରାତ୍ରିକୁ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ କୁହାଯାଏ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ରାତ୍ରି ଓ ଦିନର ଗଣନା ପୁନଃ କୁହାଯାଏ।

Verse 15

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः / यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते

ତିରିଶ ବର୍ଷକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ମାସ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ମାନବର ଶତବର୍ଷ ହେଉଛି ତିନି ଦିବ୍ୟ ମାସ—ଏହା ଜାଣ।

Verse 16

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः / त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु / दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः

ଏପରି ଦଶଟି (ଦିବ୍ୟ) ଦିନ—ଏହାକୁ ଦିବ୍ୟ ବିଧି ବୋଲି ସ୍ମୃତି କୁହେ। ମାନବର ତିନିଶେ ଷାଠି ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଦିବ୍ୟ ସଂବତ୍ସର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 17

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः / त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः

ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ମାନବର ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ତାହା ସହ ଆଉ ତିରିଶ ବର୍ଷ—ଏହାକୁ ସପ୍ତର୍ଷି-ବତ୍ସର ବୋଲି ମତ।

Verse 18

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु / अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः

ମାନବ ବର୍ଷର ନଅ ହଜାର ବର୍ଷ ଏବଂ ଆଉ ନବ୍ବେ ବର୍ଷ—ଏହାକୁ ‘ଧ୍ରୁବ ସଂବତ୍ସର’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 19

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु / वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः

ମାନବ ବର୍ଷର ଛବିଶ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏବଂ (ତାହାର) ଶତବର୍ଷକୁ ଦିବ୍ୟ ମାନ ବୋଲି ଜାଣିବା—ଏହା ଦିବ୍ୟ ବିଧି ସ୍ମୃତ।

Verse 20

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु

ମାନବ ବର୍ଷରେ ତିନି ନିୟୁତ (ତିନି ଲକ୍ଷ) ବର୍ଷ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 21

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया / दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଷାଠି ହଜାର ଗଣାଯାଏ; ସଂଖ୍ୟାବିଦ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 22

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह / दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्

ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଗାଇଛନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରକଳ୍ପନା ହୋଇଛି।

Verse 23

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्

ଭାରତବର୍ଷରେ କବିମାନେ ଚାରି ଯୁଗ କହିଛନ୍ତି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟ।

Verse 24

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते / द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्

ପ୍ରଥମେ କୃତଯୁଗ ନାମ, ତାପରେ ତ୍ରେତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ପରେ ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଯୁଗମାନେ କଳ୍ପିତ।

Verse 25

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् / तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः

କୃତଯୁଗକୁ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ସେତେଇ ଶତ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମାନ।

Verse 26

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु / एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

ଅନ୍ୟ ତିନି ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ, ସେହି ଏକ ନିୟମରେ ହଜାର ଓ ଶତର ଗଣନା ଚାଲେ।

Verse 27

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् / त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ

କ୍ରମେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର, ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର; ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟା କ୍ରମେ ତିନିଶେ ଓ ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେତେଇ।

Verse 28

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः / तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः

ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ କହନ୍ତି—କଳିଯୁଗ ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷର। ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଏକଶତ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମାନ।

Verse 29

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्

ସେମାନଙ୍କର ଯୁଗସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାଦଶ ସହସ୍ର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି—ଏହି ଚାରିଟି ଯୁଗ ହେଉଛି ଚତୁଷ୍ଟୟ।

Verse 30

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः / कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत

ଏଠାରେ ମାନବ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ସଂବତ୍ସର ଦେଖାଯାଇଛି। ଏବେ କୃତଯୁଗର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ କହୁଛି; ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।

Verse 31

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया / चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्

ସହସ୍ରର ଶତଗୁଡ଼ିକରେ ସଂଖ୍ୟା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବୋଲି କହାଯାଏ; ଏବଂ ଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ ସହସ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ (ବର୍ଷ) ମିଶି କୃତଯୁଗ ହୁଏ।

Verse 32

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया / अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

ସେହିପରି ଦଶ ଶତସହସ୍ର ବର୍ଷ ଏବଂ ଅଶୀ ସହସ୍ର ବର୍ଷ—ଏତେ ହେଉଛି ତ୍ରେତାଯୁଗର କାଳ।

Verse 33

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु / विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च

ମାନବ ବର୍ଷଗଣନାନୁସାରେ ଦ୍ୱାପରଯୁଗର କାଳ ସାତ ନିୟୁତ ଏବଂ ବିଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 34

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया / षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु

ତଥା କଳିଯୁଗର କାଳ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ତିନି ଶତସହସ୍ର ବର୍ଷ ଏବଂ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ବର୍ଷ (ମୋଟ ୩,୬୦,୦୦୦) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 35

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः / नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै

ଏଭଳି କୃତାଦି ଯୁଗମାନଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ ଚତୁର୍ଯୁଗର କାଳ ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି; ଯୁଗମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ଷୋଳ ନିୟୁତ (ନିରାସ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 36

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया / विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः

ଏଠାରେ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ତେତାଳିଶ ନିୟୁତ ଏବଂ ବିଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ—ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 37

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः / कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते

ଏଭଳି କୃତ-ତ୍ରେତା ଆଦି ସହିତ ଥିବା ଚତୁର୍ଯୁଗମାନଙ୍କର ଏକସପ୍ତତିଠାରୁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାକୁ ‘ମନ୍ୱନ୍ତର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 38

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत / त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः

ମନ୍ୱନ୍ତରର ସଂଖ୍ୟାକୁ ବର୍ଷ-ପ୍ରମାଣରେ ଜାଣ; ମାନବ ଗଣନାରେ ଏହା ତିରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 39

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु / विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना

ଏହା ସହ ଆଉ ସତଷଠି ନିୟୁତ ଏବଂ ବିଶତି ସହସ୍ର ଯୋଗ ହୁଏ; ଅତିରିକ୍ତ ଅଂଶ ବିନା ଏହିଏ ଏହି କାଳ।

Verse 40

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता / मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः

ଏହିଏ ମନ୍ୱନ୍ତରର ସଂଖ୍ୟା, ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି; ମନ୍ୱନ୍ତରର ଏହି କାଳ ଯୁଗସହିତ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 41

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् / त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च

ଚାରି ସହସ୍ର ଯୁକ୍ତ ଯେ ପ୍ରାକୃତ କୃତଯୁଗ; ଏବେ ମୁଁ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳିକୁ ମଧ୍ୟ କହିବି।

Verse 42

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्

ଏକେ ସମୟରେ ଅର୍ଥକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ କ୍ରମରେ ଆସିଥିବା ଏହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଗଦ୍ୱୟ ଭାବେ କହିନାହିଁ।

Verse 43

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च / अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये

ଋଷିବଂଶ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ଏଠାରେ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ମନୁ ଓ ଯେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଥିଲେ (ତାଙ୍କ କଥା ଆସେ)।

Verse 44

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् / दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्

ତାଙ୍କର ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ—ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧ, ଏବଂ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ସଂହିତା ସହିତ।

Verse 45

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् / परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्

ଏପରି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମକୁ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ କହିଲେ; ଏବଂ ପରମ୍ପରାଗତ, ଆଚାର-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ (ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ)।

Verse 46

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् / सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାରଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ କହିଲେ—ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୁତି (ବେଦ) ଓ ତପସ୍ ଦ୍ୱାରା।

Verse 47

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु / सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा

ତାଙ୍କର ତପ୍ତ ତପସ୍ ଓ ଆର୍ଷ ଉପକ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆଦିକାଳରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ଓ ମନୁଙ୍କର ମଧ୍ୟ (ଏହିପରି ଥିଲା)।

Verse 48

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च / अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः

ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ, ନ କ୍ରିୟାପୂର୍ବରୁ; ତାରକାଦି ନିଦର୍ଶନରେ ସେମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 49

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् / प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्

ଆଦିକଳ୍ପରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଯେ ସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା, ପ୍ରାଣକ୍ଷୟ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହେଲା।

Verse 50

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः / ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः

ଯେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହଜାର ହଜାର ଅତୀତ କଳ୍ପରେ ଥିଲେ, ସେଇ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତିଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 51

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु / सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ

ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବ ମନ୍ତ୍ର—ଏଗୁଡ଼ିକ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ କହିଲେ; ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମକୁ ମନୁ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 52

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः / संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै

ତ୍ରେତାର ଆରମ୍ଭରେ ବେଦଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସଂହିତା ରୂପେ, ଧର୍ମର ସେତୁ ସମାନ ଥିଲେ; ଆୟୁ ସଂକୋଚ ହେତୁ ଦ୍ୱାପରରେ ସେମାନେ (ବିଭକ୍ତ ହୋଇ) ଚାଲିବେ।

Verse 53

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते / अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପରାଦି ଯୁଗରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ଅନାଦିନିଧି-ସ୍ୱରୂପ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୂର୍ବେ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 54

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे / विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्

ଧର୍ମ, ବ୍ରତ ଓ ବେଦାଙ୍ଗ ସହିତ ବେଦବାକ୍ୟ ଯୁଗେଯୁଗେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଅର୍ଥ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗାନୁସାରେ ତାହାର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ।

Verse 55

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा / परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଆରମ୍ଭ-ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବୈଶ୍ୟମାନେ ହବିର୍-ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ଶୂଦ୍ରମାନେ ପରିଚାର-ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୁକ୍ତ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜପ-ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।

Verse 56

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा

ସେତେବେଳେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ପ୍ରମୁଦିତ ଥିଲେ—କ୍ରିୟାବନ୍ତ, ପ୍ରଜାବନ୍ତ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସୁଖୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 57

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः / वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କର ଅନୁବର୍ତ୍ତୀ—ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ଏକାପରକୁ ଅନୁବ୍ରତ।

Verse 58

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा / संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा

ତାଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଶୁଭ ଥିଲା; ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ—ମନର ସଙ୍କଳ୍ପ, ବାଣୀର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା।

Verse 59

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति / आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता

ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ନିଷ୍ଫଳ କର୍ମାରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଆୟୁ, ମେଧା, ବଳ, ରୂପ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଧର୍ମଶୀଳତା ବଢ଼ିଲା।

Verse 60

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत / वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्

ହେ ଭବ! ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଏହି ସବୁ ସର୍ବସାଧାରଣ ଥିଲା; ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 61

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् / परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः

ପୁନଃ ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ମୋହବଶେ ସେଇ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କଲେ ନାହିଁ; ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ସେମାନେ ପୁନି ମନୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 62

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः / ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्

ପୁନଃ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପ୍ରଜାପତି ଯଥାର୍ଥତା ଦେଖି, ଶତରୂପାରେ ଧ୍ୟାନ କରି ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 63

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ / ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः

ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ; ତାହାପରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ରାଜାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 64

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः / प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରିଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ନୃପ’ ହେଲେ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନରାଧିପମାନେ ଯାହା ଦମନ କରିପାରୁନଥିଲେ ସେହି ଗୁପ୍ତ ପାପମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦମନ କଲେ।

Verse 65

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः / वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈବସ୍ୱତ ଯମ ‘ଧର୍ମରାଜ’ ଓ ‘ଶାସ୍ତା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

Verse 66

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः / यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः

ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ।

Verse 67

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः / सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा

ୟାମ ଓ ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ, ସମସ୍ତ ସାଧନରେ ସମ୍ଭୃତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱଭୁଜ ସହ ମହାଓଜସ୍ୱୀ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ (ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ)।

Verse 68

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः / सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते

ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରେ ଦେବମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେ; ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଜପ, ତପ, ଦାନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 69

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते / जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः

ତେବେ ଧର୍ମସହସ୍ରର ଶେଷେ ଅହିଂସାଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ; ସେତେବେଳେ ଶୂର, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ମହାବଳୀ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 70

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः / पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः

ସେମାନେ ଦଣ୍ଡକୁ ପାଶେ ରଖିଥିବା, ମହାଭାଗ, ଧର୍ମିଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ; ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଦୀର୍ଘ ନୟନ, ପୃଥୁ ବକ୍ଷ ଓ ସୁସଂହତ ଦେହ ଥାଏ।

Verse 71

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः / महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः

ସେମାନେ ସିଂହ ସଦୃଶ ନିର୍ଭୟ ପରାକ୍ରମୀ, ମହାସତ୍ତ୍ୱବାନ, ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ଗମନକାରୀ; ମହାଧନୁ ଧାରୀ ଏବଂ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 72

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः / न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ-ପରିମଣ୍ଡଳ’ (ବଟବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ପରିମାଣ) ଥାଏ; ଦୁଇ ବାହୁକୁ ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ବ୍ୟାମକୁ ମଧ୍ୟ ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 73

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः / समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः

ଯାହାର ବ୍ୟାସ ଓ ଦେହଧାରୀର ଉପର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚତା ଓ ପରିଧି ମଧ୍ୟ ସମାନ—ତାହାକୁ ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧମଣ୍ଡଳ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 74

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा / सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନିଧି, ଅଶ୍ୱ ଓ ଗଜ—ଏହି ସାତଟି ରତ୍ନ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କର।

Verse 75

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् / केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଖଡ୍ଗ, ପଞ୍ଚମ ଚର୍ମରତ୍ନ, କେତୁ ଓ ନିଧି—ଏହି ସାତଟିକୁ ପ୍ରାଣହୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 76

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः / मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः

ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁରୋହିତ, ସେନାନୀ, ରଥକାର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଶ୍ୱ ଓ କଲଭ (ଯୁବ ଗଜ)—ଏହି ସାତଟିକୁ ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 77

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् / चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्

ଏହି ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧ; ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପ୍ରକାର ବିଧେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 78

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ହିଁ ପୃଥିବୀରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାମାନେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ—ଅତୀତ ଓ ଆଗାମୀରେ—ଏହିପରି ହୁଏ।

Verse 79

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च / त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः

ଏଠାରେ ଯାହା ଭୂତ ଓ ଭବ୍ୟ, ଏବଂ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ—ସେସବୁ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ସେଠାରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରୂପେ ଜନ୍ମନେଇଥାଏ।

Verse 80

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् / अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्

ସେହି ମହୀକ୍ଷିତ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏହି ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ହୁଏ; ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଚାରି—ବଳ, ଧର୍ମ, ସୁଖ, ଧନ।

Verse 81

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् / अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च

ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ବିନା ରାଜାମାନେ ଏସବୁକୁ ସମେତ ପାଆନ୍ତି—ଅର୍ଥ, ଧର୍ମ, କାମ, ଯଶ ଓ ବିଜୟ।

Verse 82

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च / श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै

ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧି—ଓ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 83

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् / लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः

ବଳ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବ—ଶରୀରସ୍ଥ ଅତିମାନୁଷ ଲକ୍ଷଣ ସହ—ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 84

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी / ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः

ତାଙ୍କ କେଶ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଲଲାଟ ଉଚ୍ଚ, ଜିହ୍ବା ଶୁଦ୍ଧିକାରିଣୀ; ଓଷ୍ଠ ଓ ନେତ୍ର ତାମ୍ରପ୍ରଭ, ବକ୍ଷେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଦେହେ ଘନ ରୋମ ଥାଏ।

Verse 85

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः / न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः

ତାଙ୍କ ଭୁଜା ଘୁଁଡି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା, ହାତ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଟି କୃଶ; ବକ୍ଷବିସ୍ତାର ନ୍ୟଗ୍ରୋଧବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ, କାନ୍ଧ ସିଂହସମ, ଏବଂ ସେ ମହାବଳୀ।

Verse 86

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च / पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः

ତାଙ୍କ ଗତି ଗଜେନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ହନୁ ବିଶାଳ; ପାଦରେ ଚକ୍ର ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ଚିହ୍ନ, ହସ୍ତରେ ଶଙ୍ଖ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥାଏ।

Verse 87

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः / असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्

ସେଇ ଅଜର ନୃପମାନେ ପଞ୍ଚାଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି; ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ତାଙ୍କ ଚାରିଟି ଅସଙ୍ଗ (ଅପ୍ରତିହତ) ଗତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 88

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च / इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ସମୁଦ୍ର, ପାତାଳ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଧର୍ମ ହେଉଛି—ଇଜ୍ୟା(ଯଜ୍ଞ), ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟ।

Verse 89

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते

ସେତେବେଳେ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ।

Verse 90

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः / एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः

ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁଷ୍ଟ, ନିରୋଗ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣମନସ୍କ ଥାନ୍ତି; ତ୍ରେତାୟୁଗ ବିଧିରେ ବେଦ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ପାଦବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 91

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः / पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु

ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତି; ଏବଂ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘେରା ହୋଇ, କ୍ରମେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 92

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत / त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते / संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति

ଏହା ତ୍ରେତାୟୁଗର ଧର୍ମ; ଏବେ ତ୍ରେତା-ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ବୁଝ। ତ୍ରେତାୟୁଗ ସ୍ୱଭାବମାନଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଚାଲେ; ଏବଂ ସେହି ସନ୍ଧ୍ୟାପାଦ ସ୍ୱଭାବ ଅଂଶପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।