Adhyaya 31
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः (The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight)
Upa-parva: Gograhaṇa–Trigarta Saṅgrāma (Cattle-Raid and Trigarta Engagement Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the Matsyas and Trigartas meeting in a force-on-force clash as the sun declines. The battlefield becomes obscured by dust; visibility collapses to the point that even birds are driven down, and the sun appears veiled by intersecting volleys of arrows. The narration emphasizes combined-arms contact—chariots meeting chariots, infantry pressing infantry, cavalry colliding with cavalry, and elephants engaging elephants—followed by close-quarters exchanges with swords, spears, śaktis, and tomaras. Graphic but archival battlefield markers (severed heads and limbs, ornaments, blood suppressing dust) convey the intensity and cost of the engagement. Named Matsya warriors (Śatānīka and Viśālākṣa) penetrate the Trigarta ranks, with Sūryadatta and Madirāśva following. Virāṭa achieves notable tactical success (destroying many chariots and horses) and then directly engages Trigarta king Suśarmā; both trade arrow volleys, but dust and dusk prevent clear recognition by surrounding troops.
Chapter Arc: कीचक-वध के बाद मत्स्य-राज विराट के मन में छिपे हुए अतिथियों के प्रति आदर और आश्चर्य जागता है; उसी क्षण राज्य की रक्षा हेतु युद्ध-प्रस्थान की तैयारी आरम्भ होती है। → विराट अपनी सेना को युद्ध के लिए सजाता है—अभेद्य-कल्प कवच, शत-सूर्य-शत-आवर्त अलंकरण, स्वर्ण-परिच्छन्न रथ, बख्तरधारी अश्व—और चारों पाण्डव (अभी भी छन्नरूप) अपने-अपने रथों पर आरूढ़ होकर अभियान में सम्मिलित होते हैं। → मत्स्यराज का दिव्य स्वर्ण रथ सूर्य-चन्द्र के समान दमकता है, ऊँची ध्वजा आकाश को छूती-सी लगती है; देवतुल्य महारथी कवच धारण कर युद्धोन्मुख खड़े होते हैं—युद्ध का घोष और सैन्य-वैभव चरम पर पहुँचता है। → विराट द्वारा पाण्डवों सहित सेना का संगठित प्रस्थान सुनिश्चित होता है; अस्त्र-शस्त्र, कवच और रथ-व्यवस्था पूर्ण होकर युद्ध-यात्रा क्रम में आ जाती है। → छन्नरूप वीरों की वास्तविक पहचान अभी भी गुप्त है—आगामी संग्राम में यह रहस्य कब और कैसे फूटेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> मो न [हुक अऑष्टआ अपा एकत्रिशो<5 ध्याय: चारों पाण्डवोंसहित राजा विराटकी सेनाका युद्धके लिये प्रस्थान वैशम्पायन उवाच ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् | छदझलिड्जप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ အလွန်တောက်ပသည့် မဟာသတ္တဝါ ပाण्डဝတို့သည် ထိုနေရာတည်းကပင် ရုပ်ဖျက်ဝင်ရောက်ကာ ထူးမြတ်သော မြို့တော်၌ လျှို့ဝှက်နေထိုင်ရင်း ဝိရာဋ မင်း၏ အမှုကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်ကြသဖြင့် နေထွက်နှင့်အတူ အနှစ်တစ်ဆယ်မဟုတ်၊ နေထွက်နှင့်အတူ မဟုတ်—သူတို့၏ ဆယ့်သုံးနှစ်မြောက် (နေရပ်စွန့်) ကာလသည် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံစွာ ကုန်လွန်သွား၏»။
Verse 2
व्यतीत: समय: सम्यग वसतां वै पुरोत्तमे । कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपते:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထိုထူးမြတ်သော မြို့တော်၌ နေထိုင်ကာ ဝိရာဋ မင်း၏ တာဝန်နှင့် အမှုကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်နေသူတို့အတွက် သတ်မှတ်ကာလသည် ပြည့်စုံစွာ ကုန်လွန်ပြီးစီးလေ၏»။
Verse 3
कीचके तु हते राजा विराट: परवीरहा । परां सम्भावनां चक्रे कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे
ကီစကာ သတ်ဖြတ်ခံရပြီးနောက် ရန်သူဗီရသူရဲများကို ဖျက်ဆီးသူဟု ကျော်ကြားသော ဗိရာဋ မင်းသည် ကုန္တီ၏သား ယုဓိဋ္ဌိရကို အလွန်မြင့်မြတ်စွာ လေးစားကာ သူ့အပေါ် မျှော်လင့်ချက်ကြီးများကို ထားလာ하였다။
Verse 4
ततस्त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्थ भारत । सुशर्मणा गृहीतं तद् गोधनं तरसा बहु,भारत! तदनन्तर तेरहवें वर्षके अन्तमें सुशर्माने बड़े वेगसे आक्रमण करके विराटकी बहुत-सी गौओंको अपने अधिकारमें कर लिया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ထို့နောက် တတိယဆယ်သုံးနှစ်၏ အဆုံးတွင်၊ အို ဘာရတ၊ သုရှာမန်သည် အလျင်အမြန် အင်အားသုံး၍ ဗိရာဋ၏ နွားအစုအဝေးအများအပြားကို ဖမ်းယူသွား하였다။
Verse 5
(तत: शब्दो महानासीद् रेणुश्व दिवमस्पृशत् | शड्खदुन्दुभिघोषश्न भेरीणां च महास्वन: ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ထိုအခါ ကြီးမားသော အော်ဟစ်သံ ပေါ်ထွန်းလာ၍ မြေမှုန့်သည် မြေပြင်မှ ထ၍ ကောင်းကင်ကို ထိသကဲ့သို့ ဖြစ်하였다။ ခေါင်းခွံသံ (သင်္ခ) နှင့် ဒုန္ဒုဘိ၊ စစ်ဒရမ်ကြီးများ၏ တုန်ခါသံတို့သည် အရပ်ရပ်တွင် ပဲ့တင်ထပ်လျက် ကြားရသည်။ နွား၊ မြင်း၊ ရထား၊ ဆင်နှင့် ခြေလျင်စစ်သည်တို့၏ ဆူညံသံလည်း အရပ်မျက်နှာစုံသို့ ပျံ့နှံ့သွား하였다။ ထိုသို့ စစ်အင်အားနှင့်အတူ ထရီဂါရတတို့သည် ထွက်ခွာကာ မတ္စျမင်း၏ နွားဥစ္စာကို တိုက်ခိုက်하였다။ ထရီဂါရတတို့က နွားအစုကို မောင်းနှင်ယူသွားရန် ကြိုးစားသော်လည်း နွားထိန်းများက တားဆီး하였다။ ထို့နောက် အရေအတွက်များသော ထရီဂါရတတို့သည် ဥစ္စာအများကို ဖမ်းယူကာ မြန်ဆန်သော မြင်းများနှင့် ရထားအစုအဝေးများဖြင့် ဝိုင်းရံပြီး အနိုင်ရမည်ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ နွားထိန်းများနှင့် စစ်တိုက်စတင်하였다။ လှံနှင့် တိုမရ ကိုင်ဆောင်သူများစွာက ထိုးနှက်သော်လည်း နွားခြံကို ချစ်မြတ်နိုးသော နွားထိန်းများသည် အားမာန်ဖြင့် တားဆီးနေ하였다။ ပုဆိန်၊ တုတ်၊ ဘိန္ဒိပာလ၊ မုဒ္ဂရ နှင့် «ကර්ရှဏ» ဟု ခေါ်သော လက်နက်တို့ဖြင့် ရန်သူမြင်းများကို အရပ်ရပ်မှ ထိုးခွဲ၍ လဲကျစေ하였다။ ဒဏ်ရာရ၍ ဒေါသထွက်နေသော ရထားစစ်သူရဲ ထရီဂါရတတို့သည် မြားမိုးရွာသကဲ့သို့ ပစ်လွှတ်ကာ နွားထိန်းများကို စစ်မြေပြင်မှ မောင်းထုတ်하였다။ ထို့နောက် နားကပ် (ကွန်ဒလ) ဝတ်ဆင်ထားသော နွားထိန်းတစ်ဦးသည် အလွန်မြန်စွာ မြို့သို့ သွား၍ မတ္စျမင်းကို မြင်သည်နှင့် ရထားပေါ်မှ ခုန်ဆင်း하였다 (လုယက်မှုကို တင်ပြရန်)။
Verse 6
शूरै: परिवृतं योधै: कुण्डलाड्रदधारिभि: । संवृतं मन्सत्रिभि: सार्थ पाण्डवैश्व महात्मभि:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ထိုအဖွဲ့ကို နားကပ်ဝတ်၍ လက်နက်ကိုင်ဆောင်သော သတ္တိရှင်သူရဲများက ဝိုင်းရံထားပြီး၊ အကြံပေးမန်တရိများနှင့် အမှုထမ်းများကလည်း ကာကွယ်ဝန်းရံကာ၊ မဟာစိတ်ဓာတ်ရှိသော ပाण्डဝတို့လည်း အတူလိုက်ပါလာ하였다။
Verse 7
त॑ सभायां महाराजमासीने राष्ट्रवर्धनम् । अपने राष्ट्रकी उन्नति करनेवाले महाराज विराट कुण्डल तथा अंगद (बाजूबन्द)-धारी शूरवीर योद्धाओंसे घिरकर मन्त्रियों तथा महात्मा पाण्डवोंके साथ राजसभामें बैठे थे ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—နိုင်ငံတော်၏ တိုးတက်繁荣ကို မြှင့်တင်သူ မဟာရာဇာ ဗိရာဋသည် နားကပ်နှင့် လက်မောင်းကွင်း (အင်္ဂဒ) ဝတ်ဆင်သော သတ္တိရှင်သူရဲများက ဝိုင်းရံထားပြီး မန်တရိများနှင့် မဟာစိတ်ဓာတ်ရှိသော ပाण्डဝတို့နှင့်အတူ ရာဇသဘင်၌ ထိုင်နေ하였다။ ထိုအခါ လူတစ်ဦးသည် ဗိရာဋထံ ချဉ်းကပ်၍ ဦးညွှတ်ကန်တော့ပြီး အစီရင်ခံသည်—“အရှင်မင်းကြီး၊ ထရီဂါရတပြည်၏ စစ်သည်တို့က ကျွန်ုပ်တို့ကို စစ်ပွဲတွင် အနိုင်ယူကာ ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေတို့နှင့်အတူ ကျွန်ုပ်တို့ကို အရှက်ခွဲ၍၊ အရှင်၏ နွားအစုအဝေးကို သိန်းချီ၍ မောင်းနှင်ယူသွားနေပါသည်” ဟု။
Verse 8
अस्मान् युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान् | गवां शतसहस्राणि त्रिगर्ता: कालयन्ति ते
ထိုအခါ ကျွန်ုပ်တို့သည် အရှင်ထံသို့ သွားရောက်၍ လျှို့ဝှက်စွာ ဦးညွှတ်ပူဇော်ကာ ဤသို့ လျှောက်တင်ကြ၏— «မဟာရာဇာ၊ တြိဂရ္တဒေသ စစ်သည်တို့က ကျွန်ုပ်တို့ကို စစ်မြေပြင်၌ အနိုင်ယူ၍ ဆွေမျိုးညီအစ်ကိုတို့နှင့်တကွ အရှက်ခွဲကာ၊ အရှင်၏ နွားအုပ် သိန်းပေါင်းများစွာကို မောင်းနှင်ယူဆောင်သွားနေကြပါသည်»။
Verse 9
तान् परीप्सस्व राजेन्द्र मा नेशु: पशवस्तव । आओ तच्छृत्वा नृपति: सेनां मत्स्यानां समयोजयत्
«အရှင်မင်းကြီး၊ ထိုနွားအုပ်တို့ကို ပြန်လည်ရယူရန် ကြိုးစားတော်မူပါ။ မဟုတ်လျှင် အရှင်၏ တိရစ္ဆာန်များ ပျက်စီးဆုံးရှုံးကာ အရှင်၏ လက်မှ လွတ်ထွက်သွားမည်» ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုစကားကို ကြားသော် မင်းကြီးသည် မတ္စျဒေသ၏ စစ်တပ်ကို ချက်ချင်း စုရုံးစေ၏။
Verse 10
रथनागाश्व॒कलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् | राजानो राजपुत्राश्न तनुत्राण्यथ भेजिरे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— ထိုစစ်တပ်သည် ရထားစစ်၊ ဆင်စစ်၊ မြင်းစစ်နှင့် ခြေလျင်တပ်တို့ဖြင့် ထူထပ်ပြည့်နှက်နေပြီး အလံတော်နှင့် စစ်တံခွန်များဖြင့် လှုပ်ရှားလျက်ရှိ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးနှင့် မင်းသားတို့သည် မိမိမိမိ နေရာအသီးသီးတွင် ကာကွယ်ရေး သံချပ်ကာကို ဝတ်ဆင်ကြ၏။
Verse 11
भानुमन्ति विचित्राणि शूरसेव्यानि भागश: । सवज्ायसगर्भ तु कवचं तत्र काउ्चनम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— ထိုနေရာ၌ သူရဲကောင်းတို့ အသုံးပြုရန် သင့်လျော်သော တောက်ပ၍ အံ့ဖွယ်သော ပစ္စည်းများကို အပိုင်းအခြားအလိုက် စီစဉ်ထားကြပြီး၊ ထိုအထဲတွင် အစိတ်အပိုင်းပြည့်စုံသော ရွှေသံချပ်ကာတစ်ထည်လည်း ပါရှိ၏။
Verse 12
सर्वपारसवं वर्म कल्याणपटलं दृढम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— «(သူတို့သည်) သံချပ်ကာတစ်ထည်ကို ထုတ်ယူလာကြ၏။ ၎င်းသည် အလွန်ကောင်းမွန်၍ သေချာစွာ သံချိန်ညှိထားသော သတ္တုဖြင့် အပြည့်အဝ ပြုလုပ်ထားပြီး၊ လက်ရာက မင်္ဂလာရှိသကဲ့သို့ တည်ကြည်ခိုင်မာလည်း ဖြစ်၏»။
Verse 13
शतसूर्य शतावर्त शतबिन्दु शताक्षिमत्
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– မတ္စျဒေသ၌ မင်းဗိရာဋသည် «အဘေဒျကလ္ပ» ဟုခေါ်သော သံချပ်ကို ဝတ်ဆင်하였다။ ထိုသံချပ်သည် မချိုးမဖျက်နိုင်သကဲ့သို့ ခိုင်မာ၍ လက်နက်ပစ်လက်နက်ကိုင် မည်သည့်အရာမျှ မဖြတ်နိုင်။ ၎င်းပေါ်တွင် နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော အလှတံဆိပ်တစ်ရာ၊ လှည့်ဝိုင်းပုံစံတစ်ရာ၊ သေးငယ်သော စက်ဝိုင်းအမှတ်တစ်ရာ၊ မျက်စိပုံစံကဲ့သို့သော ဘီးပုံတစ်ရာ တန်ဆာဆင်ထားသည်။ ထို့ပြင် အောက်မှ အပေါ်ထိ မွှေးကြိုင်သော ကြာပန်းပုံတစ်ရာကို အတန်းလိုက် စနစ်တကျ ထုလုပ်ထားသည်။
Verse 14
अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् । उत्सेथे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– မတ္စျတို့၏ မင်းသည် «အဘေဒျကလ္ပ» ဟုခေါ်သော သံချပ်ကို ထုတ်ယူလာခဲ့သည်။ ထိုသံချပ်သည် မဖြတ်မထိုးနိုင်သကဲ့သို့ မချိုးမဖျက်နိုင်။ ၎င်းပေါ်တွင် ကြာပန်းအမှတ်တံဆိပ်တစ်ရာနှင့် မွှေးကြိုင်သော အပြာရောင်ကြာပန်းပုံစံတစ်ရာကို အတန်းလိုက် စနစ်တကျ ထုလုပ်ထားပြီး—မင်းစည်းစိမ်နှင့် စစ်ရေးပြင်ဆင်မှု၏ သင်္ကေတအဖြစ်၊ ကာကွယ်မှုနှင့် မင်းသိက္ခာကို စစ်မိုးတိမ်တက်လာချိန်တွင် ကြေညာနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 15
सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्तो5भ्यहारयत् । दृढ्मायसगर्भ च श्षेतं वर्म शताक्षिमत्
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– စူရျဒတ္တသည် အဖြူရောင် သံကွင်းသံချပ်တစ်စုံကို ထုတ်ယူလာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရွှေပြားအနောက်ခံဖြင့် နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပ၍ ခိုင်မာသန်မာကာ သံအူတည်ရှိသဖြင့် သတိကြီးသော စစ်သူရဲအတွက် သင့်တော်သည်။
Verse 16
विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीर: शड्खो<5भ्यहारयत् । सेनापति सूर्यदत्त (शतानीक)-ने पृष्ठभागमें सुवर्णजटित एवं सूर्यके समान चमकीला कवच पहन रखा था। विराटके ज्येष्ठ पुत्र वीरवर शंखने श्वेत रंगका एक सुदृढ़ कवच धारण किया, जिसके भीतरी भागमें लोहा लगा था और ऊपर नेत्रके समान सौ चिह्न बने हुए थे ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– ဗိရာဋ၏ အကြီးဆုံးသား သူရဲကောင်း သင်္ခသည် စစ်အတွက် ပြင်ဆင်ကာ ရှေ့သို့ ထွက်လာ하였다။ စစ်တပ်မှူး စူရျဒတ္တ (သတနီကဟုလည်း ခေါ်) သည် နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော ရွှေတန်ဆာပါ သံချပ်ကို ကျောဘက်တွင် ဝတ်ဆင်ထားသည်။ ဗိရာဋ၏ ထင်ရှားသောသား သင်္ခသည် အဖြူရောင် ခိုင်မာသော သံချပ်ကို ဝတ်ကာ အတွင်း၌ သံအလွှာတပ်ထားပြီး အပေါ်ဘက်တွင် မျက်စိပုံသဏ္ဌာန် အမှတ်တံဆိပ်တစ်ရာ ပါရှိသည်။
Verse 17
सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथा:
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်– မဟာရထားသူရဲကောင်းတို့သည် သန့်ရှင်းလှပ၍ ကိရိယာစုံလင်ကာ ကြီးမားခမ်းနားသော စစ်ပစ္စည်းတပ်ဆင်မှုများအလယ်တွင် နေရာယူကြသည်။ ထိုမြင်ကွင်းသည် မင်းစစ်ပြင်ဆင်မှုနှင့် စစ်ဂုဏ်သိက္ခာကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 18
सूर्यचन्द्रप्रतीकाशे रथे दिव्ये हिरण्मये
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– နေရောင်နှင့် လရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်သော ရွှေရောင်တန်ခိုးရှိသည့် ဒေဝရထား၌ မြင်ကွင်းတစ်ခုလုံးကို ဒေဝသိရိအလင်းရောင်က ဝန်းရံထားလျက်ရှိပြီး၊ ထိုသည်မှာ ဖြစ်ရပ်များအတွင်း သမ္မာဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော ထူးကဲသည့် အင်အားကြီးတစ်ရပ်၏ ရောက်ရှိလာခြင်း သို့မဟုတ် ရှိနေခြင်းကို သင်္ကေတပြုနေသည်။
Verse 19
अथान्यान् विविधाकारान् ध्वजान् हेमपरिष्कृतान्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် သူသည် ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးစုံ အလှဆင်ပုံစံမျိုးစုံရှိသော အခြားအလံများကိုလည်း မြင်ရပြီး၊ ရွှေဖြင့် တန်ဆာဆင်ကာ တင့်တယ်စွာ ပြင်ဆင်ထားသဖြင့် စစ်ရေးအခမ်းအနား၏ စည်းကမ်းတကျ ပြသမှုနှင့် စုဝေးလာသော စစ်သူရဲတို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ထင်ဟပ်စေ하였다။
Verse 20
यथास्वं क्षत्रिया: शूरा रथेषु समयोजयन् । इसी प्रकार अन्य शूरवीर क्षत्रियोंने अपने-अपने रथोंमें यथाशक्ति सुवर्णमण्डित नाना प्रकारकी ध्वजाएँ फहरायीं ।।
ရဲရင့်သော က္ṣatriya များသည် မိမိတို့အင်အားအလိုက် ရထားများကို ချည်နှောင်တပ်ဆင်ကြစဉ်၊ ရွှေဖြင့် အလှဆင်ထားသော အလံမျိုးစုံကို ရထားပေါ်တွင် တင်မြှောက်လှုပ်ရှားစေကြ၏။ ရထားများကို ယိုက်နေချိန်တွင် ကင်္ကက ဗိရာဋမင်းကို လျှောက်တင်သည်– “ကျွန်ုပ်လည်း အထွတ်အထိပ် ရှင်ရသီတစ်ပါးထံမှ လက်နက်ဗေဒ၏ လမ်းလေးပါးကို သင်ယူရရှိထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် သံချပ်ကာဝတ်၍ ရထားစီးကာ နွားတို့၏ ခြေရာကို လိုက်ပါမည်။ အပြစ်ကင်းသော မင်းကြီး၊ ဤ Ballava ဟူသော မီးဖိုချောင်သူလည်း အားကောင်း၍ သူရဲကောင်းသဘော ထင်ရှားပါသည်။ နွားရေတွက်သူနှင့် မြင်းများကို လေ့ကျင့်စီမံသူကိုလည်း ရထားပေါ်တင်စေပါ။ ကျွန်ုပ်အမြင်အရ ဤသူတို့သည် နွားအတွက် တိုက်ခိုက်ရာတွင် မည်သည့်အခါမျှ နောက်မဆုတ်ကြပါလိမ့်မည်။” ထို့နောက် မတ္စျမင်းသည် မိမိ၏ ညီငယ် Śatānīka ကို ပြောဆို하였다။
Verse 21
कड्कबल्लवगोपाला दामग्रन्थिश्न वीर्यवान् युद्धयेयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशय:,'भैया! मेरे विचारमें यह बात आती है कि ये कंक, बल्लव, तन्तिपाल और ग्रन्थिक भी युद्ध कर सकते हैं, इसमें संशय नहीं है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– “ကျွန်ုပ်၏ စိတ်အမြင်မှာ တည်ကြည်ခိုင်မာသည်။ ကင်္က၊ Ballava၊ နွားထိန်းနှင့် ကြိုးချည်ကျွမ်းကျင်သူတို့သည် တိုက်ခိုက်နိုင်ကြသည်။ ဤအပေါ်တွင် သံသယမရှိပါ။”
Verse 22
एतेषामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिन: । कवचानि च चित्राणि दृढानि च मृदूनि च
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– “ထို့ကြောင့် ဤသူတို့အတွက်လည်း အလံနှင့် ပန်နင့်များဖြင့် အလှဆင်ထားသော ရထားများကို ပေးအပ်စေကြ။ ထို့ပြင် အပြင်ဘက်တွင် ခိုင်မာသော်လည်း အတွင်းဘက်တွင် နူးညံ့လျော့လျားသော အလှပသံချပ်ကာများကိုလည်း ပေးအပ်စေ၍ သင့်တော်စွာ တပ်ဆင်စေကြ။”
Verse 23
प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च । वीराज़रूपा: पुरुषा नागराजकरोपमा:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «သူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာပေါ်တွင် သံချပ်ကာကို ချိတ်ပတ်စေကြ၊ လက်နက်များလည်း ပေးအပ်စေကြ။ ဤလူတို့သည် သူရဲကောင်းတို့၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်အတိုင်းပင် ထင်ရှားကြ၏။ သူတို့၏ လက်မောင်းများသည် မဟာဆင်မင်း၏ နှာမောင်းတိုင်ကဲ့သို့ အင်အားကြီးလှ၏။»
Verse 24
नेमे जातु न युध्येरन्निति मे धीयते मति: । एतच्छुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं त्वरितमानस: । शतानीकस्तु पार्थेभ्यो रथान् राजन् समादिशत्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ဤလူတို့သည် စစ်ပွဲကို မည်သည့်အခါမျှ ရှောင်ကြဉ်မည်မဟုတ်—ဤသည်မှာ ငါ၏ အတည်ပြုထားသော ယုံကြည်ချက်ပင် ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် စစ်ရေးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်ရမည်။» မင်း၏ စကားကို ကြားသော် သတနီကသည် စိတ်အလျင်အမြန်ဖြင့် ပဋိဋ္ဌာန်တက်လာကာ ပೃഥာ၏ သားများ (ပாண்டဝများ) အတွက် ရထားများကို ချက်ချင်း ယူဆောင်လာရန် အမိန့်ပေး하였다၊ အို မင်းကြီး။
Verse 25
सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च । तान् प्रहृष्टांस्तत: सूता राजभक्तिपुरस्कृता:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် မင်းအပေါ် သစ္စာကို အဓိကထားသော ရထားမောင်းများသည် စိတ်ရွှင်လန်းနေကြသော သဟဒေဝ (မင်း) နှင့် ဘီမ၊ နကူလတို့ထံ ချဉ်းကပ်လာကြ၏။
Verse 26
निर्दिष्टा नरदेवेन रथाञ्छीघ्रमयोजयन् । सहदेव, राजा युधिष्ठिर भीम और नकुल--इन चारोंके लिये रथ लानेकी आज्ञा हुई। इस बातसे पाण्डव बड़े प्रसन्न थे। तब राजभक्त सारथि महाराज विराटके बताये अनुसार रथोंको शीघ्रतापूर्वक जोतकर ले आये ।।
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– မင်း၏ အမိန့်အတိုင်း ရထားများကို ချက်ချင်း ယိုက်ချည်တပ်ဆင်ကြ၏။ သဟဒေဝ၊ ယုဓိဋ္ဌိရ မင်း၊ ဘီမနှင့် နကူလ—ဤလေးဦးအတွက် ရထားများ ယူဆောင်လာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ပாண்டဝတို့သည် အလွန်ပင် ဝမ်းမြောက်ကြ၏။ ထို့နောက် မင်းဗီရာဋ၏ ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း သစ္စာရှိသော ရထားမောင်းသည် ရထားများကို အလျင်အမြန် ယိုက်ချည်ကာ ယူဆောင်လာ하였다။ ထို့နောက် မင်းဗီရာဋသည် မိမိလက်ဖြင့်ပင် ပাণ্ডု၏ အင်အားကြီး သားတော်များအား အပြင်ဘက်တွင် ခိုင်မာကာကွယ်ပြီး အတွင်းဘက်တွင် နူးညံ့သက်သာသော အလှပသံချပ်ကာများကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ သူရဲကောင်းတို့သည် ထိုသံချပ်ကာများကို ယူကာ ကိုယ်ခန္ဓာပေါ်တွင် သင့်တော်ရာရာ ချိတ်ပတ်တပ်ဆင်ကြ၏။
Verse 27
विराट: प्रादिशद् यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते परंतपा:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– မင်းဗီရာဋသည် အပင်ပန်းမရှိဘဲ လုပ်ရပ်များကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ပाण्डုဖွား သူရဲကောင်းတို့အား မိမိသတ်မှတ်ပေးသော ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းများကို ကိုယ်တိုင် ပေးအပ်하였다။ ထိုသံချပ်ကာများကို ယူဆောင်ပြီးနောက် ရန်သူကို လောင်ကျွမ်းစေသော အင်အားကြီး စစ်သည်တို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာပေါ်တွင် သင့်တော်ရာရာ ချိတ်ပတ်တပ်ဆင်ကာ ရှေ့လာမည့် တာဝန်အတွက် စည်းကမ်းတကျ ပြင်ဆင်ကြ၏။
Verse 28
रथान् हयै: सुसम्पन्नानास्थाय च नरोत्तमा: । निर्ययुर्मुदिता: पार्था: शत्रुसंघावमर्दिन:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ဆိုသည်– လူတို့အထဲ၌ အကောင်းဆုံးဖြစ်သော ပါဋ္ဌာများ (ပာဋ္ဌာ/ပာဏ္ဍဝများ) သည် ရန်သူတပ်စုများကို ချေမှုန်းနိုင်သူများဖြစ်၍ မြင်းချည်ကာ ကိရိယာအပြည့်အစုံတပ်ဆင်ထားသော ရထားများပေါ်သို့ တက်စီးကြပြီး၊ ဝမ်းမြောက်သည့်စိတ်နှင့် မျက်နှာမလှည့်သော ဆုံးဖြတ်ချက်တို့ဖြင့် မင်းနန်းတော်မှ ထွက်ခွာသွားကြ၏။
Verse 29
तरस्विनश्छन्नरूपा: सर्वे युद्धविशारदा: । रथान् हेमपरिच्छन्नानास्थाय च महारथा:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ဆိုသည်– သူတို့သည် မိမိတို့၏ အမှန်တကယ်သော အမည်ရုပ်ကို ဖုံးကွယ်ထားသော်လည်း အားမာန်ပြည့်ဝ၍ စစ်ပညာ၌ အလွန်ကျွမ်းကျင်ကြ၏။ ထိုမဟာရထားစစ်သူရဲကောင်းတို့သည် ရွှေဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ရထားများပေါ်သို့ တက်စီးကာ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အရှိန်မြန်စွာ ထွက်ခွာ၍ ဗိရာဋ္ဌမင်း၏ နောက်တော်ကို နီးကပ်စွာ လိုက်ပါသွားကြ၏။
Verse 30
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें दक्षिणदिशाकी गौजओंको ग्रहण करनेके लिये युशर्मा आदिकी मत्स्यदेशपर चढ़ाईसे सम्बन्ध रखनेवाला तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ဆိုသည်– ကုရုဝంశ၏ ထိပ်တန်းဖြစ်သော ပါဋ္ဌာတို့သည် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ထွက်ခွာကာ ဗိရာဋ္ဌမင်း၏ နောက်တော်ကို လိုက်ပါသွားကြ၏။ ထိုညီအစ်ကိုလေးဦး—ပာဏ္ဍဝများ—သည် သူရဲကောင်းများဖြစ်၍ သူတို့၏ အင်အားစွမ်းရည်သည် သစ္စာနှင့်ညီသကဲ့သို့ မှန်ကန်ကြ၏။ သူတို့သည် အရှိန်မြန်စွာ ရွေ့လျားသော်လည်း မိမိတို့၏ အမှန်တကယ်သော အမည်ရုပ်ကို ဆက်လက်ဖုံးကွယ်ထားပြီး စစ်ပညာအလုံးစုံ၌ ပြည့်စုံစွာ ပြင်ဆင်ထားကာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရေးအခင်းကို ရင်ဆိုင်ရန် အသင့်ရှိကြ၏။
Verse 31
(दीर्घाणां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम् । उत्कृष्य पाशान् मौर्वीणां वीराश्नापेष्वयोजयन् ।।
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ဆိုသည်– သူရဲကောင်းတို့သည် ရှည်လျား၍ ခိုင်မာသော လေးများကို ယူကာ မိမိတို့၏ အင်အားအတိုင်း လေးကြိုး (maurvī) ကို အပြည့်အဝ ဆွဲတင်၍ လေး၏ အဆုံးတစ်ဖက်တွင် တပ်ဆင်ကြ၏။ ထို့နောက် လှပသော အဝတ်အစားများ ဝတ်ဆင်၍ စန္ဒကူးလိမ်းထားသော ပာဏ္ဍဝသူရဲကောင်းတို့သည် လူတို့၏ မင်းဖြစ်သော ဗိရာဋ္ဌ၏ အမိန့်ကြောင့် မြင်းများကို ချက်ချင်း မောင်းနှင်ကြ၏။ ရွှေတန်ဆာဆင်ထားပြီး ရထား၏ အလေးချိန်ကို ကောင်းစွာ ထမ်းနိုင်အောင် လေ့ကျင့်ထားသော မြင်းကြီးများသည် မောင်းနှင်ခံရသော် အတန်းလိုက် ပျံသန်းသော ငှက်အုပ်များကဲ့သို့ ထင်ရှားမြင်ရ၏။
Verse 32
स्वारूढा युद्धकुशलै: शिक्षिता हस्तिसादिभि: । राजानमन्वयु: पश्चाच्चलन्त इव पर्वता:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ဆိုသည်– စစ်ပညာကျွမ်းကျင်သော ဆင်မောင်းများက လေ့ကျင့်ပေးထားသည့် ဆင်ကြီးများသည် မိမိတို့၏ ကျောပေါ်တွင် စီးနင်းသူများကို တင်ဆောင်ကာ ဗိရာဋ္ဌမင်း၏ နောက်တော်မှ လိုက်ပါသွားကြပြီး လှုပ်ရှားလာသော တောင်တန်းများကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။
Verse 33
विशारदानां मुख्यानां हृष्टानां चारुजीविनाम् । अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– မတ္စျနိုင်ငံ၏ အထင်ကရ စစ်သူရဲကောင်းများအနက် စစ်ပညာကျွမ်းကျင်၍ စိတ်ရွှင်လန်းကာ ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာ စည်းစိမ်ပြည့်ဝနေသူတို့တွင် ရထားစစ်တပ် ရှစ်ထောင်နှင့် ဆင်တပ် တစ်ထောင် ရှိ하였다။ ထို့ကြောင့် ဗာရတဝంశ၏ နွားထီးတော်မင်းကြီးအို၊ စစ်အတွက် အပြည့်အစုံတပ်ဆင်ကာ ထွက်ခွာလာသော ဗိရာဋ၏ မဟာတပ်မတော်သည် သူတို့ကြောင့် အလွန်တင့်တယ်လှပစွာ တောက်ပနေ하였다။
Verse 34
षशिश्राश्वसहस्राणि मत्स्यानामभिनिर्ययु: । तदनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्षभ
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– မတ္စျတို့သည် မြင်းတပ် အထောင်အသောင်းနှင့်အတူ ချီတက်ထွက်ခွာလာကြ၏။ ဗာရတဝంశ၏ နွားထီးတော်မင်းကြီးအို၊ ဗိရာဋဘုရင်၏ စစ်တပ်သည် အလွန်တင့်တယ်စွာ တောက်ပနေ하였다။
Verse 35
सम्प्रयातं तदा राजन् निरीक्षन्तं गवां पदम् | तद् बलाग्रयं विराटस्य सम्प्रस्थितमशो भत । दृढायुधजनाकीर्ण गजाश्वरथसंकुलम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– အို မင်းကြီး၊ ထိုအခါ သူတို့သည် ထွက်ခွာ၍ နွားတို့၏ ခြေရာများကို စူးစမ်းကြည့်နေစဉ်၊ စစ်သို့ ချီတက်နေပြီဖြစ်သော ဗိရာဋ၏ အထက်မြတ်ဆုံးတပ်မတော်သည် ထူးကဲသော တင့်တယ်မှုဖြင့် တောက်ပနေ하였다။ ထိုတပ်တွင် ခိုင်မာလေးလံသော လက်နက်များကို ကိုင်ဆောင်သည့် ခြေလျင်စစ်သားများ ပြည့်နှက်၍၊ ဆင်၊ မြင်းနှင့် ရထားတပ်တို့လည်း အပြည့်အဝ စုဝေးနေ하였다။
Verse 113
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको< भ्यहारयत् । वे कवच बड़े चमकीले
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ဗိရာဋဘုရင်၏ ချစ်ခင်ရသော အစ်ကို စတနီကသည် သံချပ်ကာကို ယူဆောင်လာ၍ ဝတ်ဆင်하였다။ ထိုကာဝတ်များသည် တောက်ပ၍ အရောင်အဆင်းစုံလင်ကာ သူရဲကောင်းတို့ ဝတ်ရန် ထိုက်တန်၏။ စတနီကသည် အတွင်းဘက်တွင် စိန်နှင့် သံကွန်ယက်များ တပ်ဆင်ထားသော ရွှေသံချပ်ကာကို လက်ခံယူ하였다။
Verse 126
शतानीकादवरजो मदिराक्षो5भ्यहारयत् । शतानीकसे छोटे भाईका नाम मदिराक्ष था। उन्होंने सुवर्णपत्रसे आच्छादित सुदृढ़ कवच धारण किया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– စတနီက၏ ညီဖြစ်သူ မဒီရာက္ခသည် ရှေ့သို့ ထွက်လာ하였다။ သူသည် ရွှေပြားများဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသော ခိုင်မာသံချပ်ကာကို ဝတ်ဆင်하였다—သံကဲ့သို့ မာကျော၍ လက်နက်အမျိုးမျိုး၏ ထိုးနှက်မှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော ကာဝတ်ဖြစ်၍ စစ်အတွက် အဆင်သင့်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသ하였다။
Verse 176
पृथक् काञ्चनसंनाहान् रथेष्वश्वानयोजयन् । उन महारथियोंने सुन्दर पहियोंवाले विशाल एवं उज्ज्वल रथोंमें पृथक्ू-पृथक् सोनेके बख्तर धारण कराये हुए घोड़ोंको जोता
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– မဟာရഥီတို့သည် တစ်ဦးချင်းစီ မိမိရထားတို့တွင် ရွှေအကာအကွယ်ဝတ်ဆင်ထားသော မြင်းများကို ချည်နှောင်တပ်ဆင်ကြ၏။ ထိုသို့ဖြင့် တောက်ပလင်းလက်၍ ခမ်းနားသည့် ရထားများကို စည်းကမ်းတကျ စစ်ရေးအစီအစဉ်ဖြင့် လှုပ်ရှားရန် ပြင်ဆင်ကြ၏။
Verse 186
महानुभावो मत्स्यस्य ध्वज उच्छिश्रिये तदा । मत्स्यराजके सुवर्णमय दिव्य रथमें, जो सूर्य और चन्द्रमाके समान प्रकाशित हो रहा था, उस समय बहुत ऊँची ध्वजा फहराने लगी
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုအခါ မత్సယမင်း၏ မြင့်မား၍ ခမ်းနားသည့် အလံတော်သည် အထက်သို့ ထောင်တက်ကာ လှုပ်ယမ်းလေ၏။ နေကဲ့သို့ လကဲ့သို့ တောက်ပနေသော မత్సယဘုရင်၏ သာယာမြတ်သော ရွှေရထားပေါ်တွင် ထိုစံတော်ချိန်သည် မြင့်မြတ်စွာ တည်ကာ မင်းရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မည့် အာဏာကို လူထုရှေ့၌ ထင်ရှားစေ하였다။
Verse 1636
योत्स्यमाना अनहान्त देवरूपा: प्रहारिण: । इसी प्रकार सैकड़ों देवताओंके समान रूपवान् महारथियोंने युद्धके लिये उद्यत हो अपने-अपने वैभवके अनुसार कवच पहन लिये। वे सब-के-सब प्रहार करनेमें कुशल थे
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်– စစ်ပွဲအတွက် တန်းစီထွက်လာကြသော ထိုမဟာသူရဲကောင်းတို့သည် မပင်ပန်းမနွမ်းနယ်ဘဲ နတ်သဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ ထင်ရှားကြ၍ ထိုးနှက်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်ကြ၏။ နတ်တော်များ ရာချီ၏ ခမ်းနားမှုကဲ့သို့ပင် တစ်ဦးချင်းစီ မိမိ၏ အင်အားနှင့် အရင်းအမြစ်အလိုက် သံချပ်ကာဝတ်ဆင်ကာ အားလုံးသည် လေ့ကျင့်ထားသည့် ကျွမ်းကျင်မှုဖြင့် ထိုးနှက်ရန် အသင့်ဖြစ်ကြ၏။
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is rājadharma under degraded information: commanders must act decisively to protect wealth and people while identification and proportional targeting are impaired by dust and dusk, increasing the risk of misrecognition and uncontrolled escalation.
Effective duty requires composure and disciplined action amid uncertainty; when conditions obscure clear perception, ethical conduct depends on role-based obligations (protection, deterrence, restraint) rather than personal animus.
No explicit phalaśruti is stated in this adhyāya; its significance is primarily narrative and thematic—documenting how war’s sensory chaos challenges discernment, thereby sharpening the epic’s broader inquiry into dharma-in-context.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.