Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦ, ଅର୍ଜୁନୋପାଖ୍ୟାନର ସପ୍ତବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ରାତି ଶେଷେ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀଜନ ଶୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ଅବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଗାଇଲେ।

Verse 2

वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्

ବୀଣା ଓ ବେଣୁର ନାଦରେ ମିଶ୍ରିତ, କଳ-ତାଳର ଲୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା; ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସୁଶ୍ରାବ୍ୟ, ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଓ ମଧୁରସ୍ୱରଯୁକ୍ତ।

Verse 3

स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्

ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠଧାରୀ ସେମାନେ ମୂର୍ଛନା ଓ ଗ୍ରାମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସୂଚିତ କରି, ମନୋହର ଗେୟ ଗାଇଲେ; ତାହା ତାର ଓ ମନ୍ଦ୍ର ଲୟରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 4

ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः

ତେବେ ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ଶୋଇଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବିଭିନ୍ନ ବାକ୍ୟରେ ଜଗାଇବାକୁ କହିଲେ।

Verse 5

पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया

ଦେଖ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର-ଚନ୍ଦ୍ର ଯେନେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଅସ୍ତକୁ ଯାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ ତୋର ମୁଖ-ପଦ୍ମର ବଢୁଥିବା ଶ୍ରୀରେ।

Verse 6

द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो

ଏବେ ତୋର ମୁଖ-ପଦ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇଥିବା ପରି, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଭେଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହେ ବିଭୋ, ଉଦୟକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।

Verse 7

राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्

ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ଶୀତାଂଶୁବଂଶର ମୌଲି-ଶିଖାମଣି, ମହାବୁଦ୍ଧେ! ନିଦ୍ରା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ—ଏବେ ଜାଗ।

Verse 8

इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः

ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଜାଗିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି କ୍ଷୀରାବ୍ଧିରେ ଶେଷଶୟନ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ପଦ୍ମଲୋଚନ (ବିଷ୍ଣୁ) ନ ଜାଗନ୍ତି।

Verse 9

विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः

ନିଦ୍ରାହୀନ ନୟନରେ ଉଠି ସେ ଆଦରରେ ନିତ୍ୟକର୍ମ କଲେ। ପରେ ସାବଧାନତାରେ ଜୟାଦି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ସମାପ୍ତ କଲେ।

Verse 10

देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च

ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ଅଭିବନ୍ଦନ କରି ସେ ଦିବ୍ୟ ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଭୂଷଣ ଧାରଣ କଲେ। ଦୂର୍ବା, ଅଞ୍ଜନ, ଦର୍ପଣ ଆଦି ମଙ୍ଗଳ ଉପକରଣ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 11

दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्

ଅର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ଓ ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ସେହି ପୁରରୁ ବାହାରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 12

तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्

ସେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସାମନ୍ତ ଓ ନାୟକମାନେ ସମସ୍ତେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ହାତ ଯୋଡି, ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 13

ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा

ତାପରେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ତପୋନିଧିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ଦୀପ୍ତ କିରୀଟ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 14

आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति

ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ବିନୟରେ ନମିଥିବା ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲେ— “ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।”

Verse 15

तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप

ଆସନରେ ବସିଥିବା ସେ ନରପତିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତମନ ମହର୍ଷି କହିଲେ— “ରାତି କଟିଗଲା; ହେ ନୃପ, ତୁମେ ସୁଖରେ ଅଛ କି?”

Verse 16

अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଆମେ ତ ଜଙ୍ଗଲରେ ବନ୍ୟ ଆହାରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁ; ମୃଗସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବ ଥିବାମାନେ ଯେପରି ହେଉ ଚାଲିପାରନ୍ତି।

Verse 17

अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्

କିନ୍ତୁ ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ; ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା କଥା ସବୁ ଦୁଷ୍କର।

Verse 18

वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः

ଆପଣ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ବାରମ୍ବାର ବନବାସର କ୍ଲେଶ ସହିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଗୌରବର ମହା ଉନ୍ନତି।

Verse 19

इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत

ସେ ମୁନି ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ରାଜା ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ, ହସିଥିବା ପରି, ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 20

ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି କଥାରେ କ’ଣ? ଆମେ ତୁମକୁ ଯେପରି ମହାନ ଦେଖିଛୁ; ତୁମ ମହିମାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ବିସ୍ମିତ।

Verse 21

भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने

ହେ ମହାମୁନେ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବଜନିତ ବୈଭବରେ ମନ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ସୈନିକମାନେ ଏଠାରୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହାନ୍ତି।

Verse 22

त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्

ହେ ବିଭୋ! ଆପଣ ପରି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଜଗତ ସଦା ଧାରିତ; ନିଶ୍ଚୟ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଅବିଚଳ ରହେ।

Verse 23

नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्

ହେ ବିଭୋ! ଆପଣ ତପସ୍ୟାବଳେ ଲୋକମାନଙ୍କ ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମେ ଧ୍ରୁବ କରିପାରନ୍ତି—ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 24

सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्

ତୁମ ତପସ୍ୟାସିଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ, ମହାନ ଓ ଲୋକପୂଜିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ନଗରକୁ ଯିବି; ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 25

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଏଭଳି ସାଦରେ କହିବାରେ, ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ କରି ‘ତଥେତି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 26

मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति

ମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସେନା ଘେରି ରହିଥିବାବେଳେ ନଗର ପ୍ରତି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 27

स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी

ପଥରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ରାଜା ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଆହା! ଏହି ତପସ୍ୟାର ସିଦ୍ଧି ଲୋକକୁ ବିସ୍ମୟ ଦେଉଛି।

Verse 28

यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया

ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧେନୁ ଲଭିଲା, ଯେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ—ତେବେ ମୋତେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟରେ କଣ ଆବଶ୍ୟକ? କିମ୍ବା ଅପାର ଯୋଗସମୃଦ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ କଣ?

Verse 29

गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि

ହେ ମୁନିବର! ଯଦି ଏହି ଧେନୁ ଗୋରତ୍ନସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 30

ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्

ତ୍ରିଲୋକପୂଜିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରକଟ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ପଦ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମତରେ, ଏହି ଧେନୁର ଷୋଡଶୀ କଳାକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 31

इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସେହି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ପଛରୁ ଆସି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ସେତେବେଳେ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 32

किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव

ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ତୁମେ କାହିଁକି ପୁରୀକୁ ପୁନଃ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ରକ୍ଷିତ ରାଜ୍ୟ ଓ ପୁରୀ ତୁମକୁ କେଉଁ ଫଳ ଦେବ?

Verse 33

गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ! ନୃପତିଙ୍କର ଏହି ଗୋରତ୍ନସ୍ୱରୂପ ଧେନୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଳେନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ରାଜ୍ୟ ଅର୍ଧମଧ୍ୟ ଚାଲେନାହିଁ; ତାହା ଶୂନ୍ୟ ସମାନ।

Verse 34

अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः

ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣ—ସେଠାରେ ମନୋହର ଭବନ ଥିଲା, ଏବଂ ମନୋହର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 35

प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम

ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ପ୍ରାସାଦ ଓ ଅକ୍ଷୟ ପରି ଲାଗୁଥିବା ଧନ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ ମୋ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମାତ୍ର ଏକ କ୍ଷଣରେ ସେଇ ଧେନୁରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲା।

Verse 36

तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्

ହେ ରାଜସତ୍ତମ, ଏବେ ଯାହା ଅଛି ସେଇ ତପୋବନ ଥିଲା; ଯାହାର ଏପରି ପ୍ରଭାବ ଅଛି, ତାହାର ପାଇଁ କ’ଣ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ?

Verse 37

तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः

ଏହିହେତୁ ରତ୍ନାର୍ହ ମହତ୍ତ୍ୱବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ଗୋକୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଯଦି ତୁମର ଅନୁମତି ଥାଏ, ତେବେ ସେବକମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଥା ଜଣାଇବେ।

Verse 38

राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः

ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲଭାବେ ଜାଣିନି; ‘ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱ ଅପହରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ’—ଏହି ଶଙ୍କା ମୋ ମନରେ ଅଛି।

Verse 39

एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते

ରାଜା ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ପୁରୋହିତ ଗର୍ଗ—ମତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ହେ ଭୂପତେ, ଯେନେ ଗର୍ହା କରୁଥିବା ପରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 40

ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते

ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱକୁ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଆପଦରେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଅପହରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱ ସମ ଦୁର୍ଜୟ ଏହି ଲୋକେ ନାହିଁ।

Verse 41

विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः

ବିଷ ତାହାକୁ ଭୋଗ କରୁଥିବାକୁ ହତ୍ୟା କରେ, ହେ ହୈହୟ, ଯେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱର ଅରଣି-ପାବକ କୁଳକୁ ମୂଳସହ ଦହିଦିଏ।

Verse 42

अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव

ହେ ପାର୍ଥିବ, ଏହି ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱ ନାମକ ଏହି ଦୁର୍ଜର ବିଷ ଅନିବାର୍ୟ; ଏହାର ଫଳ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ବିପାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଟୁ।

Verse 43

एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्

ଅସଦାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମନ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ମୂଢ ହୋଇଯାଏ; ତେବେ ନିକଟରେ ଥିବାକୁ ନେଇ କ’ଣ କ’ଣ ନ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ଅସତ୍ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଧନର ଲୋଭରେ ପ୍ରଲୋଭିତ ହୁଏ!

Verse 44

वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ବେଦ ଓ ଦାନରେ ତୁମ ପରି ଉଦାର ଅନ୍ୟ କିଏ? ଦାନ ବିନା କେବଳ ଗ୍ରହଣ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋଭ କରେ।

Verse 45

ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव

ହେ ମହାବାହୋ! ତୁମେ ଏପରି ଥାଇ ସଜ୍ଜନମାନେ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା କର୍ମ କରନି; କାରଣ ତାହା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ଯଶକୁ ହାନି କରେ।

Verse 46

वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः

ତୁମେ ଦାନଶୀଳ ରାଜାମାନଙ୍କ ମହାନ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଏବେ ତୁମ ଯଶର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରନି।

Verse 47

अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः

ଆହା! ଅନୁଜୀବୀମାନେ ଭର୍ତ୍ତାକୁ ବ୍ୟସନ-ସମୁଦ୍ରରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟାୟ ପଥକୁ ମୁହଁ କରି ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 48

श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति

ଶ୍ରୀରେ ବିକୃତ ହୋଇ, ପୁରୁଷକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଚିନ୍ତା ନ କରୁଥିବା ଅବିବେକୀ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କ ମତ ଅନୁସରଣ କଲେ, ସତ୍ୱରେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ।

Verse 49

अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्

ଅଜ୍ଞ ମୁନିସଦୃଶ ମନ୍ତ୍ରୀ ଯଦି ରାଜାଙ୍କୁ ନୀତି-ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଲୋହା ନାଉ ପରି ନିଜ ସହ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡୁବାଇଦେବ।

Verse 50

तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि

ଏହେତୁ, ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ସେ ମୂଢର ନୀତିପଥରେ ଚାଲନି; ସେ ଅତିଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର ମତକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 51

एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत

ସେ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍କର ବଚନକୁ ଆଧାର କରି ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ପୁଣି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 52

ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते

ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଜାତିୟଙ୍କ ହିତକୁ ମାତ୍ର ଦେଖେ; ମହାନ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।

Verse 53

राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति

ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ରାଜା ନିଜେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଭୋଜନ ଓ ଦାନ ବିନା ବିପ୍ରଙ୍କୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 54

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ସଦା ବନ୍ଦନୀୟ। ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସତ୍କାର କର; ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ସାଧନ କେଉଁଠି ନାହିଁ।

Verse 55

तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्

ଏହେତୁ, ହେ ନୃପ, ସେଇ ଧେନୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଯାଅ। ନଚେତ୍ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଯାଅ।

Verse 56

क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति

ହେ ପାର୍ଥିବ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଗୁଣ କ୍ଷମା, ଆଉ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ ଦଣ୍ଡ। ବଳପୂର୍ବକ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ତୋର ଅଧର୍ମ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 57

प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्

ହେ ନୃପ, ବଳପୂର୍ବକ ହରଣରେ ଯଦି ଦୋଷ ଦେଖୁଛ, ତେବେ ଗୋ-ଅଶ୍ୱାଦିର ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଋଷିଙ୍କ ଧେନୁକୁ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 58

स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः

ସେ ଧେନୁକୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ତୁମେ ରତ୍ନର ଭାଗୀ। ତପୋଧନ ଋଷିମାନଙ୍କର ରତ୍ନସଂଗ୍ରହରେ କେଉଁ ଆଦର ଥାଏ?

Verse 59

तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति

ହେ ନୃପ! ସେ ତପୋଧନ, ବଳବାନ ଓ ଶାନ୍ତ, ତୁମ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତିମାନ। ତେଣୁ ତୁମେ ଯାଚିଲେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଧେନୁଟି ତୁମକୁ ଦେବ।

Verse 60

अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति

ନହେଲେ ଗୋ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ, ବହୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେ ଧେନୁଟିର ପ୍ରତିଦାନ ଭାବେ ତୁମକୁ ଦେବ।

Verse 61

अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्

ଭୂତି (ଐଶ୍ୱର୍ୟ) ଇଚ୍ଛୁକ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ମହାରତ୍ନ ଅନୁପେକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ମୋର ବୁଦ୍ଧି। ଭବାନ୍ କିପରି ଭାବନ୍ତି?

Verse 62

राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ମନ୍ତ୍ରିକ! ତୁମେ ନିଜେ ଯାଇ ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କୁ ବିଶେଷଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ କର; ତାଙ୍କୁ ଅଭୀପ୍ସିତ ଦାନ ଦେଇ ସେ ଗାଈଟିକୁ ଆଣ।

Verse 63

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ରାଜା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବିଧିର ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଫେରି, ଶୀଘ୍ର ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲା।

Verse 64

गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्

ସେ ନୃପତି ଚଳିଗଲାପରେ, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ରାମ ମଧ୍ୟ ସମିଧା ଆଣିବାକୁ ବନକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।

Verse 65

ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

ତାପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ସେନାସହିତ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 66

चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा

ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ନୃପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଛି; ରାଜା ପୃଥିବୀରେ ରତ୍ନଭାଗୀ, ଏବଂ ସେ ଧେନୁ ରତ୍ନସ୍ୱରୂପା, ଦୋହନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁତ୍ତମ।

Verse 67

तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि

ଏହେତୁ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ରତ୍ନ କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରହଣ କରି, ଗୋରତ୍ନସ୍ୱରୂପା ସେ ଧେନୁକୁ ମୋତେ ଦେବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 68

जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति

ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ— ଏହି ହୋମଧେନୁ ମୋର; ଏହା କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦାନଶୀଳ ରାଜା କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୱକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ?

Verse 69

मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि

ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ—ତୁମେ ରତ୍ନଭାଗୀ; ନୃପତି ତୁମ ଧେନୁକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଗବାୟୁତ (ହଜାର ଗାଈ) ମୂଲ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସେ ଧେନୁ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 70

जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा

ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ତାହାକୁ ହବିର୍ଧାନୀ (ଯଜ୍ଞଧେନୁ) ସହଜରେ ଦେବାକୁ ମୁଁ ସାହସ କରୁନି।

Verse 71

मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति

ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ରାଜ୍ୟର ଅର୍ଧ ଦେଇ ହେଉ କି ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ହେଉ, ଏହି ଏକ ଧେନୁ ଦିଅ; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ହେବ।

Verse 72

जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः

ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ଦୁର୍ମତି! ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବି ନାହିଁ। ଗୁରୁ ଯାହା ଯାଚିଛନ୍ତି ତାହା ଛାଡ଼ି, ପୁଣି ରାଜାଙ୍କ ବଚନରେ ତୁମର କ’ଣ କାମ?

Verse 73

मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि

ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ—ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ସୁହୃଦ୍ଭାବରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଧେନୁଟି ଦିଅ। କାରଣ ଯଦି ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ କ’ଣ କରିପାରିବ?

Verse 74

जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना

ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ— ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦାତା ରାଜା; ସେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଦେବ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ସ୍ୱେଚ୍ଛାଦାନ ବିନା ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?

Verse 75

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବା ସୁନି ପାପଚେତନ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା; ଏବଂ ବଳପୂର୍ବକ ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଈକୁ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।