Adhyaya 361
Chapter Arc: नागराज अपने घर लौटते हैं; द्वार पर ही साध्वी पत्नी पाद्य-अर्घ्य आदि से उनका सत्कार करती है और गृहस्थ-धर्म की स्मृति जगाती है। → पत्नी, देवता-अतिथि-पूजन की विधि और वर्णाश्रम-धर्म की मर्यादा का स्मरण कराते हुए कहती है कि शूद्र का कर्म त्रिवर्ण-सेवा है और गृहस्थ का धर्म सर्वभूत-हितैषिता है; साथ ही नियमित आहार, व्रतचर्या और इन्द्रिय-निग्रह को धर्म का आधार बताती है। → पत्नी स्वीकार करती है कि वह धर्म जानती है और पति के धर्मनिष्ठ होने पर भी वह सत्पथ छोड़ विपथ नहीं जा सकती; फिर वह निर्णायक बात कहती है—पंद्रह दिनों से एक ब्राह्मण अतिथि आया है, जिसने उससे सत्यपूर्वक प्रतिज्ञा कराई है कि नागराज उसे दर्शन देंगे, अतः अब नागराज को वहाँ जाकर ब्राह्मण को दर्शन देना चाहिए। → नागराज पत्नी की धर्मयुक्त वाणी सुनकर अतिथि-धर्म और सत्य-प्रतिज्ञा की मर्यादा को स्वीकार करने की दिशा में प्रवृत्त होते हैं; पत्नी का आग्रह अध्याय का नैतिक निष्कर्ष बनता है—धर्मनिष्ठ गृहस्थ के लिए अतिथि का सम्मान और वचन-पालन अनिवार्य है। → ब्राह्मण अतिथि कौन है, वह नागराज के दर्शन से क्या प्रयोजन साधेगा, और नागराज के जाने पर कौन-सा परिणाम निकलेगा—यह आगे के प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
7 अं ड-ऑ का एकोनषष्टर्याधेकत्रिशततमो< ध्याय: नागराजका घर लौटना, पत्नीके साथ उनकी धर्मविषयक बातचीत तथा पत्नीका उनसे ब्राह्मणको दर्शन देनेके लिये अनुरोध भीष्म उवाच अथ काले बहुविथे पूर्णे प्राप्तो भुजड्भम: । दत्ताभ्यनुज्ञ: स्वं वेश्म कृतकर्मा विवस्वता,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर कई दिनोंका समय पूरा होनेपर जब नागराजका काम पूरा हो गया, तब सूर्यदेवकी आज्ञा पाकर वे अपने घरको लौटे
ဘိရှ္မက ပြောသည်—အဖြစ်အပျက်များစွာဖြင့် အချိန်ကာလရှည်ကြာလွန်သွားပြီး မြွေဘုရင်၏ တာဝန်ကိစ္စ ပြီးမြောက်သွားသောအခါ၊ ဝိဝသ္ဝတ် (နေမင်း) ထံမှ ခွင့်ပြုချက်ကို ရရှိပြီး သူသည် မိမိအိမ်သို့ ပြန်လည်သွားလေ၏။ ဤပြန်လာခြင်းသည် ခရီးသွားခြင်းသာ မဟုတ်ဘဲ၊ မှန်ကန်သော အာဏာအောက်တွင် ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ကတိဝတ္တရား၏ ဓမ္မဆိုင်ရာ အဆုံးသတ်ကို ဖော်ညွှန်းသည်။
Verse 2
त॑ भार्याप्युपचक्राम पादशौचादिभिर्गुणै: । उपपन्नां च तां साध्वीं पन्नग: पर्यपृच्छत,वहाँ नागराजकी पत्नी पैर धोनेके लिये जल--पाद्य आदि उत्तम सामग्रियोंके साथ पतिकी सेवामें उपस्थित हुई। अपनी साध्वी पत्नीको समीप आयी देख नागराजने पूछा --[
ဘိရှ္မက ပြောသည်—မြွေဘုရင်၏ ဇနီးသည်သည် ခြေသုတ်ရေ (pādya) စသည့် ဝန်ဆောင်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး ပစ္စည်းများကို ယူဆောင်ကာ သူ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်လာ၏။ သီလဝါသည့် ဇနီးသည် မိမိအနီးသို့ ရောက်လာသည်ကို မြင်သောအခါ မြွေသခင်က မေးမြန်းလေ၏—ဤသို့ဖြင့် ဓမ္မအတွင်းရှိ အိမ်ထောင်ရေးတာဝန်နှင့် လေးစားသည့် ဝန်ဆောင်မှု၏ ဇာတ်ကြောင်းသည် ဆက်လက်တိုးတက်သွားသည်။
Verse 3
अथ त्वमसि कल्याणि देवतातिथिपूजने । पूर्वमुक्तेन विधिना युक्ता युक्तेन मत्समम्,“कल्याणि! मेरे द्वारा बतायी हुई उपयुक्त विधिसे युक्त हो तुम मेरे ही समान देवताओं और अतिथियोंके पूजनमें तत्पर तो रही हो न?
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ကောင်းမြတ်သည့် မိန်းမရေ၊ ငါအရင်က သင်ပေးခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း စည်းကမ်းတကျ လေ့ကျင့်ထားပြီး၊ သင့်လျော်သော အကျင့်ဖြင့် ငါနှင့်တန်းတူဖြစ်အောင် နတ်တို့ကို ပူဇော်ကာ ဧည့်သည်တို့ကိုလည်း ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုရာတွင် အမှန်တကယ် စိတ်အားထက်သန်နေသလော?»
Verse 4
न खल्वस्यकृतार्थेन स्त्रीबुद्धया मार्दवीकृता । मद्वियोगेन सुश्रोणि विमुक्ता धर्मसेतुना,'सुन्दरि! मेरे वियोगने तुम्हें शिथिल तो नहीं कर दिया था? तुम्हारी स्त्री-बुद्धिके कारण कहीं धर्मकी मर्यादा असफल या अरक्षित तो नहीं रह गयी और उसके कारण तुम धर्म- पालनसे विमुख या दूर तो नहीं हो गयी?
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «လှပသော တင်ပါးရှင်မ၊ ငါနှင့်ခွဲကွာရခြင်းကြောင့် မိန်းမစိတ်၏ လှုပ်ရှားလွယ်သော အမြင်ကြောင့် အားနည်းသွားကာ မကူမညီဖြစ်သွားခြင်း မရှိဘူးမဟုတ်လား။ ငါနှင့်ကွာဝေးခြင်းကြောင့် ဓမ္မ၏ တံတားမှ လွတ်ကျသွား၍ တရား၏ နယ်နိမိတ်ကို မကာကွယ်နိုင်ဘဲ တာဝန်၏ လမ်းမှ လှည့်ထွက်သွားခြင်း မရှိဘူးမဟုတ်လား?»
Verse 5
नागभायोवाच शिष्याणां गुरुशुश्रूषा विप्राणां वेदधारणम् । भृत्यानां स्वामिवचनं राज्ञो लोकानुपालनम्,नागपत्नीने कहा--शिष्योंका धर्म है गुरुकी सेवा करना, ब्राह्मणोंका धर्म है वेदोंको धारण करना, सेवकोंका धर्म है स्वामीकी आज्ञाका पालन तथा राजाका धर्म है प्रजावर्गका सतत संरक्षण
နာဂမယားက ပြောသည်– «ကျောင်းသားတို့၏ ဓမ္မမှာ ဆရာကို သစ္စာရှိစွာ ဝတ်ပြုစေခြင်း၊ ဗြာဟ္မဏတို့၏ ဓမ္မမှာ ဝေဒကို ထိန်းသိမ်းထမ်းဆောင်ခြင်း၊ အမှုထမ်းတို့၏ ဓမ္မမှာ သခင်၏ အမိန့်ကို လိုက်နာဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ရှင်ဘုရင်၏ ဓမ္မမှာ ပြည်သူတို့၏ အကျိုးချမ်းသာကို အစဉ်ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်»။
Verse 6
सर्वभूतपरित्राणं क्षत्रधर्म इहोच्यते । वैश्यानां यज्ञसंवृत्तिरातिथेियसमन्विता,इस जगत्में समस्त प्राणियोंकी रक्षा करना क्षत्रिय-धर्म बताया जाता है। अतिथि- सत्कारके साथ-साथ यज्ञोंका अनुष्ठान करना वैश्योंका धर्म कहा गया है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤလောက၌ က္ଷတ္တရိယ၏ တာဝန်ဟု ကြေညာထားသည်မှာ သက်ရှိအပေါင်းတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝိုင်ရှျယ၏ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်မှာ ဧည့်သည်ကို ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုခြင်းနှင့်အတူ ယဇ္ဉပွဲများကို မှန်ကန်စွာ ကျင်းပထိန်းသိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်»။
Verse 7
विप्रक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषा शूद्रकर्म तत् गृहस्थधर्मो नागेन्द्र सर्वभूतहितैषिता,नागराज! ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य--तीनों वर्णोकी सेवा करना शूद्रका कर्तव्य बताया गया है और समस्त प्राणियोंके हितकी इच्छा रखना गृहस्थका धर्म है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «နာဂတို့၏ အရှင်ရေ၊ ရှုဒ္ဒရ၏ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်မှာ ဗြာဟ္မဏ၊ က္ෂတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှျယ တို့သုံးဝဏ္ဏကို အာရုံစိုက်၍ ဝန်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အိမ်ထောင်ရှင်၏ ဓမ္မ၏ အနှစ်သာရမှာ သက်ရှိအပေါင်းတို့၏ အကျိုးကို လိုလားခြင်း ဖြစ်သည်»။
Verse 8
नियताहारता नित्यं व्रतचर्या यथाक्रमम् । धर्मो हि धर्मसम्बन्धादिन्द्रियाणां विशेषत:,नियमित आहारका सेवन और विधिवत् व्रतका पालन सबका धर्म है। धर्म-पालनके सम्बन्धसे इन्द्रियोंकी विशेषरूपसे शुद्धि होती है
ဘိဿမက ဆိုသည်— «အမြဲတမ်း အစားအစာကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဝရတကို အစဉ်အလာအတိုင်း စနစ်တကျ လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းသည် တကယ်တမ်း တာဝန် (ဓမ္မ) ဖြစ်သည်။ ဓမ္မနှင့် ဆက်နွယ်မှုကြောင့် အင်ဒြိယများသည် အထူးသဖြင့် သန့်စင်လာပြီး ထိန်းချုပ်နိုင်လာသည်»။
Verse 9
अहं कस्य कुतो वापि कः को मे ह भवेदिति । प्रयोजनमतिर्नित्यमेवं मोक्षाश्रमे वसेत्,“मैं किसका हूँ? कहाँसे आया हूँ, मेरा कौन है? तथा इस जीवनका प्रयोजन क्या है?! इत्यादि बातोंका सदा विचार करते हुए ही संन्यासीको संन्यास-आश्रममें रहना चाहिये
ဘိဿမက ဆိုသည်— «ငါသည် ဘယ်သူ့အပိုင်နည်း။ ငါ ဘယ်က လာသနည်း။ ငါ့အတွက် အမှန်တကယ် ‘ငါ့သူ’ ဟူသည် ဘယ်သူနည်း။ ဤဘဝ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကား အဘယ်နည်း။» ထိုသို့သော မေးခွန်းများကို စိတ်ဖြင့် အမြဲတမ်း စူးစမ်းဆင်ခြင်လျက်၊ လောကစွန့်သူသည် မောက္ခအာရှရမ၌ နေထိုင်သင့်သည်—ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ကို လျော့ပါးစေပြီး လွတ်မြောက်ခြင်းသို့ မျက်နှာမူစေသော တည်ငြိမ်သည့် ဆင်ခြင်မှုဖြင့်။
Verse 10
पतिव्रतात्वं भार्याया: परमो धर्म उच्यते | तवोपदेशाज्नागेन्द्र तच्च तत्त्वेन वेझि वै,नागराज! पत्नीके लिये पातिव्रत्य ही सबसे बड़ा धर्म कहा जाता है। आपके उपदेशसे अपने उस धर्मको मैं अच्छी तरह समझती हूँ
ဘိဿမက ဆိုသည်— «မယားအတွက် အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မဟူသည်မှာ ခင်ပွန်းအပေါ် သစ္စာတည်ကြည်၍ အမြဲတမ်း ဆက်ကပ်အပ်နှံနေခြင်း (ပတိဝရတ) ဟု ကြေညာထားသည်။ အို နဂါးတို့၏ အရှင်၊ သင်၏ သင်ကြားမှုကြောင့် ထိုသဘောတရားကို အနှစ်သာရအတိုင်း အမှန်တကယ် နားလည်သိမြင်သည်၊ အို နဂါးဘုရင်»။
Verse 11
साहं धर्म विजानन्ती धर्मनित्ये त्वयि स्थिते । सत्पथं कथमुत्सृज्य यास्यामि विपथं पथ:,जब आप-ेरे पतिदेव सदा धर्मपर स्थित रहते हैं, तब धर्मको जानती हुई भी मैं कैसे सन्मार्गका त्याग करके कुमार्गपर पैर रखूँगी?
«ဓမ္မကို သိမြင်ထားသော ငါသည်—သင်က ဓမ္မ၌ အမြဲတမ်း တည်ကြည်ခိုင်မြဲနေသော်—ဘယ်လိုလုပ်ပြီး မှန်ကန်သော လမ်းကို စွန့်လွှတ်ကာ မှားယွင်းသော လမ်းပေါ် ခြေချနိုင်မည်နည်း»။
Verse 12
देवतानां महाभाग धर्मचर्या न हीयते । अतिथीनां च सत्कारे नित्ययुक्तास्म्यतन्द्रिता,महाभाग! देवताओंकी आराधनारूप धर्मचर्यामें कोई कमी नहीं आयी है, अतिथियोंके सत्कारमें भी मैं सदा आलस्य छोड़कर लगी रही हूँ
ဘိဿမက ဆိုသည်— «အို ဂုဏ်သိက္ခာကြီးသူ၊ နတ်တို့ကို ပူဇော်ဂုဏ်ပြုခြင်းအဖြစ် ထင်ရှားသော ငါ၏ ဓမ္မကျင့်စဉ်သည် မည်သို့မျှ မလျော့နည်းခဲ့။ ထို့အတူ ဧည့်သည်တို့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုရာတွင်လည်း ငါသည် အမြဲတမ်း လုံ့လဝီရိယရှိ၍ ပျင်းရိမှုနှင့် မပေါ့ဆမှုကင်းစွာ တက်ကြွနေသည်»။
Verse 13
सप्ताष्टदिवसास्त्वद्य विप्रस्येहागतस्य वै । तच्च कार्य न मे ख्याति दर्शनं तव काडक्षति,परंतु आज पंद्रह दिनसे एक ब्राह्मणदेवता यहाँ पधारे हुए हैं। वे मुझसे अपना कोई कार्य नहीं बता रहे हैं। केवल आपका दर्शन चाहते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– «ယခု ဤနေရာသို့ ဗြာဟ္မဏတစ်ပါး ရောက်လာသည်မှာ ခုနစ်ရက် သို့မဟုတ် ရှစ်ရက်ခန့် ဖြစ်လေပြီ။ သို့သော် သူသည် မိမိအလိုရှိသော ကိစ္စကို ငါ့အား မဖော်ပြသေးဘဲ၊ သင်၏ မျက်နှာတော်ကိုသာ မြင်လိုကြောင်းသာ ဆန္ဒရှိနေသည်»။
Verse 14
गोमत्यास्त्वेष पुलिने त्वददर्शनसमुत्सुक: । आसीनो वर्तयन ब्रह्म ब्राह्मण: संशितव्रत:,वे कठोर व्रतका पालन करनेवाले ब्राह्मण वेदोंका पारायण करते हुए आपके दर्शनके लिये उत्सुक हो गोमतीके किनारे बैठे हुए हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– «ဂိုမတီမြစ်ကမ်း သဲပြင်ပေါ်တွင် သစ္စာနှင့် စည်းကမ်းတင်းကျပ်သော ဝတ်ပြုသစ္စာရှိ ဗြာဟ္မဏတစ်ပါး ထိုင်နေသည်။ ဝေဒသဒ္ဓါတရားကို ရွတ်ဖတ်လျက် သင်၏ မျက်နှာတော်ကို မြင်လိုစိတ်ဖြင့် အလွန်တက်ကြွနေသည်»။
Verse 15
अहं त्वनेन नागेन्द्र सत्यपूर्व समाहिता । प्रस्थाप्यो मत्सकाशं स सम्प्राप्तो भुजगोत्तम:,नागराज! उन्होंने मुझसे पहले सच्ची प्रतिज्ञा करा ली है कि नागराजके आते ही तुम उन्हें मेरे पास भेज देना
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို နဂါးတို့၏ အရှင်၊ ငါသည် အရင်ကတည်းက သစ္စာကတိဖြင့် သူ့ကို ချည်နှောင်ထားပြီးသား ဖြစ်သည်။ ထိုကတိအတိုင်း သူ့ကို ငါ့ရှေ့သို့ ပို့ရမည်ဟု သတ်မှတ်ထားရာ၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြွေတို့အနက် အထူးမြတ်ဆုံးသည် ယခု ငါ့ရှေ့သို့ ရောက်လာပြီ»။
Verse 16
एतच्छुत्वा महाप्राज्ञ तत्र गन्तुं त्वमहसि । दातुमरहसि वा तस्य दर्शन दर्शनश्रव:,महाप्राज्ञ नागराज! मेरी यह बात सुनकर अब आपको वहाँ जाना चाहिये और ब्राह्मणदेवताको दर्शन देना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို ဉာဏ်ပညာကြီးမားသော နဂါးမင်း၊ ဤစကားကို ကြားပြီးနောက် သင်သည် ထိုနေရာသို့ သွားသင့်သည်။ ထို့ပြင် သင်၏ အလွန်ကျော်ကြားသော မျက်နှာတော်မြင်ခွင့်ကိုလည်း ထိုဗြာဟ္မဏအား ပေးအပ်သင့်သည်၊ ထိုသို့ဖြင့် ထိုသင့်တော်သော တောင်းဆိုသူ၏ ဆန္ဒ ပြည့်စုံလိမ့်မည်»။
Verse 359
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने एकोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ» အခန်း၌ «ဥဇ္ဈဝြတ္တိ ဥပာချာန» ဟု ခေါ်သော ပုံပြင်ခွဲသည် အဆုံးသတ်ပြီး၊ ဤသည်မှာ အခန်းသုံးရာခြောက်ဆယ် (၃၆၀) ဖြစ်သည်။