Adhyaya 68
राजा-दैवतत्वम् — The King as a Stabilizing ‘Daivata’ (Divine Function) in Social Order
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Governance)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why learned authorities describe the king as a ‘daivata’ (दैवत), despite being human. Bhīṣma answers by introducing a traditional itihāsa: the wise King Vasumanā of Kosala approaches Bṛhaspati with formal humility and asks how beings flourish or decline and whom one should honor to attain enduring well-being. Bṛhaspati’s reply frames dharma as ‘rājamūla’—rooted in kingship—because fear of lawful authority prevents mutual harm and preserves property and social trust. A long series of conditional images describes societal collapse without protection: theft, violence, breakdown of family and teacher-respect, disruption of agriculture and trade, cessation of Vedic study, yajña, marriages, assemblies, and general panic. Conversely, when the ruler protects, people live without fear, travel safely, practice restraint, support one another, and sustain education, ritual, and the economic base (vārttā). The king is further described as performing time-bound functional ‘forms’ analogous to Agni (punitive burning of wrongdoing), Āditya (surveillance and welfare), Antaka/Mṛtyu (destructive force against severe threats), Yama (judicial restraint and reward of the righteous), and Vaiśravaṇa (distribution and withdrawal of prosperity). The chapter warns against slander, hostility, or misappropriation of royal revenue, depicting such acts as leading to severe consequences, and concludes by advising alignment with righteous kingship and the honoring of capable, loyal, disciplined ministers. The episode ends with Vasumanā implementing protective governance as instructed.
Chapter Arc: युधिष्ठिर चारों आश्रमों और चातुर्वर्ण्य के धर्म सुनकर अब राज्य-रक्षा के मूल प्रश्न पर आते हैं—क्या राष्ट्र की स्थिरता के लिए राजा अनिवार्य है? → भीष्म प्रतिपादन करते हैं कि राज्य का सबसे प्रधान कर्तव्य राजाभिषेक और शासन-व्यवस्था है; जहाँ राजा नहीं, वहाँ धर्म टिकता नहीं—अराजकता में लोग परस्पर ‘खाने’ लगते हैं और दस्यु-स्वभाव प्रबल हो उठता है। → भीष्म का तीक्ष्ण निष्कर्ष: ‘अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते’—राजा के बिना न न्याय, न मर्यादा; भय और लोभ समाज को भीतर से तोड़ देते हैं, इसलिए राजसत्ता धर्म-स्थापन का आधार है। → राजा का आदर्श रूप उभरता है—वह पर्जन्य-वत् वर्षा करने वाला, पापों को शमित करने वाला, प्रजा को स्वकर्म में नियोजित करने वाला; ऐसा राजा गुरु और इन्द्र के समान सम्मान पाता है, और विश्वास-रक्षा हेतु दण्ड-नीति तथा नियम-समय (समझौते/संविधान) स्थापित करता है। → कुछ समय व्यवस्था चलती है, पर आगे चलकर फिर दुर्व्यवस्था फैलती है; तब पीड़ित प्रजा मिलकर ऐसे रक्षक-राजा की खोज/स्थापना का विचार करती है—अगले प्रसंग का द्वार यहीं खुलता है।
Shlokas
Verse 1
अपन कराता बछ। अंक सप्तषष्टितमो< ध्याय: राष्ट्रकी रक्षा और उन्नतिके लिये राजाकी आवश्यकताका प्रतिपादन युधिष्ठिर उवाच चातुराश्रम्यमुक्तं ते चातुर्वर्ण्य तथैव च । राष्ट्रस्य यत् कृत्यतमं ततो ब्रूहि पितामह,राजा युधिष्ठिरने कहा--पितामह! आपने चारों आश्रमों और चारों वर्णोंके धर्म बतलाये। अब आप मुझे यह बताइये कि समूचे राष्ट्रका--उस राष्ट्रमें निवास करनेवाले प्रत्येक नागरिकका मुख्य कार्य क्या है?
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အဘိုးတော် ပိတာမဟာ၊ အာရှရမ် လေးပါး၏ တာဝန်များနှင့် ဝဏ္ဏ လေးပါး၏ တာဝန်များကိုလည်းကောင်း သင်သည် ကျွန်ုပ်အား ရှင်းလင်းပြောကြားပြီးပြီ။ ယခု အဘိုးတော်၊ တိုင်းပြည်တစ်ပြည်အတွက် အရေးအကြီးဆုံး တာဝန်သည် အဘယ်နည်း—နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံးနှင့် ထိုအတွင်း နေထိုင်သူ အားလုံး၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် မရှိမဖြစ် လုပ်ဆောင်ရမည့် အဓိကကိစ္စသည် အဘယ်နည်းကို ပြောပြပါ။»
Verse 2
भीष्म उवाच राष्ट्रस्यैतत् कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् | अनिन्द्रमबल राष्ट्र दस्यवो5भिभवन्त्युत,भीष्मजी बोले--युथिष्ठिर! राष्ट्र अथवा राष्ट्रवासी प्रजावर्गका सबसे प्रधान कार्य यह है कि वह किसी योग्य राजाका अभिषेक करे, क्योंकि बिना राजाका राष्ट्र निर्बल होता है। उसे डाकू और लुटेरे लूटते तथा सताते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်— «နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအတွက် အရေးအကြီးဆုံး တာဝန်မှာ မင်းကို အဘိသေက (တင်မြှောက်ခြင်း) ပြုလုပ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ မင်းမရှိသော နိုင်ငံသည် အားနည်းလျက်ရှိ၍ ဓားပြနှင့် လုယက်သူတို့က အနိုင်ယူကာ ပျက်စီးရာသို့ ဆွဲခေါ်သွားကြသည်။»
Verse 3
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते । परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम्,जिन देशोंमें कोई राजा नहीं होता, वहाँ धर्मकी भी स्थिति नहीं रहती है; अतः वहाँके लोग एक-दूसरेको हड़पने लगते हैं; इसलिये जहाँ अराजकता हो, उस देशको सर्वथा धिक््कार है!
ဘိဿမက ပြောသည်— «မင်းမရှိသော နိုင်ငံများတွင် ဓမ္မသည် မတည်မြဲနိုင်။ ထို့ကြောင့် လူတို့သည် အချင်းချင်းကို အစာလို စားသောက်သကဲ့သို့ လုယူဖျက်ဆီးကြသည်။ ထို့ကြောင့် အနာဂတ်မဲ့သော အနာရှင်မဲ့အခြေအနေထဲ ကျရောက်နေသည့် ပြည်ကို အစုံအလင် ရှုတ်ချရမည်။»
Verse 4
इन्द्रमेव प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुति: । यथैवेन्द्रस्तथा राजा सम्पूज्यो भूतिमिच्छता,श्रुति कहती है, 'प्रजा जो राजाका वरण करती है, वह मानो इन्द्रका ही वरण करती है,, अतः लोकका कल्याण चाहनेवाले पुरुषको इन्द्रके समान ही राजाका पूजन करना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်— «သရုတိက ‘ပြည်သူတို့ မင်းကို ရွေးချယ်သည့်အခါ အင်ဒြာကိုပင် ရွေးချယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်’ ဟု ဆိုထားသည်။ ထို့ကြောင့် လောက၏ ကောင်းကျိုးနှင့် စည်းစိမ်တိုးပွားမှုကို လိုလားသူသည် အင်ဒြာအား ရိုသေသကဲ့သို့ မင်းကိုလည်း ထိုနည်းတူ ရိုသေကာ ပူဇော်ရမည်—တရားသဖြင့် အုပ်ချုပ်သော မင်းအာဏာကို စည်းကမ်းနှင့် အများပြည်သူအကျိုးကို ထောက်ပံ့သည့် ဘုရားသခင်က ခွင့်ပြုထားသော အင်အားအဖြစ် မြင်ရမည်။»
Verse 5
नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति रोचये । नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्युत,मेरी रुचि तो यह है कि जहाँ कोई राजा न हो, उन देशोंमें निवास ही नहीं करना चाहिये। बिना राजाके राज्यमें दिये हुए हविष्यको अग्निदेव वहन नहीं करते
ဘိဿမက ပြောသည်— «ကျွန်ုပ်၏ အမြင်အရ မင်းမရှိသော နိုင်ငံများတွင် နေထိုင်ရန် မရွေးချယ်သင့်။ အုပ်ချုပ်သူမရှိသော ပြည်တွင် ပူဇော်သည့် ဟဝိသျ (အလှူပူဇော်ပစ္စည်း) ကိုပင် အဂ္နိဒေဝ (မီးနတ်) မသယ်ဆောင်ပေးနိုင်။»
Verse 6
अथ चेदाभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तर: । अराजकाणि राष्ट्राणि हतवीर्याणि वा पुन:,यदि कोई प्रबल राजा राज्यके लोभसे उन बिना राजाके दुर्बल देशोंपर आक्रमण करे तो वहाँके निवासियोंको चाहिये कि वे आगे बढ़कर उसका स्वागत-सत्कार करें। यही वहाँके लिये सबसे अच्छी सलाह हो सकती है; क्योंकि पापपूर्ण अराजकतासे बढ़कर दूसरा कोई पाप नहीं है
ဘိဿမက ပြောသည်— «အာဏာပိုမိုကြီးမားသော မင်းအဖြစ် အခိုင်အမာတောင်းဆိုသူတစ်ဦးက နိုင်ငံကိုလိုချင်သဖြင့် မင်းမရှိသော နယ်မြေများ—သို့မဟုတ် အင်အားကျိုးပဲ့သွားသော နယ်မြေများ—ကို ချီတက်လာပါက ထိုနေရာရှိ ပြည်သူတို့သည် ထွက်သွား၍ သင့်တော်သည့် ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုမှုဖြင့် လက်ခံရမည်။ ဤသည်က သူတို့အတွက် အကောင်းဆုံး အကြံဉာဏ်ဖြစ်သည်၊ အနာရှင်မဲ့အခြေအနေ၏ အပြစ်တရားထက် ကြီးမားသော မကောင်းမှု မရှိသောကြောင့်ပင်။»
Verse 7
प्रत्युदगम्याभिपूज्य: स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् । न हि पापात् परतरमस्ति किज्चिदराजकात्,यदि कोई प्रबल राजा राज्यके लोभसे उन बिना राजाके दुर्बल देशोंपर आक्रमण करे तो वहाँके निवासियोंको चाहिये कि वे आगे बढ़कर उसका स्वागत-सत्कार करें। यही वहाँके लिये सबसे अच्छी सलाह हो सकती है; क्योंकि पापपूर्ण अराजकतासे बढ़कर दूसरा कोई पाप नहीं है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «သူတို့သည် ထွက်သွား၍ သူ့ကို ကြိုဆိုကာ ဂုဏ်ပြုရမည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဤအကြံဉာဏ်သည် အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား မင်းမရှိသောဘဝ (ဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးမရှိခြင်း) ၏ အပြစ်ထက် ကြီးမားသော မကောင်းမှု မရှိ»။
Verse 8
स चेत् समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् | बलवान हि प्रकुपित: कुर्यान्निःशेषतामपि,वह बलवान् आक्रमणकारी नरेश यदि शान्त दृष्टिसे देखे तो राज्यकी पूर्णतः भलाई होती है और यदि वह कुपित हो गया तो उस राज्यका सर्वनाश कर सकता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ထိုကဲ့သို့ အင်အားကြီးသော မင်းသည် အရာရာကို တည်ငြိမ်၍ ကျယ်ပြန့်စွာ မြင်သိကာ စိစစ်ကြည့်ရှုနိုင်လျှင် နိုင်ငံ၏ ကောင်းကျိုးသည် ပြည့်စုံလာမည်။ သို့သော် ထိုအင်အားကြီးမင်းသည် ဒေါသထွက်လာလျှင် နိုင်ငံတစ်ခုလုံးကိုပင် အဆုံးအစမဲ့ ပျက်စီးစေနိုင်သည်»။
Verse 9
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा । अथ या सुद॒ुहा राजन नैव तां वितुदन्त्यपि,राजन्! जो गाय कठिनाईसे दुही जाती है, उसे बड़े-बड़े क्लेश उठाने पड़ते हैं, परंतु जो सुगमतापूर्वक दूध दुह लेने देती है, उसे लोग पीड़ा नहीं देते हैं, आरामसे रखते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «နို့ညှစ်ရခက်သော နွားမသည် ပိုမိုသော ဒုက္ခကို ခံရသည်။ လူတို့သည် နို့ရရန် ဖိနှိပ်နှောင့်ယှက်ကြသည်။ သို့သော် နို့ကို လွယ်ကူစွာ ပေးသော နွားမကိုမူ အို မင်းကြီး၊ မထိုးမနှက် မနာကျင်စေကြဘဲ သက်သာစွာ ထားကြသည်»။
Verse 10
यदतप्तं प्रणमते नैतत् संतापमर्हति । यत् स्वयं नमते दारु न तत् संनामयन्त्यपि,जो राष्ट्र बिना कष्ट पाये ही नतमस्तक हो जाता है, वह अधिक संतापका भागी नहीं होता। जो लकड़ी स्वयं ही झुक जाती है, उसे लोग झुकानेका प्रयत्न नहीं करते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ဒုက္ခအပူအလောင် မခံရသေးဘဲ ကိုယ်တိုင် ဦးညွှတ်သူသည် ထပ်မံသော နာကျင်မှုကို မထိုက်တန်။ ကိုယ်တိုင် ကွေးညွတ်သော သစ်သားကို လူတို့က ထပ်မံ ဖိချမကြိုးစားသကဲ့သို့ပင်၊ ကိုယ်လိုလို နိမ့်ချမှုကို ခံယူသူကိုလည်း အများအားဖြင့် ထပ်မံ အတင်းအကျပ် မလုပ်ကြ»။
Verse 11
एतयोपमया वीर संनमेत बलीयसे । इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे,वीर! इस उपमाको ध्यानमें रखते हुए दुर्बलको बलवानके सामने नतमस्तक हो जाना चाहिये। जो बलवानको प्रणाम करता है, वह मानो इन्द्रको ही नमस्कार करता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «သူရဲကောင်းရေ၊ ဤဥပမာကို စိတ်တွင်ထား၍ အင်အားနည်းသူသည် အင်အားကြီးသူရှေ့၌ ဦးညွှတ်သင့်သည်။ အင်အားကြီးသူကို ဂုဏ်ပြုကန်တော့သူသည် အင်္ဒြာကိုပင် ကန်တော့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်»။
Verse 12
तस्माद् राजैव कर्तव्य: सततं भूतिमिच्छता । न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येघामराजकम्,अतः सदा उन्नतिकी इच्छा रखनेवाले देशको अपनी रक्षाके लिये किसीको राजा अवश्य बना लेना चाहिये। जिनके देशमें अराजकता है, उनके धन और स्त्रियोंपर उन्हींका अधिकार बना रहे, यह सम्भव नहीं है
ထို့ကြောင့် အမြဲတမ်း တိုးတက်ချမ်းသာမှုကို လိုလားသူသည် မိမိနိုင်ငံကို ကာကွယ်ရန် အမြဲတမ်း ဘုရင်တစ်ပါးကို တင်မြှောက်ထားရမည်။ ဘုရင်မရှိသော အနာရာဇက အခြေအနေတွင် လူတို့၏ ဥစ္စာနှင့် မိန်းမတို့အပေါ် မိမိတို့၏ အခွင့်အရေးကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည် မဟုတ်။
Verse 13
प्रीयते हि हरन् पाप: परवित्तमराजके । यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति,अराजकताकी स्थितिमें दूसरोंके धनका अपहरण करनेवाला पापाचारी मनुष्य बड़ा प्रसन्न होता है, परंतु जब दूसरे लुटेरे उसका भी सारा धन हड़प लेते हैं, तब वह राजाकी आवश्यकताका अनुभव करता है
ဘုရင်မရှိသောအခါ အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို လုယူသော အပြစ်ရှိသူသည် အလွန်ပျော်ရွှင်တတ်သည်။ သို့သော် အခြားလုယက်သူများက သူ၏ ဥစ္စာကိုပါ အကုန်လုံး ဆွဲယူသွားသောအခါ၊ ထိုအခါမှသာ ဘုရင်၏ လိုအပ်ချက်ကို သိမြင်လာသည်။
Verse 14
पापा हाूपि तदा क्षेम॑ न लभन्ते कदाचन । एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोशक्ष॒ बहवो5परे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ထိုအခါ၌ မကောင်းသူတို့ပင် လုံခြုံမှုနှင့် ချမ်းသာကောင်းကျိုးကို မရနိုင်ကြ။ တစ်ယောက်ကို နှစ်ယောက်ပေါင်း၍ လုယက်သည့်အခါ၊ အခြားသူများလည်း အခွင့်အရေးကိုမြင်၍ ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းလာကြသဖြင့် အပြစ်အမှုများ တိုးပွားကာ လုံခြုံမှု ပျောက်ကွယ်သွားသည်။
Verse 15
अराजक देशमें पापी मनुष्य भी कभी कुशलपूर्वक नहीं रह सकते। एकका धन दो मिलकर उठा ले जाते हैं और उन दोनोंका धन दूसरे बहुसंख्यक लुटेरे लूट लेते हैं ।। अदास: क्रियते दासो हियन्ते च बलात् स्त्रिय: । एतस्मात् कारणाद् देवा: प्रजापालान् प्रचक्रिरे,अराजकताकी स्थितिमें जो दास नहीं है, उसे दास बना लिया जाता है और स्त्रियोंका बलपूर्वक अपहरण किया जाता है। इसी कारणसे देवताओंने प्रजापालक नरेशोंकी सृष्टि की है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ဘုရင်မရှိသောပြည်တွင် မကောင်းသူတို့ပင် လုံခြုံစွာ မနေထိုင်နိုင်။ တစ်ယောက်၏ ဥစ္စာကို နှစ်ယောက်ပေါင်း၍ ယူဆောင်သွားကြပြီး၊ ထိုနှစ်ယောက်၏ ဥစ္စာကိုလည်း အခြား လုယက်သူ အများအပြားက ပြန်လည်လုယူကြသည်။ ထိုသို့သော အနာရာဇက အခြေအနေတွင် ကျွန်မဟုတ်သူကိုပင် အတင်းအကျပ် ကျွန်လုပ်ကြပြီး မိန်းမတို့ကိုလည်း အင်အားဖြင့် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် နတ်တို့သည် ပြည်သူကိုကာကွယ်သော အုပ်ချုပ်သူဘုရင်များကို တည်ထောင်စေခဲ့သည်။
Verse 16
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारक: । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन् दुर्बलं बलवत्तरा:,यदि इस जगत्में भूतलपर दण्डधारी राजा न हो तो जैसे जलमें बड़ी मछलियाँ छोटी मछलियोंको खा जाती हैं, उसी प्रकार प्रबल मनुष्य दुर्बलोंको लूट खायँ
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်—ဤလောက၌ မြေပြင်ပေါ်တွင် ဒဏ်ကိုင်ဆောင်သော ဘုရင်မရှိလျှင် ရေထဲတွင် ငါးကြီးများက ငါးသေးများကို စားသကဲ့သို့ အင်အားကြီးသူတို့က အင်အားနည်းသူတို့ကို အနိုင်ယူ၍ လုယက်စားသောက်ကြလိမ့်မည်။
Verse 17
अराजका:ः प्रजा: पूर्व विनेशुरिति न: श्रुतम् । परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्,हमने सुन रखा है कि जैसे पानीमें बलवान मत्स्य दुर्बल मत्स्योंकोी अपना आहार बना लेते हैं, उसी प्रकार पूर्वकालमें राजाके न रहनेपर प्रजावर्गके लोग परस्पर एक-दूसरेको लूटते हुए नष्ट हो गये थे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— «ရှေးကာလ၌ မင်းမရှိသည့်အခါ ပြည်သူတို့ ပျက်စီးသွားကြသည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ကြားဖူးသည်။ ရေထဲ၌ ငါးကြီးက ငါးငယ်ကို စားသကဲ့သို့ အုပ်ချုပ်သူမရှိလျှင် လူတို့သည် အချင်းချင်းကို လုယက်ဖျက်ဆီး၍ နောက်ဆုံး ပျက်စီးသွားကြသည်»။
Verse 18
समेत्य तास्ततश्चक्करु: समयानिति न: श्रुतम् । वाक्शूरो दण्डपरुषो यश्च स्यात् पारजायिक:
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— «သူတို့သည် စုဝေးပြီးနောက် အချင်းချင်း သဘောတူညီချက်များ ချမှတ်ခဲ့ကြသည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ကြားဖူးသည်။ သို့ရာတွင် စကားဖြင့်သာ ရဲရင့်သူ၊ ဒဏ်ခတ်ရာတွင် ကြမ်းတမ်းသူ၊ အခြားသူတို့ကို အနိုင်ယူလိုစိတ်ပြင်းသူသည် ထိုသဟဇာတသဘောတူညီမှုအတွက် မသင့်တော်»။
Verse 19
यः परस्वमथादद्यात् त्याज्या नस्तादृशा इति । विश्वासार्थ च सर्वेषां वर्णानामविशेषत: । तास्तथा समयं कृत्वा समयेनावतस्थिरे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— «အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို ယူသူသည် ထုတ်ပယ်ရမည်—ထိုသို့သောသူကို ကျွန်ုပ်တို့အတွင်း မထားရ» ဟုဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် အမျိုးအစား(ဝဏ္ဏ)အားလုံးတွင် ခွဲခြားမထားဘဲ ယုံကြည်မှုတည်စေရန် ထိုသဘောတူညီချက်ကို ချမှတ်၍၊ ချမှတ်ပြီးနောက် သစ္စာကတိအတိုင်း တည်ကြည်စွာ လိုက်နာကြသည်။
Verse 20
तब उन सबने मिलकर आपसमें नियम बनाया--यह बात हमारे सुननेमें आयी है। वह नियम इस प्रकार है--“हम लोगोंमेंसे जो भी निछ्लर बोलनेवाला, भयानक दण्ड देनेवाला, परस्त्रीगामी तथा पराये धनका अपहरण करनेवाला हो, ऐसे सब लोगोंको हमें समाजसे बहिष्कृत कर देना चाहिये।” सभी वर्णके लोगोंमें विश्वास उत्पन्न करनेके लिये सामान्यतः ऐसा नियम बनाकर उसका पालन करते हुए वे सब लोग सुखसे रहने लगे ।। सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ता: पितामहम् | अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नी श्वरं दिश
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— ထို့နောက် သူတို့အားလုံး စုဝေးကာ ကျွန်ုပ်တို့ ကြားဖူးသကဲ့သို့ အချင်းချင်းအတွက် စည်းကမ်းတစ်ရပ် ချမှတ်ကြသည်။ စည်းကမ်းမှာ— «ကျွန်ုပ်တို့အနက် မကောင်းသောစကား ပြောသူ၊ ကြောက်မက်ဖွယ် ဒဏ်ခတ်သူ၊ အခြားသူ၏ မယားကို လိုက်စားသူ၊ အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို ခိုးယူသူတို့ကို လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းမှ ထုတ်ပယ်ရမည်» ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဝဏ္ဏအားလုံးတွင် ယုံကြည်မှု ပေါ်ပေါက်စေရန် ထိုစည်းကမ်းကို အများသဘောတူ ချမှတ်၍ လိုက်နာကြသဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်လာကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်း ဒုက္ခရောက်လာသဖြင့် သူတို့သည် အတူတကွ ပိတామဟ (ဘြဟ္မာ) ထံ သွားရောက်ကာ— «ကာကွယ်သူမရှိလျှင် ကျွန်ုပ်တို့ ပျက်စီးမည်၊ အရှင်မြတ်၊ ကျွန်ုပ်တို့အတွက် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးကို ခန့်အပ်ပေးပါ» ဟု လျှောက်ထားကြသည်။
Verse 21
ततो मनु व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ता:,तब ब्रह्माजीने मनुको राजा होनेकी आज्ञा दी; परंतु मनुने उन प्रजाओंको स्वीकार नहीं किया
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— ထို့နောက် မနုသည် အမိန့်ညွှန်ကြားချက်ကို ထုတ်ပြန်하였다။ သို့သော် မနုသည် ထိုသတ္တဝါတို့ကို မနှစ်သက်သကဲ့သို့ မိမိ၏ ပြည်သူအဖြစ်လည်း မခံယူခဲ့။
Verse 22
मनुर॒ुवाच बिभेमि कर्मण: पापाद् राज्यं हि भृशदुस्तरम् । विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तेषु नित्यदा,मनु बोले--भगवन्! मैं पापकर्मसे बहुत डरता हूँ। राज्य करना बड़ा कठिन काम है-- विशेषत:ः सदा मिथ्याचारमें प्रवृत्त रहनेवाले मनुष्योंपर शासन करना तो और भी दुष्कर है
မနုက ပြောသည်– «အကျွန်ုပ်သည် ကံကြမ္မာမှ ဖြစ်သော အပြစ်ကို အလွန်ကြောက်၏။ နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခြင်းသည် အလွန်ခက်ခဲ၏။ အထူးသဖြင့် အမြဲတမ်း မုသာအကျင့်၌ လှုပ်ရှားနေသော လူတို့ကို အုပ်ချုပ်ရခြင်းသည် ပို၍ပင် ခက်ခဲလှ၏»။
Verse 23
भीष्म उवाच तमन्लुवन् प्रजा मा भे: कर्त्नेनो गमिष्यति । पशूनामधिपज्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မကြောက်ကြနှင့်၊ အို ပြည်သူတို့။ သူ့နောက်လိုက်ပါက ရှာဖွေလိုသမျှ အကုန်လုံးကို ရရှိလိမ့်မည်။ သူသည် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အရှင်ဖြစ်မည်၊ ထို့အတူ ရွှေ၏ အရှင်လည်း ဖြစ်မည်»။
Verse 24
धान्यस्य दशमं भागं दास्याम: कोशवर्धनम् | कन्यां शुल्के चारुरूपां विवाहेषूद्यतासु च
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဘဏ္ဍာတိုက် တိုးပွားစေရန် စပါးသီးနှံ၏ ဆယ်ပုံတစ်ပုံကို ပေးမည်။ ထို့ပြင် မင်္ဂလာပြုရန် ပြင်ဆင်နေသော အိမ်ထောင်ရေးများတွင် လှပသော သမီးကညာတစ်ဦးကိုလည်း ဆုလ္က (မင်္ဂလာကြေး) အဖြစ် ပေးမည်»။
Verse 25
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तब समस्त प्रजाओंने मनुसे कहा--“महाराज! आप डरें मत। पाप तो उन्हींको लगेगा, जो उसे करेंगे। हमलोग आपके कोशकी वृद्धिके लिये प्रति पचास पशुओंपर एक पशु आपको दिया करेंगे। इसी प्रकार सुवर्णका भी पचासवाँ भाग देते रहेंगें। अनाजकी उपजका दसवाँ भाग करके रूपमें देंगे। जब हमारी बहुत-सी कन्याएँ विवाहके लिये उद्यत होंगी, उस समय उनमें जो सबसे सुन्दरी कन्या होगी, उसे हम शुल्कके रूपमें आपको भेंट कर देंगे ।। मुखेन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्या: प्रधानत: । भवन्तं तेडनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवता:,'जैसे देवता देवराज इन्द्रका अनुसरण करते हैं, उसी प्रकार प्रधान-प्रधान मनुष्य अपने प्रमुख शस्त्रों और वाहनोंके साथ आपके पीछे-पीछे चलेंगे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထိုအခါ ပြည်သူအားလုံးက မနုအား ဤသို့ဆိုကြ၏– ‘မဟာမင်းကြီး၊ မကြောက်ပါနှင့်။ အပြစ်သည် မကောင်းမှုကို ကျူးလွန်သူတို့အပေါ်သာ ကျရောက်မည်။ သင်၏ ဘဏ္ဍာတိုက် တိုးပွားစေရန် တိရစ္ဆာန် ငါးဆယ်ကောင်တွင် တစ်ကောင်ကို သင့်အား ပေးမည်။ ထို့အတူ ရွှေ၏ ငါးဆယ်ပုံတစ်ပုံကိုလည်း ဆက်လက်ပေးမည်။ သီးနှံထွက်ကုန်မှ ဆယ်ပုံတစ်ပုံကို အခွန်အဖြစ် ပေးမည်။ ထို့ပြင် ကျွန်ုပ်တို့၏ သမီးများ အများအပြား မင်္ဂလာပြုရန် အဆင်သင့်ဖြစ်လာသောအခါ၊ ထိုအထဲမှ အလှဆုံး သမီးကညာကို śulka (မင်္ဂလာကြေး) အဖြစ် သင့်အား ဆက်ကပ်မည်။ ထို့ပြင် အဓိကအဓိကသော လူကြီးမင်းများသည် မိမိတို့၏ အဓိက လက်နက်နှင့် စစ်ပစ္စည်းများကို ဆောင်၍ သင့်နောက်လိုက်ကြမည်—နတ်တို့က မဟေန္ဒြ (အိန္ဒြ) ကို လိုက်သကဲ့သို့’»။
Verse 26
स त्वं जातबलो राजा दुष्प्रधर्ष: प्रतापवान् सुखे धास्यसि न: सर्वान् कुबेर इव नैऋ#तान्,“प्रजाका सहयोग पाकर आप एक प्रबल, दुर्जय और प्रतापी राजा होंगे। जैसे कुबेर यक्षों तथा राक्षसोंकी रक्षा करके उन्हें सुखी बनाते हैं, उसी प्रकार आप हमें सुरक्षित एवं सुखसे रखेंगे
«ထို့ကြောင့် ပြည်သူတို့၏ အကူအညီကို ရရှိလျှင် သင်သည် အင်အားကြီးမား၍ မလွယ်ကူစွာ အနိုင်မခံရသော၊ တန်ခိုးထက်မြက်သော မင်းဖြစ်လာမည်။ ကုဗေရက ယက္ခတို့ကို ကာကွယ်၍ ချမ်းသာစေသကဲ့သို့ သင်သည် ကျွန်ုပ်တို့အားလုံးကို လုံခြုံစွာ ချမ်းသာစွာ ထားရှိမည်»။
Verse 27
यं च धर्म चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: | चतुर्थ तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं वै भविष्यति
ဘိဿမက ဆိုသည်— «ဘုရင်က ကောင်းစွာကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထားသော ပြည်သူတို့က ကျင့်သုံးမည့် ဓမ္မအပေါင်းတို့အနက်၊ ထိုဓမ္မ၏ အကျိုးပုဏ္ဏားတစ်စိတ်တစ်ပိုင်း (လေးပုံတစ်ပုံ) သည် အမှန်တကယ် သင်၏အပေါ်၌ တည်လိမ့်မည်»။
Verse 28
“आप जैसे राजाके द्वारा सुरक्षित हुई प्रजाएँ जो-जो धर्म करेंगी, उसका चतुर्थ भाग आपको मिलता रहेगा ।। तेन धर्मेण महता सुखं लब्धेन भावित: । पाहास्मान् सर्वतो राजन् देवानिव शतक्रतु:,“राजन! सुखपूर्वक प्राप्त हुए उस महान् धर्मसे सम्पन्न हो आप उसी प्रकार सब ओरसे हमारी रक्षा कीजिये, जैसे इन्द्र देवताओंकी रक्षा करते हैं
ဘိဿမက ဆိုသည်— «သင်ကဲ့သို့သော ဘုရင်က ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့်အခါ ပြည်သူတို့ ပြုလုပ်သမျှ သာသနာတရားကောင်းမှုတို့၏ ကုသိုလ်အကျိုးမှ လေးပုံတစ်ပုံသည် သင့်ထံသို့ အစဉ်ရောက်လာမည်။ ထို့ကြောင့် လွယ်ကူစွာရရှိ၍ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ပေးသော ထိုမဟာဓမ္မကြီးဖြင့် ပြည့်စုံလာပြီးနောက်၊ အို မင်းကြီး၊ အင်ဒြာ (ရာဇသတ္တကရတု—ယဇ်တစ်ရာပြုသူ) က နတ်တို့ကို ကာကွယ်သကဲ့သို့၊ အရပ်ရပ်မှ ကျွန်ုပ်တို့ကို ကာကွယ်ပါ»။
Verse 29
विजयाय हि निर्याहि प्रतपन् रश्मिवानिव । मानं विधम शत्रूणां जयो<स्तु तव सर्वदा,“महाराज! आप तपते हुए अंशुमाली सूर्यके समान विजयके लिये यात्रा कीजिये, शत्रुओंका घमंड धूलमें मिला दीजिये और सर्वदा आपकी जय हो”
ဘိဿမက ဆိုသည်— «အောင်ပွဲအတွက် ထွက်ခွာလော့—တောက်လောင်၍ ရောင်ခြည်ပြည့်သော နေမင်းကဲ့သို့။ အို မင်းကြီး၊ ရန်သူတို့၏ မာနကို မြေမှုန့်အဖြစ် ချေမွပါ၊ အစဉ်အမြဲ သင့်အောင်ပွဲ ဖြစ်ပါစေ»။
Verse 30
स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः । महाभिजनसम्पन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव,तब महान् सैन्यबलसे घिरे हुए महाकुलीन, महातेजस्वी राजा मनु अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए-से निकले
ဘိဿမက ဆိုသည်— ထို့နောက် တန်ခိုးတောက်ပသော မနုမင်းကြီးသည် စစ်အင်အားကြီးဖြင့် ဝန်းရံလျက် ထွက်ခွာသွား၏။ မြင့်မြတ်သော မျိုးရိုးနှင့် အရည်အချင်းပြည့်စုံ၍ မိမိ၏ တေဇောဖြင့် မီးလောင်တောက်ပသကဲ့သို့ ထင်ရှားနေသည်—စည်းကမ်းတကျသော အင်အားဖြင့် ရှေ့တိုးသည့် တရားသဖြင့် အာဏာ၏ ပုံရိပ်တစ်ရပ် ဖြစ်၏။
Verse 31
तस्य दृष्टवा महत्त्वं ते महेन्द्रस्येव देवता: । अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च ददुर्मन:,जैसे देवता देवराज इन्द्रका प्रभाव देखकर प्रभावित हो जाते हैं, उसी प्रकार सब लोग महाराज मनुका महत्त्व देखकर आतंकित हो उठे और अपने-अपने धर्ममें मन लगाने लगे
သူ၏ မဟာတန်ခိုးကို မြင်ကြသော်၊ မဟိန္ဒြာ (အင်ဒြာ) ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို မြင်၍ နတ်တို့ အံ့ဩသကဲ့သို့၊ အားလုံးသည် ကြောက်ရွံ့လေးစားမှုဖြင့် တုန်လှုပ်ကာ မိမိမိမိ၏ သင့်လျော်သော တာဝန် (svadharma) သို့ စိတ်ကို ပြန်လှည့်ကြ၏။
Verse 32
ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् । शमयन् सर्वतः पापान् स्वकर्मसु च योजयन्
ထို့နောက် သူသည် မိုးရေပြည့်ဝသော မိုးတိမ်ကဲ့သို့ မြေကြီးတစ်လျှောက် လှည့်လည်သွားလာ၍ အရပ်ရပ်ရှိ အပြစ်ဒုစရိုက်တို့ကို ငြိမ်းစေကာ ဆေးကြောပယ်ဖျက်ပြီး လူတို့ကို မိမိတို့၏ သင့်လျော်သော တာဝန်နှင့် ဓမ္မကိစ္စ (svakarma) တွင် တည်မြဲစေ하였다။
Verse 33
तदनन्तर वर्षा करनेवाले मेघके समान मनु पापा-चारियोंको शान्त करते और उन्हें अपने वर्णाश्रमोचित कर्मोमें लगाते हुए भूमण्डलपर चारों ओर घूमने लगे ।। एवं ये भूतिमिच्छेयु: पृथिव्यां मानवा: क्वचित् । कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात्,इस प्रकार जो मनुष्य वैभव-वृद्धिकी कामना रखते हों, उन्हें सबसे पहले इस भूमण्डलमें प्रजाजनोंपर अनुग्रह करनेके लिये कोई राजा अवश्य बना लेना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်– ထို့နောက် မနုသည် မိုးဆောင်မိုးတိမ်ကဲ့သို့ အရပ်ရပ်သို့ မြေကြီးတစ်လျှောက် လှည့်လည်၍ အပြစ်ပြုနေသူတို့ကို ငြိမ်းစေကာ မိမိတို့၏ ဝဏ္ဏနှင့် အာရှရမအလိုက် သင့်လျော်သော ကိစ္စတာဝန်များတွင် ချထား하였다။ ထို့ကြောင့် မြေကြီးပေါ်၌ မည်သည့်နေရာမဆို စည်းစိမ်နှင့် ကောင်းကျိုးတိုးပွားမှုကို လိုလားသူတို့သည် ပထမဦးစွာ ပြည်သူတို့ကို အကျိုးပြုရန်အတွက် မင်းကို တည်ထောင်သင့်သည်။
Verse 34
नमस्येरंश्व॒ तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा । देवा इव च देवेन्द्रं तत्र राजानमन्तिके,फिर जैसे शिष्य भक्तिभावसे गुरुको नमस्कार करते हैं तथा जैसे देवता देवराज इन्द्रको प्रणाम करते हैं, उसी प्रकार समस्त प्रजाजनोंको अपने राजाके निकट नमस्कार करना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်– “သူတို့သည် အမြဲတမ်း သဒ္ဓါဖြင့် ထိုမင်းကို ဦးညွှတ်ကန်တော့ကြစေ။ သင်တန်းသားတို့က ဆရာကို ရိုသေကန်တော့သကဲ့သို့၊ နတ်တို့က နတ်မင်း အိန္ဒြကို ဦးညွှတ်သကဲ့သို့ပင်။ ထိုနည်းတူ ပြည်သူတို့သည် မိမိတို့၏ မင်းရှေ့၌ ရိုသေစွာ နမස්ကာရ ပြုရမည်။”
Verse 35
सत्कृतं स्वजनेनेह परो5पि बहु मन्यते । स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत,इस लोकमें आत्मीयजन जिसका आदर करते हैं, उसे दूसरे लोग भी बहुत मानते हैं और जो स्वजनोंद्वारा तिरस्कृत होता है, उसका दूसरे भी अनादर करते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– ဤလောက၌ မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့က ဂုဏ်ပြုလေးစားသောသူကို အပြင်လူတို့ပါ အလွန်တန်ဖိုးထားကြသည်။ သို့သော် မိမိဆွေမျိုးတို့က မထီမဲ့မြင်ပြုသောသူကို အခြားသူတို့လည်း မထီမဲ့မြင်ပြုကြသည်။
Verse 36
राज्: परैः परिभव: सर्वेषामसुखावह: । तस्माच्छत्रं च पत्र च वासांस्थाभरणानि च,राजाका यदि दूसरोंके द्वारा पराभव हुआ तो वह समस्त प्रजाके लिये दुःखदायी होता है; इसलिये प्रजाको चाहिये कि वह राजाके लिये छत्र, वाहन, वस्त्र, आभूषण, भोजन, पान, गृह, आसन और शय्या आदि सभी प्रकारकी सामग्री भेंट करे
ဘိဿမက ပြောသည်– “မင်းသည် အခြားသူတို့၏ အရှက်ခွဲခြင်း သို့မဟုတ် အနိုင်ယူခြင်းကို ခံရလျှင် အားလုံးအတွက် ဒုက္ခဖြစ်စေသည်။ ထို့ကြောင့် ပြည်သူတို့သည် မင်းအတွက် မင်းထီး၊ ယာဉ်၊ အဝတ်အစား၊ အလှဆင်ပစ္စည်း၊ အစားအသောက်နှင့် သောက်စရာ၊ အိမ်ရာ၊ ထိုင်ခုံနှင့် အိပ်ရာ စသည့် လိုအပ်သမျှ အထောက်အပံ့များကို ပေးအပ်ရမည်။”
Verse 37
भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दग्युर्ग्हाणि च । आसनानि च शबय्याक्ष सर्वोपकरणानि च,राजाका यदि दूसरोंके द्वारा पराभव हुआ तो वह समस्त प्रजाके लिये दुःखदायी होता है; इसलिये प्रजाको चाहिये कि वह राजाके लिये छत्र, वाहन, वस्त्र, आभूषण, भोजन, पान, गृह, आसन और शय्या आदि सभी प्रकारकी सामग्री भेंट करे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ဘုရင်အတွက် အစားအစာနှင့် သောက်စရာ၊ အိမ်ရာ၊ ထိုင်ခုံနှင့် အိပ်ရာ၊ ထို့ပြင် လိုအပ်သမျှ အထောက်အကူပစ္စည်း အားလုံးကို ပံ့ပိုးပေးရမည်။ ဘုရင်သည် အခြားသူတို့၏ အနိုင်ယူခြင်းကို ခံရလျှင် ထိုအရာသည် ပြည်သူအပေါင်းတို့အတွက် ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ပြည်သူတို့သည် နိုင်ငံတော် အေးချမ်းတည်ကြည်စေရန် ဘုရင်ထံသို့ အထောက်အကူ အားလုံး—ထီး (parasols)၊ ယာဉ်ယာတင်၊ အဝတ်အစား၊ အလှဆင်ပစ္စည်း၊ အစားအစာ၊ သောက်စရာ၊ နေအိမ်၊ ထိုင်ခုံ၊ အိပ်ရာ စသည့်အရာများကို ဆက်ကပ်ပေးသင့်သည်»။
Verse 38
गोप्ता तस्माद् दुराधर्ष: स्मितपूर्वांभिभाषिता । आभाषिततश्च मधुरं प्रत्याभाषेत मानवान्,इस प्रकार प्रजाकी सहायता पाकर राजा दुर्धर्ष एवं प्रजाकी रक्षा करनेमें समर्थ हो जाता है। राजाको चाहिये कि वह मुसकराकर बातचीत करे। यदि प्रजावर्गके लोग उससे कोई बात पूछें तो वह मधुर वाणीमें उन्हें उत्तर दे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ပြည်သူတို့၏ အထောက်အပံ့ကို ရရှိသဖြင့် ဘုရင်သည် မလွယ်ကူစွာ ထိုးဖောက်မရသော ကာကွယ်သူ ဖြစ်လာပြီး မိမိရဲ့ ပြည်သူကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နိုင်စွမ်း ပြည့်ဝလာသည်။ သူသည် အပြုံးဖြင့် စကားစတင်ပြောဆိုသင့်သည်။ ပြည်သူတို့က မေးမြန်းသော်လည်းကောင်း စကားပြောသော်လည်းကောင်း ချိုမြိန်ယဉ်ကျေးသော စကားဖြင့် ပြန်လည်ဖြေကြားသင့်သည်။ ထိုသို့ နူးညံ့သော အကျင့်နှင့် သာယာသော စကားလုံးတို့သည် မင်းအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ပြည်သူအကျိုးစီးပွား၏ ကိရိယာများ ဖြစ်လာသည်»။
Verse 39
कृतज्ञो दृढ्भक्ति: स्यात् संविभागी जितेन्द्रिय: । ईक्षित: प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च सुष्ठु च,राजा उपकार करनेवालोंके प्रति कृतज्ञ और अपने भक्तोंपर सुदृढ़ स्नेह रखनेवाला हो। उपभोगमें आनेवाली वस्तुओंको यथायोग्य विभाजन करके उन्हें काममें ले। इन्द्रियोंको वशमें रखे। जो उसकी ओर देखे, उसे वह भी देखे एवं स्वभावसे ही मृदु, मधुर और सरल हो
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ဘုရင်သည် မိမိကို ကူညီပေးသူတို့အပေါ် ကျေးဇူးသိတတ်ရမည်၊ မိမိကို သစ္စာရှိစွာ ကိုးကွယ်သူတို့အပေါ် ခိုင်မာသော မေတ္တာနှင့် သစ္စာကို ထိန်းထားရမည်။ နိုင်ငံ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် အပျော်အပါးတို့ကို သင့်လျော်သလို ခွဲဝေ၍ စနစ်တကျ အသုံးချရမည်၊ အင်္ဒြိယတို့ကိုလည်း ထိန်းချုပ်ထားရမည်။ မိမိကို ကြည့်သူရှိလျှင် မိမိလည်း ပြန်ကြည့်၍ အာရုံစိုက်ရမည်။ သဘာဝအလျောက် နူးညံ့၍ ချိုသာစကားပြောကာ ရိုးသားဖြောင့်မတ်ရမည်—ထိုသို့ဖြင့် အုပ်ချုပ်မှုသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ယုံကြည်မှုအပေါ် တည်နိုင်သည်»။
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वरमें चारों आश्रमोंके धर्मका वर्णनविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော ရာဇဓမ္မာနုသာသန အပိုင်းအတွင်း၊ အာရှရမ် လေးပါး၏ ဓမ္မကို ဖော်ပြသည့် သုံးဆယ့်ခြောက်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Verse 67
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि राष्ट्र राजकरणावश्यकत्वकथने सप्तषष्टितमो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မကို သင်ကြားသော အပိုင်းအတွင်း—နိုင်ငံတော်နှင့် အုပ်ချုပ်သူကို ထိရောက်စေသော ကိရိယာများနှင့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ လိုအပ်ချက်ကို ဆွေးနွေးသည့် ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ ဘိဿမ၏ နိုင်ငံရေးနှင့် ရာဇဓမ္မဆိုင်ရာ ဟောကြားချက်၏ အဆုံးကို မှတ်သားသည့် အဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။
Verse 206
यं पूजयेम सम्भूय यश्न नः प्रतिपालयेत् । (कुछ समयतक इस प्रकार काम चलता रहा; किंतु आगे चलकर पुनः दुर्व्यवस्था फैल गयी) तब दुःखसे पीड़ित हुई सारी प्रजाएँ एक साथ मिलकर ब्रह्माजीके पास गयीं और उनसे कहने लगीं--'भगवन्! राजाके बिना तो हमलोग नष्ट हो रहे हैं। आप हमें कोई ऐसा राजा दीजिये, जो शासन करनेमें समर्थ हो, हम सब लोग मिलकर जिसकी पूजा करें और जो निरन्तर हमारा पालन करता रहे”
ဘိဿမက ပြောသည်— «ကျွန်ုပ်တို့အား ဘုရင်တစ်ပါးကို ပေးတော်မူပါ—ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး စုပေါင်း၍ ဂုဏ်ပြုပူဇော်နိုင်သော ဘုရင်တစ်ပါး၊ ထိုဘုရင်ကလည်း အစဉ်မပြတ် ကျွန်ုပ်တို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်သော ဘုရင်တစ်ပါး»။ (အချိန်တစ်ခဏ ထိုသို့ဖြင့် အလုပ်အကိုင်များ ဆက်လက်လည်ပတ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် မတည်ငြိမ်မှုက ပြန်လည်ပျံ့နှံ့လာသည်။ ဒုက္ခဝေဒနာခံရသော ပြည်သူအပေါင်းတို့သည် တစ်စုတစ်စည်းတည်း စုပေါင်းကာ ဗြဟ္မာထံသို့ သွားရောက်၍ «အရှင်ဘုရား! ဘုရင်မရှိလျှင် ကျွန်ုပ်တို့ ပျက်စီးနေပါပြီ။ အုပ်ချုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော ဘုရင်တစ်ပါးကို ပေးတော်မူပါ—ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး ပူဇော်နိုင်ပြီး အစဉ်မပြတ် ကျွန်ုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်ပေးနိုင်သော ဘုရင်တစ်ပါး» ဟု တောင်းပန်ကြသည်။)
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a human ruler can be treated as ‘daivata’: the problem of political authority’s moral legitimacy is resolved by defining kingship through protective function—securing order, rights, and welfare—rather than through personal divinity.
Dharma becomes effective in society through structured protection and impartial restraint; without enforcement and welfare-oriented rule, social cooperation collapses, while righteous governance enables education, economy, ritual continuity, and public safety.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides consequential meta-claims: honoring and not undermining righteous kingship preserves social and personal well-being, while hostility toward lawful authority and misappropriation of royal revenue is depicted as leading to severe negative outcomes.