Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy

Verse 1

सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥

စနန္ဒနက ပြောသည်။ သင်အား Nirukta ကို ငါရှင်းပြမည်၊ ၎င်းသည် မှန်ကန်သော နားထောင်ခြင်းနှင့် နားလည်ခြင်းနှင့် ဆက်နွယ်သော ဝေဒ၏ အထူးကောင်းမွန်သည့် အင်္ဂါတစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဗေဒိက သဘောတရားဖြင့် ငါးမျိုးရှိသည်ဟု ကြေညာထားပြီး၊ dhātu (ကြိယာရင်း) နှင့် ၎င်းတို့၏ ရုပ်ပုံသဏ္ဌာန်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။

Verse 2

क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥

အချို့နေရာများတွင် မူလမဟုတ်သော အသံအက္ခရာများ ဝင်ရောက်ပေါင်းထည့်ခြင်းရှိ၏။ အချို့နေရာများတွင် အက္ခရာအစဉ် ပြောင်းလဲခြင်းရှိ၏။ တစ်နေရာတွင် အက္ခရာပုံသဏ္ဍာန် ပျက်ယွင်းခြင်းရှိပြီး၊ အခြားနေရာတွင်—ဆိုကြသကဲ့သို့—အက္ခရာပျောက်ကွယ်ခြင်းတောင် ရှိ၏။

Verse 3

तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥

ထို့အတူ၊ အို နာရဒာ၊ အက္ခရာများတွင် ပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ဖျက်လှစ်ကျခြင်းတို့ ရှိရာ၊ ထို့ပြင် ဓာတု (dhātu) နှင့် ပေါင်းစည်းရာမှ ဖြစ်ပေါ်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် ဆက်စပ်မှု (sandhi) ရှိရာကို ‘သံယောဂ’ (saṃyoga) ဟု ကြေညာကြ၏။

Verse 4

सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥

‘ဟံသ’ (haṃsa—ငန်း) သည် အက္ခရာတစ်လုံး ပေါင်းထည့်ခြင်းကြောင့် တည်ထောင်လာ၏။ ‘သိံဟ’ (siṃha—ခြင်္သေ့) သည် အက္ခရာများကို အပြန်အလှန် ပြောင်းထားခြင်းမှ ရ၏။ ‘ဂူဍာတ္မာ’ (gūḍhātmā) သည် အက္ခရာပြောင်းလဲခြင်းမှ ဖြစ်ပြီး ‘ပೃෂೋದရ’ (pṛṣodara) သည် အက္ခရာအချို့ ကျသွားခြင်းမှ ဖြစ်သည်ဟု—ဤသို့ ဗျာကရဏ လုပ်ငန်းစဉ်များဖြင့် စကားလုံးများကို ရှင်းလင်းကြ၏။

Verse 5

भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥

ပျားဟုန်းသံ စသည့် အသံများအပေါ် တရားစူးစိုက်ခြင်းကို ‘ယောဂ’ ပဉ္စမပုံစံဟု သိမှတ်ရမည်။ ဤနေရာတွင်၊ အို ပုနရဝသု၊ ထိုသို့သော အလေ့အကျင့်ကို ဝေဒဓာတ်ကဗျာမီတာ (chandas) များတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုထားသည်ဟု သင်ကြားသည်။

Verse 6

नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥

‘နဘသွတ်’ နှင့် ‘ဝೃෂဏ’ တို့ကိုလည်း ပရသ္မೈပဒ (parasmaipada) အမျိုးအစားရှိ ကြိယာအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့အတူ ‘ပရ’ (နောက်တစ်ခု) ဟုခေါ်သောပုံစံများနှင့် ‘ဗျဝဟိတ’ (အကြားဝင်၍ ခွဲထားသော) ပုံစံများကိုပါ နည်းပညာသတ်မှတ်ချက် ‘ဂတိ’ (gati) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်—ဤသို့ပင် သင်ကြားထားသည်။

Verse 7

विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥

ဝိဘတ္တိ (ကိစ္စအဆုံးသတ်) များကို ပြောင်းပြန်သုံးခြင်းသည် အမှားဖြစ်သည်။ ဥပမာ «dadhanā juhoti» (“ဒဓနာဖြင့် ဟောမပြုသည်” ဟုမှားသုံးခြင်း) ကဲ့သို့။ ထို့အတူ «abhyutsādayāmaketuḥ», «dhvanayīt» စသည့် အသံထွက်/ပုံစံမှားသော ထင်ရှားသည့် သုံးစွဲမှုများနှင့် «gṛbhāye» စသည့် ဥပမာများကိုလည်း ဤနေရာတွင် ဖော်ပြထားသည်။

Verse 8

सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥

နာမ်အဆုံးသတ် (suP)၊ ကြိယာအဆုံးသတ် (tiṅ)၊ ပုဗ္ဗပဒ/ပရိဖစ် (upagraha)၊ လိင်္ဂနှင့် ပုရုသ/ကတ္တားတို့၊ ထို့ပြင် ကာလ (kāla)၊ ha၊ lu၊ cū စသော အက္ခရာများ၊ သံအလေးအနက် (svara)၊ ကတ္တား (kartṛ) နှင့် yaḍ အက္ခရာတို့တွင်—ဝျာကရဏ သာသနာရေးကျမ်းရေးသူက အပြန်အလှန် ပြောင်းလဲသုံးစွဲရန် ရည်ရွယ်လျှင်၊ ထိုအရာသည်လည်း အများသုံး (bāhulaka) အလေ့အထအပေါ် မူတည်၍ သက်သေပြုတည်မြဲလာသည်။

Verse 9

रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥

«Rātrī»၊ «Vimbī»၊ «Kadrū» နှင့် «Āviṣṭu» ဟူသော အမည်/ဝေါဟာရများသည် ဝာဇသနေယိန် (Śukla-Yajurveda သာခာ) တို့အကြားတွင် သုံးစွဲကြသော စကားလုံးများဖြစ်သည်။

Verse 10

कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥

«karṇebhiḥ» နှင့် «yaśo-bhāgya» ဟူသော စကားဖြင့် စတင်သော သန့်ရှင်းမန်တရားများ၊ ထို့ပြင် အက္ခရာလေးလုံးပါ မန်တရားများနှင့် အခြားများ၊ ထို့အတူ «devāsaḥ» ဖြင့် စတင်သော မန်တရားများ၊ ထို့ပြင် “ဘုရားအားလုံးကို လွန်ကဲသည့် အခြေအနေကို ပိုင်ဆိုင်ခြင်း” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ကို ဖော်ညွှန်းသည့် မန်တရားတောင်လည်း—ဤသင်ကြားချက်တွင် နားလည်မှတ်ယူရမည်။

Verse 11

उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥

အတွင်းနှင့် အပြင် နှစ်မျိုးလုံးမှ ထွက်ပေါ်လာသော ဖျက်ဆီးမှုအင်အားများနှင့် ပရလယ (ကမ္ဘာပျက်ကပ်) စသည့် ဘေးအန္တရာယ်များ၊ ထို့ပြင် ဒုက္ခကင်းမဲ့မှုကို ဖျက်ဆီးသော အနာရောဂါအပေါင်းတို့—ကျွန်ုပ်တို့ကို မထိပါစေနှင့်။ ရောဂါများက ကျွန်ုပ်တို့ကို မထိခိုက်စေပါစေနှင့်၊ ထို့အတူ ကျွန်ုပ်တို့၏ ပါးစပ်/စကားပြောကိုလည်း ကာကွယ်ပေးပါစေ။

Verse 12

सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥

“စဂರ್ಭျ” နှင့် “သ္ထာပဒီ” ဟူသော ရွတ်ဆိုမှုများ၊ “ဋ္ဝျောရ” ဟိမ်း၊ အထူးမြတ်သော “တြိပဉ္စက”၊ “ဟိရဏ္ယယ” နှင့် “နရ” — ဤတို့ကိုလည်း အမြင့်ဆုံးသော ကောင်းကင်ဘုံ (ပရမဗျောမ) တွင် အစဉ်တည်မြဲနေသည်ဟု သဘောထားကာ စိတ်တည်၍ ရွတ်ဆိုရမည်။

Verse 13

उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥

မြေပြင်ကို ယဇ္ဈာပလ္လင်အဖြစ်ထား၍၊ ကိုယ်ပိုင်သဒ္ဓါကြိုးပမ်းမှုဖြင့်—ရေ၏ သတို့သမီးကဲ့သို့—ထိုဘုရားကို ပူဇော်ရမည်။ ရေချိုးပြီးနောက် ထွက်ခွာကာ သတ်မှတ်ထားသော ကိစ္စရပ်ကို ဆောင်ရွက်၍ သန့်ရှင်းမှု၌ တည်မြဲရမည်။

Verse 14

गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥

စကားလုံးများသည် မမှန်ကန်သကဲ့သို့ ထင်ရ—အသုံးအနှုန်းလှည့်ကွက်မညီခြင်း၊ အသံအက္ခရာများ မျိုသွားခြင်း သို့မဟုတ် အခြားပျက်စီးမှုများကြောင့်—သို့သော် ရည်ရွယ်သည့် အဓိပ္ပါယ်ကို သဘောပေါက်ရမည်။ အောက်ခံအတိုင်းအတာနှင့် အနက်သည် ရှိနေဆဲဖြစ်၍ ရွတ်ဆိုသူ၏ အသံထွက် မပြည့်စုံသော်လည်း မပျောက်ကွယ်။

Verse 15

मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥

“mitrayuḥ”, “durasvā”, “hātvā”, “sudhitam” ကဲ့သို့သော ပုံစံများကိုလည်း နားလည်ရမည်။ ထို့အတူ “dadharti”, “ādyā”, “svavadbhiḥ”, “sasūve”, “dhiṣva” ဟူသော အသုံးအနှုန်းများ၏ မှန်ကန်သော သုံးစွဲပုံကိုလည်း သိထားရမည်။

Verse 16

प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥

ထို့နောက် သူသည် ထပ်ခါထပ်ခါ ထွက်ခွာသွား၏—ဟရီကို မျက်စိတင်ကြည့်လျက်—ကောင်းစွာ ပြင်ဆင်ထားသော ဘက္တများကလည်း အလွန်တရာ ဆုတောင်းပန်ကြားကြ၏။ ထို့ကြောင့် သူကို “ရသီတရ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နသတာ” စသဖြင့်လည်းကောင်း—“အမ္နర్భုဝရသ” ဟူသော အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းကြသည်။

Verse 17

ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥

«brūhi» စသည့်ပုံစံများနှင့် ဆက်စပ်သောအသုံးအနှုန်းများတွင်လည်းကောင်း၊ နောက်တစ်လုံး «au» တွင်လည်းကောင်း၊ «śrāvayet» စသည့်ပုံစံများတွင်လည်းကောင်း သရကို pluta (ရှည်လျားဆွဲထုတ်သံ) အဖြစ် အသံထွက်ရမည်။ ထို့အတူ «dāśvāṃśva», «svatavān» နှင့် «yā‑pautri‑» အစုတွင် «tvaṃ» သံကို သုံးရပြီး «nṛbhiṣṭutaḥ» တွင်လည်း သက်ဆိုင်ရာ အသံဗေဒစည်းကမ်းကို သတ်မှတ်ထားသည်။

Verse 18

अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥

ပညာရှိတို့ပင်လျှင် ကာလ၏လှိုင်းစီး—«ရာသီဆိုင်ရာစီးဆင်းမှု» ကိုမြင်သော် မိမိကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ကာ ထိုင်ငြိမ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ လုပ်ခြင်းနှင့် မလုပ်ခြင်းမှ ပေါ်ထွန်းလာသော အလွန်အကျွံ မျိုးစုံများပြားမှုသည် လေးမျိုးပုံစံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Verse 19

विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥

vibhāṣā ဟုခေါ်သော ရွေးချယ်နိုင်သည့်ပုံစံများနှင့် အသုံးအနှုန်းအစားထိုးနိုင်မှုကြောင့်၊ ဝေဒဝါကျအားလုံးသည်လည်း မှန်ကန်စွာ တည်ထောင်နိုင်သည်။ bhū («ဖြစ်တည်သည်») မှစသော ကြိယာရင်းများကို အစဉ်အလာအရ parasmaipada (အက်တစ်) အဆုံးသတ်များကို ယူသောအဖြစ် သိမှတ်ရမည်။

Verse 20

एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥

အို မုနိရေ, edh‑ မှစသော Ātmanepada အုပ်စုတွင် udātta သံအလေးပေးအမှတ်ပါသော ကြိယာရင်း ၃၆ ခု ရှိသည်။ ထို့ပြင် atā‑ မှစသော Parasmaipada အုပ်စုတွင် ကြိယာရင်း ၃၈ ခု ရှိသည်။

Verse 21

लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥

«lokṛ‑» မှစသော ကြိယာရင်းများကို Ātmanepada ပုံစံတွင် ၄၂ ခုဟု ဆိုထားသည်။ ထို့ပြင် udātta နှင့် အခြားသံအမျိုးအစားများအရ «phakka‑» မှစသော အရာ ၅၀ ခုကို ရေတွက်ဖော်ပြထားသည်။

Verse 22

वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥

«varc-» ဟူသောအုပ်စုမှ စ၍ အနုဒတ္တ (အသံနိမ့်) ဟု သတ်မှတ်ထားသော အရာ ၂၁ ခုကို ကြေညာထားသည်။ «gup-» ဟူသောအုပ်စုမှ စ၍ ဥဒတ္တ (အသံမြင့်) ဟု ဆိုထားသော အရာ ၄၂ ခုကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်။

Verse 23

धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥

သဒ္ဒဗေဒပညာရှင်များ (śābdika) က «dhiṇya-» ဖြင့်အစပြုသော ကြိယာမူလ ၁၀ ခုကို အနုဒတ္တ (အသံနိမ့်) ဟု သတ်မှတ်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့အတူ «aṇa-» ဖြင့်အစပြုသော ကြိယာမူလ ၂၇ ခုကို ဥဒတ္တ (အသံမြင့်) ဟုလည်း ဖော်ပြကြသည်။

Verse 24

अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥

ထို့ကြောင့် «amā» ဖြင့်အစပြုသော အစဉ်ကို śābdika များက အသံဗေဒဆိုင်ရာ နည်းပညာစကားလုံးများဖြင့် ဖော်ပြထားပြီး အရေအတွက် ၃၂ ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် ၇၂ ယူနစ်အဖြစ် တိုင်းတာထားကာ «ma» သရ/အက္ခရာဖြင့် စတင်၍ ဥဒတ္တ (အသံမြင့်) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။

Verse 25

स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥

စ్వరိတ (svarita) အလေးအနက်ဖြင့် အမှတ်ထားသော ကြိယာမူလများအနက် «iddhāvu» ဟူသော တစ်ခုတည်းသာ ကြေညာထားသည်။ သို့သော် အနုဒတ္တ (anudātta) ဖြင့် အမှတ်ထားသော မူလများတွင် «kṣudh» မှစ၍ ၅၂ ခုကို ဖော်ပြထားသည်။

Verse 26

घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥

«ghuṣira» ဖြင့်အစပြုသော အုပ်စုမှစ၍ ကြိယာမူလ ၈၈ ခုကို ဥဒတ္တ (အသံမြင့်) ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ «dyut» ဖြင့်အစပြုသော အုပ်စုမှစ၍ ကြိယာမူလ ၂၂ ခုကို အနုဒတ္တ (အသံနိမ့်) ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။

Verse 27

षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥

ghaṭa စသည့် တိုင်းတာမှုများတွင် အနုဒတ္တ (အသံနိမ့်) များကို ဆယ့်သုံးဟု ဆိုထားသည်။ ထို့နောက် မီးလောင်တောက်ပသော ဥဒတ္တ (jvalad-udātta) များကိုလည်း ငါးဆယ့်နှစ်ဟု တိုင်းတာကြောင်း ဖော်ပြသည်။

Verse 28

स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥

svarita (အသံလှိုင်းတက်ကျ) တွင် အသံကို “drājṛ-saṃprokta” ဟု ကြေညာပြီး “stanahe-bhrājṛta-srayaḥ” ကဲ့သို့သော အစဉ်အလာပေါ်တွင် တည်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ anudātta (အသံနိမ့်) တွင် “eta” ဟု ရှင်းပြ၍ နိမ့်ခြင်းဖြင့် အမှတ်အသားပြုသည်။ ထို့ကြောင့် udātta (အသံမြင့်) ကို ကျန်ရှိသည့် ထူးခြားသံအဖြစ် နားလည်ရမည်။

Verse 29

सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥

အသံစည်းကမ်းအရ “saha” ကို anudātta (အသံနိမ့်) ဟု သတ်မှတ်သည်။ “rama” သည် ပုံစံတစ်မျိုးတည်းဖြစ်ပြီး ātmanepada ကိုလည်း ယူသည်။ “sadasraya” ကို udātta (အသံမြင့်) ဟု အမှတ်ပြုသည်။ ထို့ပြင် “kuca” မှ “vedā” ကိုလည်း udātta ဟု ယူရသည်။

Verse 30

स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥

svarita အမှတ်တံဆိပ်ပါသော အုပ်စုမှ “dhik…” ဖြင့်အစပြုသည့် အရင်းများ သုံးဆယ့်ငါး ရှိသည်။ ထို့နောက် svarita အောက်တွင် ထပ်မံ၍ “cchiñ, bhṛñ…” ဖြင့်အစပြုသည့် လေးခု ရှိပြီး၊ ထိုတို့ကိုလည်း svarita ဖြင့် ရွတ်ဆိုရမည်။

Verse 31

धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥

“dheṭ” ဖြင့်အစပြုသော ဓာတ်များအနက် Parasmaipada အဆုံးသတ်များကို ယူသည့်အရာ လေးဆယ့်ခြောက် ဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် “smiṅ” ဖြင့်အစပြုသည့် အခြားတို့အပါအဝင် ဆယ့်ရှစ် ကို Ātmanepada (Āmanepada) ဟု မှတ်ယူကြသည်။

Verse 32

ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥

ထို့နောက် «pūṅ-» ဖြင့်အစပြုသော အုပ်စုသုံးခုကို anudātta (အသံနိမ့်) ဟု ကြေညာ၏။ «hṛ-» ဖြင့်အစပြုသော ဓာတုအုပ်စုသည် parasmaipada ဖြစ်ပြီး၊ «gu-» အုပ်စုသုံးခုကို ātmanepada (အလယ်သံ) ဟု ဆိုကြ၏။

Verse 33

रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥

«rabh-» ဖြင့်အစပြုသော ဓာတုအုပ်စုနှင့် «abda-» အတန်းမှ anudātta အမှတ်ပါသောအရာများ၊ ထို့ပြင် «kṣvid-» ဖြင့်အစပြုသော ဓာတုအုပ်စုတွင် it-အမှတ် «ṇi» ပါ၍ udātta အသံရှိသောအရာများ—ဤအမြင်အရ—«skambh-» စ၍ parasmaipada ဓာတု ၁၅ ခု ရှိသည်ဟု ဆို၏။

Verse 34

कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥

«kiṭ» အမှတ်ပါသော ဓာတုများနှင့် udātta အသံရှိသော ဓာတုများကို အသံနှစ်မျိုးလုံး (parasmaipada နှင့် ātmanepada) တွင် သုံးနိုင်သည်ဟု သင်ကြား၏။ သို့သော် svarita အသံရှိသောအရာများနှင့် «pac-ādi» အတန်း၏ ဓာတုများကို parasmaipada (တက်ကြွသံ) ဟု ယူဆကြ၏။

Verse 35

स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥

ဤသုံးပါး—Svara၊ Ita နှင့် Svarita—ကို ဝေယျာကရဏ သဘောတရားအရ paribhāṣā (နည်းပညာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်) ဟု မှတ်ယူကြ၏။ Bhvādi အတန်းမှစ၍ ဓာတုများ (dhātu) သည် ခြောက်ထောင်ကျော် အနည်းငယ် ရှိသည်ဟု ယူဆကြ၏။

Verse 36

परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥

သင်ကြားချက်အရ «vad-» (ပြောဆို) နှင့် «han-» (ထိုးနှက်/သတ်) ကဲ့သို့သော ဓာတုများသည် parasmaipada အဆုံးသတ်များကို ယူကြ၏။ ထို့ပြင် «dviṣ-» (မုန်းတီး) ဖြင့်အစပြုသော ဓာတုများအနက် svarita အသံအမှတ်ပါသောအရာများကို ဤအတန်းတွင် လေးခုဟု ဝေယျာကရဏ ထုံးတမ်းအရ မှတ်ယူကြ၏။

Verse 37

चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥

ဤနေရာ၌ ကြိယာအမြစ် «cakṣiṅ» တစ်ခုတည်းကို အာတ္မနေပဒ (အလယ်ပုဒ်အဆုံးသတ်) ဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် «irā-» ဖြင့်အစပြုသော အမြစ်များသည် အနုဒာတ္တ သံလက္ခဏာပါသော အမြစ်များဖြစ်၍ စုစုပေါင်း တစ်ဆယ့်သုံး ဖြစ်သည်။

Verse 38

आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥

အို မုနိ၊ သဒ္ဒါပညာရှင်တို့က «ṣūṅ» နှင့် «śīṅ» အမြစ်နှစ်ခုကို အာတ္မနေပဒ ဟုဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် «ṣu-» ဖြင့်အစပြုသော အမြစ် ခုနစ်ခုကို ပရသ္မైပဒ (အက်တစ်) ဟုကြေညာကြသည်။

Verse 39

स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥

အို မုနိရှင်၊ «svarita–ed–ur–ṇuñ» ဟုခေါ်သော ကြိယာအမြစ် တစ်ခုတည်း ရှိသည်။ ထို့အတူ «ghu-» ဖြင့်အစပြုသော ပုံစံ သုံးခုကိုလည်း သင်ကြားထားပြီး၊ ထိုတို့သည်လည်း ပရသ္မဲပဒ (အက်တစ်) ဟုယူဆကြသည်။

Verse 40

ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥

အို နာရဒ၊ သဒ္ဒါပညာရှင်တို့အကြားတွင် စမృతိအရ မှတ်သားထားသကဲ့သို့ «ṣṭuñeka» ဟုခေါ်သော ပုံစံသည် «samā» အနက် တစ်နှစ်နှင့် တူညီကြောင်း လူသိများသည်။

Verse 41

अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥

«rā-» အုပ်စုကို ခေါင်းဆောင်ထားသော ကြိယာအမြစ် ၁၈ ခုကို ပရသ္မဲပဒ (အက်တစ်) ဟု မှတ်သားထားကြသည်။ သို့သော် «iṅ» အမြစ်ကို အို နာရဒ၊ အာတ္မနေပဒ သာလျှင်ဖြစ်သည်ဟု သင်ကြားထားသည်။

Verse 42

विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥

ဤတို့အနက် «vidāda» ဖြင့်အစပြုသော ကြိယာပုံစံ လေးမျိုးကို parasmaipada (အက်တစ်ဗိုက်) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် «ñiṣvapśaya» ဟု သင်ကြားထားသော ပုံစံလည်း parasmaipadika ဟု နားလည်ရမည်။

Verse 43

परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥

အို မုနိ၊ ငါဖော်ပြခဲ့သော «syam» ဖြင့်အစပြုသည့် ဓာတုများသည် အမှန်တကယ် parasmaipada (အက်တစ်အဆုံးသတ်) ဖြစ်သည်။ သို့သော် “မှတ်မိခြင်း” အဓိပ္ပါယ်၌ dīdhīṅ နှင့် veṅ ဓာတုနှစ်ခုသည် ātmanepada (မစ်ဒယ်အဆုံးသတ်) ဖြစ်သည်။

Verse 44

प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

«prathā-» ဖြင့်အစပြုသော ပုံစံများကိုလည်း udātta (မြင့်သံ) ဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် «carkarīta» နှင့် «hnuṅ» ကို anudātta (နိမ့်သံ) ဟု ဆိုကြသည်၊ အို မုနိတို့အထဲ အမြတ်ဆုံး။

Verse 45

त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥

Adādi အုပ်စု၌ ဓာတု ၇၃ ခုကို ရေတွက်ဖော်ပြထားသည်။ «dā-» ဖြင့်အစပြုသော ဓာတုများကို ဝေဒဗျာကရဏ ထုံးတမ်းအရ သိရှိကြပြီး၊ ၎င်းတို့ကို Parasmaipada (အခြားသူထံသို့ လုပ်ဆောင်မှု) ဟု ယူဆကြသည်။

Verse 46

स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥

svarita (လှိုင်းသံ) အတွက် «bhṛñ» ဓာတုကို ဖော်ပြထားသည်။ udātta (မြင့်သံ) အတွက် «iddhāk» ဟု ကြေညာထားသည်။ «māṅ» နှင့် «hāṅ» ဓာတုနှစ်ခုကို anudātta (နိမ့်သံ) ဟု သတ်မှတ်ပြီး၊ «dān» အုပ်စု ဓာတုများတွင် svarita စည်းကမ်းကို ဆိုထားသည်။

Verse 47

वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥

«vāṇitira» ဖြင့်အစပြုသော ပုံစံများနှင့် ထိုအသံထွက်အခြေခံပေါ်တွင် အားထားသော ပုံစံများကို svarita အသံတင်ဖြင့် ဟောကြားထားသည်။ ထို့အတူ «ghṛmukha» ဖြင့်အစပြုသော ဆယ့်နှစ်ခုကို parasmaipada (အခြားသူအတွက် သုံးသော အဆုံးသတ်) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။

Verse 48

द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥

ဤနေရာတွင် Hvādika ဂဏ၌ ဓာတု ၂၂ ခုကို ရေတွက်ဖော်ပြထားသည်။ ထို့ပြင် Divādi ဖြင့်အစပြုသော ၂၅ ခုကို parasmaipada (အက်တိဗ် အဆုံးသတ်) ဟု ဆိုထားသည်။

Verse 49

आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥

အို နာရဒာ၊ Ṣūṅ နှင့် Dūṅ ဟူသော ဓာတုနှစ်ခုကို ātmanepada (ကိုယ်တိုင်အတွက် အဆုံးသတ်) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့အတူ “O” ဓာတုနှင့် “Pūṅ” ဖြင့်အစပြုသော ခုနစ်ခုလည်း ātmanepada ဟု ယူဆကြသည်။

Verse 50

आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥

အို ဗြာဟ္မဏ၊ “dīṅ-” ဖြင့်အစပြုသော ပုံစံများကို ဤနေရာတွင် ātmanepada ဟု သင်ကြားထားသည်။ “syati” စသည့် ပုံစံများကိုတော့ သဒ္ဒါအစဉ်အလာအရ parasmaipada ဟု ယူဆကြသည်။

Verse 51

जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥

အို မုနိ၊ jani ဖြင့်အစပြုသော ဓာတု ၁၅ ခုသည် ātmanepada အဆုံးသတ်များကို ယူကြသည်။ ထို့ပြင် mṛṣ ဖြင့်အစပြုသော ဓာတု ၅ ခုကို svarita-ita ဟု၊ svarita အညွှန်းအသံတင်ဖြင့် အမှတ်အသားရှိသည်ဟု ကြေညာထားသည်။

Verse 52

एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥

«pada» ဖြင့်အစပြုသော ကြိယာပုံစံ ၁၁ မျိုးကို Ātmanepada ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဤနေရာ၌ «rādha» သတ္တုကို အရာဝတ္ထုယူသော ကြိယာ (transitive) ဟုယူဆပြီး Svādi နှင့် Curādi အုပ်စုတို့၏ vṛddhi (အားတိုး) ဖွဲ့စည်းမှုတွင် ဤခွဲခြားမှုကို အသုံးပြုသည်။

Verse 53

उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥

Udātteta ဟုခေါ်သောအုပ်စုနှင့် Tudā အတန်းမှစ၍ အုပ်စု ၁၃ ခုကို ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် ဤနေရာ၌ Radhā အုပ်စုမှစ၍ Parasmaipada (အက်တစ်) သို့ သက်ဆိုင်သော အုပ်စု ၈ ခုကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်။

Verse 54

समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥

ထို့ပြင် “sam-ādi” အတန်းမှစ၍ udātta သံလက္ခဏာပါသောအရာများအထိ စုစုပေါင်း ၄၆ ခုကို ဖော်ပြထားသည်။ ထို့နောက် divādi အတန်းမှစ၍ သတ္တုများ၏ အရေအတွက်ကို ၄၄၀ ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။

Verse 55

स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥

‘svād’ ဖြင့်အစပြုသော သတ္တုများကို svarita သံဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး it-အမှတ်အသား ṭoṅ ပါသည်ဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် ‘dunoti’ သတ္တုကို အို မုနိ၊ သတ္တုအတန်း ၇ တွင် ပါဝင်၍ Parasmaipada (အက်တစ်) အဆုံးသတ်များကို ယူသည်ဟု ဆိုထားသည်။

Verse 56

अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥

ဤနေရာ၌ ‘aṣṭi’ နှင့် ‘ghāva’ ဟူသော သတ္တု ၂ ခုကို anudātta (အသံနိမ့်) အမှတ်ပါသော အတန်းတွင် ပါဝင်သည်ဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် ဤအကြောင်းအရာတွင် ‘tika’ မှစသော Parasmaipada (အက်တစ်) သတ္တုများကို ၁၄ ခုဟု ဆိုထားသည်။

Verse 57

द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥

အို ဗြာဟ္မဏအထူးမြတ်၊ Svādi gaṇa တွင် dhātu (ကြိယာရင်း) သုံးဆယ်နှစ် ပါဟု သင်ကြားထား၏။ အို မုနိအမြတ်၊ Tudādi မှစ၍ ကြိယာအတန်း ခြောက်တန်းကို «svarita» (အသံအလေးပေး) ဟူ၍ ကြေညာထား၏။

Verse 58

ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥

«Ṛṣyudātta» အုပ်စုမှစ၍ «Juṣī» ကို အရှေ့ဆက် (prefix) အဖြစ်ယူသောအုပ်စုများအထိ၊ Ātmanepada ပုံစံများ၏ “သမုဒ္ဒရာ” ဟုခေါ်သောအတန်းကို ဖော်ပြထား၏။ ထို့အတူ Vraśc မှစသော udātta အသံအလေးရှိ dhātu များသည် စုစုပေါင်း ၁၀၅ ဟုဆို၏။

Verse 59

गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥

အို မုနိရှင်၊ ဤနေရာတွင် udātta အသံအလေးရှိ dhātu တစ်ခုတည်းကို ဖော်ပြထား၏။ ထို့ပြင် «ṇu» ဖြင့်အစပြုသော ပုံစံ/ပစ္စည်း လေးခုကို Parasmaipada (အခြားသူအတွက် အဆုံးသတ်) ဟု သတ်မှတ်ထား၏။

Verse 60

कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥

dhātu «kuṅ» ကို ākhyāta (ကြိယာပြောဆိုပုံ) အဖြစ်သုံးရာတွင် anudātta အသံဖြင့် သုံး၏။ «kuṭ» မှစသော dhātu များကို အသုံးအနှုန်း၌ “ပြည့်စုံ” ဟုယူဆ၏။ «pṛṅ» နှင့် «mṛṅ» သည် Ātmanepada တွင်သုံးကြပြီး၊ «ripu» (ရန်သူ) အဓိပ္ပါယ်၌ Parasmaipada သုံးပုံစံ ခြောက်မျိုး ရှိ၏။

Verse 61

आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥

Ātmanepada အဆုံးသတ်ယူသော dhātu များကို ဖော်ပြပြီးပြီ။ ထို့ပြင် «dṛṅ» နှင့် «dhṛṅ» ဟူသော dhātu နှစ်ခုကိုလည်း ကြေညာထား၏။ အို မုနိ၊ «pracch» မှစသော dhātu ဆယ့်ခြောက်ခုကို Parasmaipada (အက်တစ်အဆုံးသတ်) ဟု သင်ကြားထား၏။

Verse 62

स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥

svarita (အသံမြင့်) အုပ်စုမှ ပုံစံခြောက်မျိုးကို ထို့နောက် သင်ကြားကြ၏၊ အို မုနိ။ ထို့ပြင် milamukha မှ စတင်သော အစုကိုလည်း ကြေညာ၏။ kṛtī မှ စတင်သော ပုံစံများလည်း parasmaipada (လုပ်ဆောင်သံ) သို့ သက်ဆိုင်ကြောင်း သိမှတ်ရမည်။

Verse 63

सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥

Tudādi အုပ်စု၌ ဓာတု (ကြိယာရင်း) စုစုပေါင်း တစ်ရာငါးဆယ်ခုနှစ် ရှိ၏။ “svar” မှ စတင်သော ဓာတုများနှင့် “rudh”, “nand” ကဲ့သို့သော ဓာတုများကို parasmaipada (လုပ်ဆောင်သံ) ဖြင့် ပေါင်းစည်းကြောင်း ဖော်ပြထားပြီး kṛt (မူလဆင်းသက်ပုံ) ကိုလည်း ခံယူကြသည်။

Verse 64

ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥

anudātta (အသံနိမ့်) အက္ခရာသံရှိသော ဓာတု သုံးခုကို ñi, iṃdhī, to ဟူ၍ ဖော်ပြထား၏။ udātta (အသံမြင့်) သံရှိသော ဓာတုများမှာ စုစုပေါင်း နှစ်ဆယ့်ငါး ဖြစ်ပြီး śiṣ, piṣ, rudh မှ စတင်ကြသည်။

Verse 65

स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥

svarita သံဖြင့်ရှိသော “tan” ဓာတုမှ ဆင်းသက်လာသော ကြိယာအခြေခံ ခုနှစ်မျိုးကို ရေတွက်ဖော်ပြ၏။ ātmanepada (ကိုယ်တိုင်သံ) အသုံး၌ “manu” နှင့် “van” ဟူသော ပုံစံများကို ဆိုထားပြီး “kṛñ” ပုံစံကိုလည်း ဤအကြောင်းအရာတွင် သင်ကြားထားသည်။

Verse 66

ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥

ထို့နောက် အို ဗြာဟ္မဏ၊ သဒ္ဒါပညာရှင်တို့က ဓာတုအတန်း ဆယ်တန်းကိုလည်း—‘kya’ အုပ်စုမှ စတင်၍—ဖော်ပြကြ၏။ ထို့ပြင် အသံနှစ်မျိုးလုံးတွင် သုံးနိုင်သော အမျိုးအစား ခုနှစ်မျိုးနှင့်၊ ‘stambh’ စသည့် စူတရအခြေပြု အုပ်စုများကိုလည်း ထည့်သွင်းဆိုထားသည်။

Verse 67

परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥

အို မုနိရှင်တို့၏ အရှင်! အုပ်စုလေးမျိုးလုံးကို ပရသ္မೈပဒ (parasmaipada) ဟု ဆိုထားပြီး၊ «kudhā» မှ စတင်သော ဓာတု ၂၂ ခုကို ဥဒာတ္တ (udātta) သံလွင်ရှိသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။

Verse 68

वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥

ဓာတု «vṛṅ» သည် အာတ်မနေပဒ (Ātmanepada) ဖြစ်သည်။ «rśrath» မှ စသော အုပ်စုတွင် ဓာတု ၂၁ ခု ပါဝင်သည်။ ထို့နောက် ပရသ္မൈပဒ ဓာတုများ ရှိပြီး၊ svarita သံလွင်ဖြင့် အမှတ်ထားသော ဓာတုတွင် ‘it’ အမှတ်ကိုသာ ယူရသည်ဟု ဆိုသည်။

Verse 69

क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥

Kriyādi မှ စသော ကိရိယာဒိ အတန်းများတွင် ပညာရှိတို့က ဓာတု ၅၀ ခုကို ကြေညာထားသည်။ Curādi မှ စသော အတန်းတွင် ဓာတုများသည် ñyanta (အကြောင်းပြု/ဖြစ်စေသော) ပုံစံဖြစ်၍ စုစုပေါင်း ၁၃၆ ခု ရှိသည်။

Verse 70

चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥

အို မုနိရေ၊ «city-» မှ စသော ပုံစံ ၁၈ ခုကို အာတ်မနေပဒ (Ātmanepada) ဟု ကြေညာထားသည်။ သို့သော် «carcā-» မှ စသော အရာများကို Ādhṛṣīya အမျိုးအစားဟု ဆိုကြသော်လည်း၊ မဟုတ်လျှင် pyaṃtā ဟုလည်း ခွဲခြားကြသည်။

Verse 71

अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥

အက္ခရာ ‘d’ ဖြင့် မဆုံးသော ဓာတု ၄၈ ခု ရှိသည်။ ထို့ပြင် ‘pad’ ကို ဦးဆောင်သော အုပ်စုမှ ဓာတု ၁၀ ခုကို အာတ်မနေပဒ (Ātmanepada) အဖြစ် သင်ကြားထားသည်။

Verse 72

सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥

ဤနေရာ၌ ပညာရှိတို့က «သုတ္တ» မှ စ၍ «ညန္တ» ဟု ခေါ်သော ဆင်းသက်ပုံစံ ရှစ်မျိုးကိုလည်း သင်ကြားထားကြသည်။ ထို့ပြင် အဓိပ္ပါယ်သည် ဓာတုအဓိပ္ပါယ် (လုပ်ဆောင်မှု) ဖြစ်လာသော် နာမ်ပဒမှလည်း ထုတ်ယူအသုံးပြုနိုင်သည်ဟု «စေဋ္ဌဝန္တ» အမြင်အတိုင်း ကျယ်ပြန့်စွာ လက်ခံကြသည်။

Verse 73

तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥

«အဲဒါကို လုပ်သည်»၊ «အဲဒါကို သိအောင် ပြောပြသည်» ဟူသကဲ့သို့ ဓာတုသည်—အကြောင်းဖြစ်စေသော အဓိပ္ပါယ် (causative) ပါသော်လည်း—သတ်မှတ်ထားသည်။ ဓာတုအဓိပ္ပါယ်အရ ကర్తṛ (လုပ်သူ) နှင့် ကရဏ (ကိရိယာ) ကို အဓိကဖော်ပြသော ဓာတုများရှိသကဲ့သို့ အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော ဓာတုများလည်း ရှိသည်။

Verse 74

अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥

ဝေဒသဒ္ဒဗေဒနှင့် အခေါ်အဝေါ်ပညာကို သိမြင်သော ပညာရှိတို့က «သံဂြာမ» အမျိုးအစား ရှစ်မျိုးကိုလည်း ဖော်ပြကြသည်။ ထို့အတူ «စတိုမ» မှ စသော ခွဲခြားချက် ဆယ့်ခြောက်မျိုးကိုလည်း တင်ပြကြပြီး၊ ဤသည်မှာ ထိုနည်းပညာဆိုင်ရာ သဘောတရား၏ ဥပမာပြသချက် ဖြစ်သည်။

Verse 75

तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥

ထို့အတူ အသုံးများသော အလေ့အထ (bāhulaka) ကြောင့် အခြားစကားလုံးများကိုလည်း သုတ္တရိုးရာ (sūtra)၊ လောကီအသုံး (laukika) သို့မဟုတ် ဝေဒအသုံး (vaidika) အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထိုအားလုံးကို သက်ဆိုင်ရာ သဒ္ဒါအုပ်စုများအောက်တွင် ထည့်သွင်းရမည်ဖြစ်ပြီး၊ အများအပြားမှာ အဓိပ္ပါယ် မျိုးစုံကို ဆောင်ကြသည်။

Verse 76

सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥

sanādi ပစ္စည်းများကို ခံယူသော ဓာတုများနှင့် «နာမဓာတု» (နာမ်မှ ထွက်သော ဓာတု) ဟု ခေါ်သော ဓာတုများကိုလည်း ဤသို့ ရေတွက်ထားသည်။ ဤနည်းဖြင့် အို နာရဒ၊ ဓာတုတို့၏ ကျယ်ပြန့်မှုနှင့် အဆုံးမဲ့သကဲ့သို့သော အနန္တတရားကို ဤနေရာ၌ ညွှန်ပြထားသည်။ ဤသည်မှာ အကျဉ်းချုပ်ဖြစ်ပြီး အသေးစိတ်ရှင်းလင်းချက်များကို သက်ဆိုင်ရာနေရာနေရာတွင် ဖော်ပြထားသည်။

Verse 77

ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥

ū-, dṛ-, dant- ဟူသော အညွှန်းလုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် «yauti» ကဲ့သို့သော ပုံစံများတွင်လည်းကောင်း၊ rukṣṇu, śūṅ, snunukṣu ဟူသော ဓာတ်များနှင့် ciḍ, īṅ, śri အမှတ်တံဆိပ်များ၊ ထို့ပြင် vṛṅ နှင့် vṛñ တို့တွင်လည်းကောင်း—သရတစ်လုံးတည်း (eka-ac) ရှိသည့်နေရာများကို မပါဝင်စေဘဲ—ātmanepada မဟုတ်သော အဆုံးသတ် (a-jaṃta) များတွင် ထိုအမှတ်များကို «ဖျက်ထား/ပျောက်ကွယ်» ဟု မှတ်ယူရမည်။

Verse 78

शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥

«ယခုနောက်တော်မူသည် ဓာတ်စာရင်း»—śak, klap, pac, ū, muc, ār, rac, vac, vic, sic, pracch, itya, aj, nij, ir, bhaj; ထို့ပြင် bhañj, bhuj, bhrasj, mat, ji, yaj, yuj, ruj, rañj, vij, svañj, sañj နှင့် sṛj ဟူသော ဓာတ်များဖြစ်သည်။

Verse 79

अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥

«(ဆက်လက်) ဓာတ်/ပုံစံများ»—adakṣud, khid, chid, tudi, nuda; ထို့ပြင် padya, bhid, vidyati, vinad; နှင့် śad/sadī, svidyati, skandi, hadī; ထို့အပြင် krudh, kṣudhi, budhyatī တို့ဖြစ်သည်။

Verse 80

बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥

လူသည် နားမကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်လာ၍၊ သွေးလည်း လှုပ်ရှားပျက်ပြားကာ၊ စိတ်လည်း မတည်ငြိမ်တော့သည်။ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများ ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ ကြိုးပမ်းမှုနှင့် အောင်မြင်မှုတို့တောင် တားဆီးခံရသည်။ ဒေါသ၊ ထိုးနှက်ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းစွာ ပယ်ချခြင်း၊ ဖုံးကွယ်ထားသော စိတ်လှုပ်ရှားမှု၊ မီးလောင်သကဲ့သို့သော ပူလောင်ဒုက္ခ၊ နောက်ဆုံးတွင် လိုလားမှုက မူးယစ်မောဟန် မာနသို့ ပြောင်းလဲသဖြင့်—အတွင်းစိတ်၏ မညီညာမှုသည် တဖြည်းဖြည်း တိုးပွားလာသည်။

Verse 81

लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥

«နောက်ထပ် ဓာတ်များ»—lib, luv, vapu, śap, svap, ū, sṛp, i, bhara, bhaga, gam, nam, yam, rabhi; ထို့ပြင် kruśi, daṃśi, diśī, dṛś, mṛś, śri, ruś, liś, viś, spṛś နှင့် kṛṣi တို့ဖြစ်သည်။

Verse 82

त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥

“ကြိယာအမြစ်များ” ဟူသည်မှာ tviṣ, tuṣ, duṣ, puṣya, piṣ, viṣ, śiṣ, śuṣ, śliṣ, yata နှင့် ghas ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် vas, dah, dih, duh, nah, mi, hru, hli နှင့် hvah ဟူသော အမြစ်များလည်း ရှိ၏။

Verse 83

अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥

အက္ခရာဗျည်းဖြင့် အဆုံးသတ်သော အမြစ်များတွင် အသံအလေးပေးမှုသည် အနုဒတ္တ (အသံနိမ့်) ဖြစ်၏။ ကြိယာအမြစ်များသည် နှစ်ရာကျော် အနည်းငယ် ရှိ၏။ မပြောင်းလဲသော စကားလုံးများသည် ca- ဖြင့် စတင်ပြီး၊ ‘gavaya’ ဟုခေါ်သော အုပ်စုသည် pra- ဖြင့် စတင်ကာ ဦးတည်ရာ၊ နေရာနှင့် အချိန်ကို ဖော်ပြရာမှ ဖြစ်ပေါ်သည်။

Verse 84

शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥

အို ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) ရှင်၊ စကားလုံးတို့ကို အဓိပ္ပါယ်များစွာ ရှိသကဲ့သို့၊ လိင်အားလုံးတွင်လည်း သုံးနိုင်ကြောင်း သင်ကြားထား၏။ ထို့အတူ Gaṇa စာရင်းများ၊ စူတရများကို ရွတ်ဖတ်ခြင်း (sūtra-pāṭha) နှင့် Dhātu စာရင်း (ဓာတုပాఠ) လည်း ရှိ၏။

Verse 85

पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥

ဤနေရာတွင် နှာသံပါသော အသံများ (anunāsika) ကို မှန်ကန်စွာ အသုံးပြု၍ ရွတ်ဖတ်နည်းကို သင်ကြားထား၏။ အို နာရဒ၊ စကားသံတို့သည် ဝေဒပညာရပ်အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ လောကသုံးစကားအဖြစ်လည်းကောင်း မှန်ကန်တည်မြဲကြောင်း သတ်မှတ်ထား၏။

Verse 86

शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥

ထို့ကြောင့် စကားလုံးများကို ရွတ်ဖတ်၍ နီးကပ်စွာ လေ့လာခြင်းသည် စကားစုဆောင်းစာ (lexicon) ကို ပြုစုရာတွင် အကြောင်းရင်းအခြေခံ ဖြစ်၏။ လမ်းတိုနည်းဖြင့် စကားလုံးတို့၏ မှန်ကန်သန့်ရှင်းသော ပုံစံကို ထင်ရှားစွာ သတ်မှတ်ပေးသည်။

Verse 87

प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥

ဤအရာသည် ပရကృతိ (အခြေ), ပရတျယ (အဖျက်/အဆက်), အာဒေသ (အစားထိုး), လောပ (ဖျက်ပယ်), နှင့် အာဂမ (ထည့်တိုး) စသည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ပြီးစီးလာသည်။

Verse 88

इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥

ဤသို့ဖြင့်၊ အို သဗ္ဗဒေဝတော်၊ ဤအရာကို ရှင်းလင်း၍ အနည်းငယ်သာ နိရုတ္တအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ အပြည့်အစုံမှာ အဆုံးမရှိသဖြင့် နာရဒတောင်မှ အကုန်အစင် မဖော်ပြနိုင်။