Adhyaya 307
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda (Aging and Death Cannot Be Overstepped)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Dialogue of Janaka and Pañcaśikha on Jarā and Mṛtyu
Yudhiṣṭhira asks whether great sovereignty, wealth, longevity, austerity, ritual action, learning, or rejuvenation methods can enable one to transcend death and avoid aging. Bhīṣma answers by introducing an ancient exemplum: the dialogue between King Janaka of Videha and the ascetic Pañcaśikha. Janaka asks by what conduct one might surpass aging and death. Pañcaśikha replies that there is neither cessation nor non-cessation of these processes—time does not reverse; days, months, and nights do not return. Existence is portrayed as being carried along an irreversible current into the ocean of time, where beings sink without a ford, and aging and death are likened to great predators that seize all, strong and weak alike. Social relations—spouses and kin—are described as chance meetings on a road, not permanent cohabitation. The discourse then turns to the rational affective posture: given constant arising and perishing, excessive elation or grief is philosophically incoherent. Finally, it asserts epistemic humility regarding afterlife claims (“no direct seer of heaven or hell”), and prescribes disciplined adherence to āgama through giving and sacrifice as regulated action within human limits.
Chapter Arc: वसिष्ठ-करालजनक-संवाद में साधक के भीतर उठता प्रश्न—देह में प्राण का संचार कैसे साधा जाए और ‘अव्यक्त’ का रहस्य क्या है—इसी से अध्याय का द्वार खुलता है। → श्वास-प्रश्वास की सूक्ष्म साधना (पादांगुष्ठ से मूर्धा तक वायु का ‘भरना’) के साथ ही ज्ञान-मीमांसा तीव्र होती है: मुनियों के अनुसार सर्ग-प्रलयधर्मी ‘अव्यक्त’ को अविद्या कहा गया, और उससे परे सर्ग-प्रलय से मुक्त ‘विद्या’ को पञ्चविंशक (पुरुष) के संदर्भ में समझाया गया। श्रोता-राजा के लिए उलझन बढ़ती है—यदि अव्यक्त ही अविद्या है तो ज्ञान का लक्ष्य क्या, और ज्ञाता कौन? → सांख्य-योग का निर्णायक संकेत उभरता है: ‘ज्ञान’ को अव्यक्त कहा गया और ‘ज्ञेय’ को पञ्चविंशक; फिर उसी प्रकार ‘विज्ञाता’ भी पञ्चविंशक—अर्थात् परम पुरुष—बताया गया। इसी बिंदु पर प्रकृति-पुरुष का भेद तीक्ष्ण होता है: गुणसंश्रिता प्रकृति क्षरत्व (नाश/परिवर्तन) को प्राप्त होती है, जबकि आत्मा/विदेह-भाव गुणों में अप्रतिवर्तन से निर्गुणत्व की ओर संकेत करता है। → अध्याय साधक को यह दिशा देता है कि योग-साधना (प्राण-नियमन) और तत्त्व-विवेक (अव्यक्त/प्रकृति बनाम पञ्चविंशक/पुरुष) साथ-साथ चलें; समय और अवस्थाओं के वशीभूत होने की अनुभूति भी इसी अज्ञान-बंधन का लक्षण बताई जाती है—जिससे मुक्त होने का उपाय ‘बुद्ध/बोध’ का योग-निदर्शन है। → अगले प्रसंग के लिए संकेत रहता है कि ‘बुद्ध, अप्रतिबुद्ध, बुध्यमान’—इन अवस्थाओं का सूक्ष्म भेद और साधक की स्थिति-परिवर्तन-प्रक्रिया आगे और स्पष्ट की जाएगी।
Shlokas
Verse 1
अड---#क्र-ज > जैसे घड़ेमें जल भरा जाता है, उसी प्रकार पादांगुष्ठसे लेकर मूर्धातक सम्पूर्ण शरीरमें नासिकाके छिद्रोंद्वारा वायुको खींचकर भर ले। फिर ब्रह्मरन्ध्र (मूर्धथा) से वायुको हटाकर ललाटमें स्थापित करे। यह प्राणवायुके प्रत्याहारका पहला स्थान है। इसी प्रकार उत्तरोत्तर हटाते और रोकते हुए क्रमश: भ्रूमध्य, नेत्र, नासिकामूल, जिह्वामूल, कण्ठकूप, हृदयमध्य, नाभिमध्य, मेद्र (उपस्थका मूलभाग), उदर, गुदा, ऊरुमूल, ऊरुमध्य, जानु, चितिमूल, जंघामध्य, गुल्फ और पादांगुष्ठ-- इन स्थानोंमें वायुको ले जाकर स्थापित करे। इन अट्ठारह स्थानोंमें किये हुए प्रत्याहारोंको अठारह प्रकारकी प्रेरणा समझना चाहिये। इनके सिवा ध्यान, धारणा, समाधि तथा “सत्त्वपुरुषान्यता ख्याति” (बुद्धि और पुरुष इन दोनोंकी भिन्नताका बोध)--ये चार प्रेरणाएँ और हैं। ये ही सब मिलकर बाईस प्रकारकी प्रेरणाएँ कही गयी हैं। - यहाँ 'ज्ञान' शब्दसे बुद्धिवृत्तिको समझना चाहिये। सप्ताधिकांत्रेशततमो< ध्याय: विद्या-अविद्या, अक्षर और क्षर तथा प्रकृति और पुरुषके स्वरूपका एवं विवेकीके उद्गारका वर्णन वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनमेतावदुक्त ते नृपसत्तम । विद्याविद्ये विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वश:,वसिष्ठजी कहते हैं--नृपश्रेष्ठ) यहाँतक मैंने तुम्हें सांख्यदर्शनकी बात बतायी है। अब इस समय तुम मुझसे विद्या और अविद्याका वर्णन क्रमसे सुनो
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်— «အို မင်းမြတ်တို့အနက် အမြတ်ဆုံးသော မင်းကြီး၊ ဤမျှလောက် စာင်ခယ (Sāṅkhya) သင်ခန်းစာကို သင့်အား ရှင်းပြပြီးပြီ။ ယခုမှစ၍ အစဉ်လိုက် ဗိဒ္ယာ (vidyā) နှင့် အဗိဒ္ယာ (avidyā)—အမှန်တရား၏ ဉာဏ်နှင့် မသိမြင်မှု—အကြောင်းကို ငါ့ထံမှ နားထောင်လော့။»
Verse 2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै । सर्गप्रलयनिर्मुक्तां विद्यां वै पडचविंशक:,मुनियोंने सृष्टि और प्रलयरूप धर्मवाले कार्यसहित अव्यक्तको ही अविद्या कहा है तथा चौबीस तत्त्वोंसे परे जो पचीसवाँ तत्त्व परम पुरुष परमात्मा है, जो सृष्टि और प्रलयसे रहित है, उसीको विद्या कहते हैं
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်။ ပညာရှိမုနိတို့သည် ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်သိမ်းခြင်း၏ သဘောတရားအောက်တွင် လည်ပတ်နေသော မဖော်ပြနိုင်သည့် အဝျက်တ (ပရကృతိ) ကို «အဝိဇ္ဇာ» ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်သိမ်းခြင်းမှ လွတ်ကင်းသော—တတ္တဝါ ၂၄ ပါးကို ကျော်လွန်သည့် တတ္တဝါ ၂၅ ဖြစ်သော အမြင့်မြတ်သော ပုရုෂ၊ အမြင့်မြတ်သော အတ္တ—ကို «ဝိဇ္ဇာ» ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 3
परस्परस्य विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वश: । यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्याभिनिदर्शनम्,तात! ऋषियोंने जिस प्रकार सांख्यदर्शनकी बात बतायी है, उसी प्रकार तुम अव्यक्तका जो पारस्परिक भेद है, उनमें जो जिसकी विद्या है अर्थात् श्रेष्ठ है, उसका वर्णन क्रमसे सुनो
အို သားရေ၊ ရှင်တို့အကြား အပြန်အလှန် ခွဲခြားမှုများနှင့် ထိုအရာတို့၏ «ဝိဇ္ဇာ» (အမြင့်မြတ်မှု) ကို ရှေးရသီတို့က သာံခယဒർശနကို ဖော်ပြသကဲ့သို့ အစဉ်လိုက် နားထောင်လော့။
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्,हमने सुन रखा है कि समस्त कर्मन्द्रियोंकी विद्या ज्ञानेन्द्रियाँ मानी गयी हैं। अर्थात् कर्मन्द्रियोंसे ज्ञानेन्द्रियाँ श्रेष्ठ हैं और ज्ञानेन्द्रियोंकी विद्या पज्चमहाभूत हैं
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်။ လုပ်ဆောင်ရေး အင်္ဂါများ (ကမ္မိန္ဒြိယ) အားလုံးအတွက် ၎င်းတို့ကို ဦးဆောင်သည့် «ဝိဇ္ဇာ» သည် သိမြင်ရေး အင်္ဂါ (ဗုဒ္ဓိအင်္ဒြိယ/ဉာဏိန္ဒြိယ) ဖြစ်သည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ကြားသိထားသည်။ ထို့အပြင် သိမြင်ရေး အင်္ဂါများအတွင်း၌လည်း အထူးသဖြင့် အဆင့်အတန်းကွာခြားမှုများ ရှိသည်ဟု ကြားသိထားသည်။
Verse 5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिण: । मनस: पज्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते,मनीषी पुरुष कहते हैं कि स्थूल पञ्चभूतोंकी विद्या मन है और मनकी विद्या सूक्ष्म पज्चभूत हैं
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်။ ပညာရှိတို့က ထူးခြားသော အခြေခံသဘောတရားများအတွက် ၎င်းတို့၏ «ဝိဇ္ဇာ» သည် မန (စိတ်) ဟု ကြေညာကြသည်။ ထို့ပြင် မနအတွက် ၎င်း၏ «ဝိဇ္ဇာ» သည် ဓာတ်ငါးပါး ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်နှင့် ဓာတ်ငါးပါးသည် အပြန်အလှန် အခြေပြုသော နားလည်မှုအဆင့်များအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။
Verse 6
अहड्कारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशय: । अहड्कारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर,नरेश्वर! उन सूक्ष्म पञ्चभूतोंकी विद्या अहंकार है, इसमें कोई संशय नहीं है तथा अहंकारकी विद्या बुद्धि मानी गयी है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်ကြားသည်။ အို မင်းကြီး၊ သေးငယ်သော ဓာတ်ငါးပါးအတွက် ၎င်းတို့၏ «ဝိဇ္ဇာ» သည် အဟင်္ကာရ (ငါဟုခံယူသဘော) ဖြစ်သည်မှာ သံသယမရှိ။ ထို့အပြင် အဟင်္ကာရအတွက် ၎င်း၏ «ဝိဇ္ဇာ» သည် ဗုဒ္ဓိ (ခွဲခြားသိမြင်ဉာဏ်) ဟု နားလည်ရသည်။
Verse 7
विद्या प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरी | विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्व॒ परम: स्मृत:,नरश्रेष्ठस अव्यक्त नामवाली जो परमेश्वरी प्रकृति है, वह सम्पूर्ण तत्त्वोंकी विद्या है। यह विद्या जानने योग्य है। इसीको ज्ञानकी परम विधि कहते हैं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဗိဒ္ဓာ (အသိပညာ) သည် အဗျက္တ ပရကృతိ ဖြစ်၍ တတ္တဝများအားလုံး၏ အောက်ခံအဖြစ် တည်ရှိသော အမြင့်ဆုံး အာဏာရှင်တန်ခိုးတည်း။ အို လူတို့အနက် အကောင်းဆုံးသောသူ၊ ဤဗိဒ္ဓာကို သိရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို အမြင့်ဆုံးသော နည်းလမ်း (ဝိဓိ) — အမှန်တကယ် နားလည်သဘောပေါက်ရန် အဓိကဆုံး စည်းကမ်းအဖြစ် မှတ်မိကြသည်»။
Verse 8
अव्यक्तस्य पर प्राहुर्विद्यां वै पडचविंशकम् । सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव,पचीसवें तत्त्वके रूपमें जिस परम पुरुष परमात्माकी चर्चा की गयी है, उसीको अव्यक्त प्रकृतिकी परम विद्या बताया गया है। राजन! वही सम्पूर्ण ज्ञानका सर्वरूप ज्ञेय है
အဗျက္တ၏ အမြင့်ဆုံး ဗိဒ္ဓာဟု ဆိုကြသည်မှာ တတ္တဝ နှစ်ဆယ့်ငါးပါးတည်း။ အို မင်းကြီး၊ သိရမည့်အရာဟူသည် “အားလုံး၏ အားလုံး” ဟု ခေါ်သော အရာ—အသိပညာအားလုံး၏ အနှစ်သာရတည်း။
Verse 9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्त ज्ञेयो वै पज्चविंशक: । तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञजचविंशक:,ज्ञान अव्यक्त कहा गया है और परम पुरुष ज्ञेय बताया गया है, उसी प्रकार ज्ञान अव्यक्त है और उसका ज्ञाता परम पुरुष है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အသိပညာကို အဗျက္တဟု ဆိုကြပြီး၊ သိရမည့်အရာသည် ‘နှစ်ဆယ့်ငါးမြောက်’—အမြင့်ဆုံး ပုရုရှ (အထွဋ္ဌာနပုဂ္ဂိုလ်) ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူပင် အသိပညာသည် အဗျက္တ ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို သိမြင်သူလည်း ‘နှစ်ဆယ့်ငါးမြောက်’—အမြင့်ဆုံး ပုရုရှ ဖြစ်သည်»။
Verse 10
विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषत: । अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्त तन्निबोध मे
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဗိဒ္ဓာနှင့် အဗိဒ္ဓာ၏ အဓိပ္ပါယ်အမှန်ကို သင့်အား အထူးသဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ ငါဖော်ပြပြီးပြီ။ ယခု ငါထံမှ မပျက်မယွင်းသော (အက္ခရ) နှင့် ပျက်ယွင်းသော (ခ္ရှရ) အကြောင်း သင်ယူနားလည်လော့»။
Verse 11
राजन! मैंने तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे विद्यासहित अविद्याका विशेषरूपसे वर्णन किया है। अब जो क्षर और अक्षर तत्त्व कहे गये हैं; उनके विषयमें मुझसे सुनो ।। उभावेवाक्षरावुक्तावुभावेतावनक्षरौ । कारणं तु प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं तु ज्ञानतः,सांख्यमतमें प्रकृति और पुरुष दोनोंको ही अक्षर कहा गया है तथा ये ही दोनों क्षर भी हैं। मैं अपने ज्ञानके अनुसार इसका यथार्थ कारण बतलाता हूँ
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဗိဒ္ဓာနှင့် အဗိဒ္ဓာကို ၎င်းတို့၏ အမှန်တကယ်သော ရုပ်သဘောအတိုင်း၊ ထူးခြားသော လက္ခဏာများကို ခွဲခြားဖော်ပြ၍ သင့်ရှေ့၌ ငါပြောပြီးပြီ။ ယခု ငါထံမှ ခ္ရှရ (ပျက်ယွင်းသော) နှင့် အက္ခရ (မပျက်မယွင်းသော) ဟု ခေါ်သော တတ္တဝများအကြောင်း နားထောင်လော့။ စာṅခယ မတ၌ ပရကృతိနှင့် ပုရုရှ နှစ်ပါးလုံးကို ‘အက္ခရ’ ဟု ခေါ်ကြသကဲ့သို့၊ နှစ်ပါးလုံးကို ‘ခ္ရှရ’ ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ငါသည် ငါ့အသိအမြင်အတိုင်း ဤအကြောင်း၏ အမှန်တကယ်သော အကြောင်းရင်းကို—သစ္စာရှိစွာ၊ အမှန်အတိုင်း—ရှင်းပြမည်»။
Verse 12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरो मतौ । तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येत ज्ञानचिन्तकैः,ये दोनों ही अनादि और अनन्त हैं; अतः परस्पर संयुक्त होकर दोनों ही ईश्वर (सर्वसमर्थ) माने गये हैं। सांख्यज्ञानका विचार करनेवाले विद्वान् इन दोनोंको ही “तत्त्व” कहते हैं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤနှစ်ပါးသည် အစမရှိ အဆုံးမရှိဟု ယူဆကြ၏။ ထို့ကြောင့် အပြန်အလှန် ပေါင်းစည်းနေသဖြင့် အစွမ်းအာဏာပြည့်ဝသော အရှင် “ဣဿဝရ” ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ စာင်ခယာပညာကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သော ပညာရှိတို့သည် ဤနှစ်ပါးကိုပင် “တတ္တဝ” (အခြေခံအမှန်တရား) ဟု ခေါ်ကြ၏»။
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्त प्राहुरक्षरम् । तदेतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुन: पुन:,सृष्टि और प्रलय प्रकृतिका धर्म है। इसलिये प्रकृतिको अक्षर कहा गया है। वही प्रकृति महत्तत्त्व आदि गुणोंकी सृष्टिके लिये बारंबार विकारको प्राप्त होती है; इसलिये उसे क्षर भी कहा जाता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်လဲခြင်းသည် ၎င်း၏ သဘာဝဓမ္မဖြစ်သောကြောင့် မထင်ရှားသော ပရကృతိ (avyakta) ကို “အက္ခရ” (မပျက်မယွင်း) ဟု ခေါ်ကြ၏။ သို့ရာတွင် ထိုပရကృతိတည်းဟူသော အရာသည် ဂုဏ်တို့၏ အဖြစ်ပေါ်လာမှု—မဟတ် (mahat) စသည်တို့—ကို ထုတ်ဖော်ရန် အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းလဲတိုးတက်သဖြင့် ထင်ရှားသော ပြောင်းလဲမှု၏ အခြေခံဖြစ်လာကာ “ခ္ဃရ” (ပျက်လဲနိုင်သော) ဟုလည်း ဆိုကြ၏»။
Verse 14
गुणानां महदादीनामुत्पत्तिश्व॒ परस्परम् । अधिष्ठानात् क्षेत्रमाहुरेतत्तत् पजचविंशकम्,महत्तत््व आदि गुणोंकी उत्पत्ति प्रकृति और पुरुषके परस्पर संयोगसे होती है; अतः एक-दूसरेका अधिष्ठान होनेके कारण पुरुषको भी क्षेत्र कहते हैं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «မဟတ် (mahat) မှစ၍ ဂုဏ်တို့၏ အဖြစ်ပေါ်လာသော သဘောတရားများသည် ပရကృతိနှင့် ပုရုရှ (Puruṣa) တို့၏ အပြန်အလှန် ပေါင်းစည်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တစ်ဖက်တစ်ဖက် အခြေခံအထောက်အထား (adhiṣṭhāna) ဖြစ်နေသဖြင့် ဤစုစည်းမှုကို “ခ္ရှေတရ” (kṣetra၊ လယ်ကွင်း/နယ်ပယ်) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဤ တတ္တဝ ၂၅ မျိုး၏ စနစ်အတွင်း၌ပင် ပုရုရှကိုလည်း kṣetra ဟု ဆိုကြ၏»။
Verse 15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । तदा सह गुणैस्तैस्तु पजचविंशो विलीयते,योगी जब अपने योगके प्रभावसे प्रकृतिके गुण-समूहको अव्यक्त मूल प्रकृतिमें विलीन कर देता है, तब उन गुणोंका विलय होनेके साथ-साथ पचीसवाँ तत्त्व पुरुष भी परमात्मामें मिल जाता है। इस दृष्टिसे उसे भी क्षर कह सकते हैं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ယောဂီတစ်ဦးသည် ယောဂ၏ အာနိသင်ဖြင့် ဂုဏ်တို့၏ ကွန်ယက်တစ်ခုလုံးကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းကာ မထင်ရှားသော အတ္တ (မူလ မထင်ရှားသဘာဝ) ထဲသို့ ပေါင်းလျော်စေသောအခါ၊ ထိုဂုဏ်တို့ ပျော်ဝင်သွားခြင်းနှင့်အတူ တတ္တဝ ၂၅ မြောက်ဖြစ်သော ပုရုရှလည်း အမြင့်ဆုံး အတ္တ (ပရမအတ္တ) ထဲသို့ ပျော်ဝင်သွားသည်။ ဤအမြင်အရ ပုရုရှကိုပင် “ခ္ဃရ” (ပျက်လဲနိုင်သော) ဟု ဆိုနိုင်သည်—အမြင့်ဆုံး အမှန်တရားထဲသို့ ပျော်ဝင်သွားသည်ဟု ဖော်ပြကြသဖြင့်»။
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् क्षेत्रज्ञीडपि यदा तात तरक्षेत्रे सम्प्रलीयते,तात! जब कार्यभूत गुण कारणभूत गुणोंमें लीन हो जाते हैं, उस समय सब कुछ एकमात्र प्रकृतिस्वरूप हो जाता है तथा जब क्षेत्रज्ञ भी परमात्मामें लीन हो जाता है, तब उसका भी पृथक् अस्तित्व नहीं रहता
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အကျိုးဖြစ်သော ဂုဏ်တို့သည် အကြောင်းဖြစ်သော ဂုဏ်တို့ထဲသို့ ပျော်ဝင်သွားသောအခါ အရာအားလုံးသည် ပရကృతိတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် ခ္ရှေတရဇ္ဉ (kṣetrajña၊ နယ်ပယ်ကို သိသူ) သည်လည်း ချစ်သားရေ၊ အမြင့်ဆုံး နယ်ပယ်ထဲသို့ ပျော်ဝင်သွားသောအခါ၊ ထိုသူ၏ သီးခြားတည်ရှိမှု မကျန်တော့ပေ»။
Verse 17
तदा क्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंश्रिता । निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात्,विदेहराज! उस समय त्रिगुणमयी प्रकृति क्षरत्व (नाश) को प्राप्त होती है और पुरुष भी गुणोंमें प्रवृत्त न होनेके कारण निर्गुण (गुणातीत) हो जाता है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏ — «ထိုအခါ သုံးဂုဏ် (တရိဂုဏ) ကို အခြေခံထားသော ပရကృతిသည် ပျက်စီးပြောင်းလဲနိုင်သော အခြေအနေသို့ ကျရောက်သွားသည်။ သို့ရာတွင် ပုရုသ၊ ဗိဒေဟ မင်းကြီး၊ ဂုဏ်တို့ထံ မလှည့်မဝင် မပတ်သက်သဖြင့် ‘နိရ္ဂုဏ’ (ဂုဏ်တို့၏ အာဏာကို ကျော်လွန်သူ) ဖြစ်လာသည်။ ဗိဒေဟ၏ မင်းကြီး၊ ဤသည်က ခွဲခြားချက်ဖြစ်သည် — သဘာဝသည် ဂုဏ်နှင့်ချည်နှောင်သော လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ပျက်ယွင်းသော်လည်း အတ္တသည် မပတ်သက်ခြင်းကြောင့် လွတ်မြောက်သည်»။
Verse 18
एवमेव च क्षेत्रज्ञ: क्षेत्रज्ञानपरिक्षये । प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम,इस प्रकार जब क्षेत्रका ज्ञान नहीं रहता अर्थात् पुरुषको प्रकृतिका ज्ञान नहीं रहता, तब वह स्वभावसे ही निर्गुण है--यह हमने सुन रखा है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏ — «ထိုနည်းတူပင် ‘ကွင်း’ (က்ஷೇತ್ರ) နှင့် ‘ကွင်းကိုသိသူ’ (က்ஷೇತ್ರဇ్ఞ) အကြောင်း သိမြင်မှု ပျောက်ကွယ်ဆုံးသွားသောအခါ—ပုရုသသည် ပရကృతিকে ‘သိနေသူ’ ဟူသော အနေအထား၌ မတည်တော့သောအခါ—သူ၏ သဘာဝအရပင် ‘နိရ္ဂုဏ’ (ဂုဏ်မရှိသူ) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဟူသည်ကို အစဉ်အလာ၌ ကျွန်ုပ်တို့ ကြားသိထားသည်»။
Verse 19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ । प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथा55त्मन:,जब यह पुरुष क्षर होता है, अर्थात् परमात्मामें लीन हो जाता है, उस समय वह प्रकृतिके सगुणत्वको और अपने निर्गुणत्वको यथार्थ समझ लेता है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏ — «ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ‘ခ္ෂရ’ ဖြစ်လာသောအခါ—ဆိုလိုသည်မှာ အမြင့်ဆုံး အတ္တ (ပရမအတ္တ) ထဲသို့ လုံးဝပျော်ဝင်သွားသောအခါ—သူသည် ပရကృతিকে ဂုဏ်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသောအရာဟု ထင်ရှားစွာ သိမြင်ပြီး၊ မိမိ၏ အတ္တသည် အမှန်တကယ် ဂုဏ်တို့ကို ကျော်လွန်နေသည်ကိုလည်း ထင်ရှားစွာ သိမြင်သည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် ဓမ္မသဘောကို ညွှန်ပြသည်—လွတ်မြောက်ခြင်းသည် လောက၏ ဂုဏ်တို့ကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ဂုဏ်တို့သည် ပရကృతိ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် အတွင်းအတ္တသည် မထိခိုက်ကြောင်း ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 20
तदा विशुद्धों भवति प्रकृते: परिवर्जनात् । अन्यो5हमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्,इस तरह ज्ञानवान् पुरुष जब यह जान लेता है कि मैं अन्य हूँ और यह प्रकृति मुझसे भिन्न है, तब वह प्रकृतिसे रहित हो जानेसे अपने शुद्ध स्वरूपमें स्थित होता है
«ထိုအခါ ပရကృతိနှင့် ကိုယ်တိုင်ကို တစ်ထပ်တည်း ထင်မှတ်ခြင်းကို ပယ်ဖျက်သဖြင့် လူသည် သန့်စင်လာသည်။ ပညာရှိသည် ‘ငါသည် အခြားတစ်ပါးဖြစ်၏၊ ဤပရကృతိသည် ငါနှင့် ကွဲပြား၏’ ဟု အမှန်တကယ် သိမြင်သောအခါ၊ ပစ္စည်းဆိုင်ရာ အခြေအနေများ၏ ရောနှောမှုမှ လွတ်ကင်း၍ မိမိ၏ သန့်ရှင်းသော သဘာဝ၌ တည်နေသည်»။
Verse 21
तदैष तत्त्वतामेति न चापि मिश्रतां व्रजेत् । प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रो हान्यश्न दृश्यते,राजेन्द्र! प्रकृतिसे संयोगके समय उससे अभिन्न-सा प्रतीत होनेके कारण यह पुरुष तद्गूपताको प्राप्त हुआ-सा जान पड़ता है, परंतु उस अवस्थामें भी उसका प्रकृतिके साथ मिश्रण नहीं होता, उसकी पृथक्ता बनी रहती है। इस प्रकार पुरुष प्रकृतिके साथ संयुक्त और पृथक् भी दिखायी देता है
ဝသိဋ္ဌက ပြော၏ — «ထိုအခါ ဤအတ္တကို ၎င်း၏ အမှန်တရားသဘောအတိုင်း သိမြင်ကြပြီး၊ အမှန်အားဖြင့် မည်သည့် ရောနှောမှုသို့မျှ မဝင်ရောက်။ သို့သော် မင်းကြီးရေ၊ ပရကృతိနှင့် ဆက်စပ်နေခြင်းကြောင့် ရောနှောသကဲ့သို့ ထင်ရသည်—အရှုံးအမြတ်ကို ခံစားသကဲ့သို့ မြင်ရသကဲ့သို့ပင်—သို့ရာတွင် အမှန်တကယ် ၎င်း၏ ကွဲပြားမှုသည် မပျက်မယွင်း တည်ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့် ပုရုသသည် ပရကృతိနှင့် ပေါင်းစည်းသကဲ့သို့လည်း မြင်ရပြီး၊ ကွဲခြားသကဲ့သို့လည်း မြင်ရသည်»။
Verse 22
यदा तु गुणजाल तत् प्राकृतं वै जुगुप्सते । पश्यते च परं पश्यं तदा पश्यन्न संत्यजेत्,जब वह प्राकृत गुणसमुदायको कुत्सित समझकर उससे विरत हो जाता है, उस समय वह परम दर्शनीय परमात्माका दर्शन पा जाता है और उसको देखकर फिर भी उसका त्याग नहीं करता अर्थात् उससे अलग नहीं होता
သဘာဝဂုဏ်သတ္တိတို့၏ကွန်ယက်ကို အညစ်အကြေးဟု ရွံရှာကာ ထိုမှ ဝေးကွာသွားသော်၊ ထိုအခါ အမြင့်မြတ်ဆုံး မြင်ဖွယ်အရာ—ပရမအတ္မာ—ကို မြင်တွေ့ရ၏။ ထိုကို မြင်ပြီးနောက်လည်း မြင်သူသည် ထိုအမြင့်မြတ်ကို မစွန့်ပစ်သင့်၊ မခွာကွာသင့်။
Verse 23
कि मया कृतमेतावद् यो5हं कालमिमं जनम् | मत्स्यो जाल ह्ुविज्ञानादनुवर्तितवानिह,(जिस समय जीवात्माको विवेक होता है, उस समय वह यों विचार करने लगता है--) “ओह! मैंने यह क्या किया? जैसे मछली अज्ञानवश स्वयं ही जाकर जालमें फँस जाती है, उसी प्रकार मैं भी आजतक यहाँ इस प्राकृत शरीरका ही अनुसरण करता रहा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“အို… ငါသည် အခုထိ ဘာကို လုပ်ခဲ့သနည်း။ ဤကာလတစ်လျှောက်လုံး ငါသည် ဤနေရာ၌ ‘ဤပုဂ္ဂိုလ်’ ဟူသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိအခြေအနေကိုသာ လိုက်နာလိုက်ပါခဲ့၏။ မသိမမြင်ကြောင့် ငါးတစ်ကောင်က ကိုယ်တိုင်ကွန်ယက်ထဲ ဝင်ပြီး ဖမ်းမိသကဲ့သို့၊ ငါလည်း ယနေ့တိုင် သဘာဝတရား၏ ကိုယ်ခန္ဓာဘဝကိုသာ လိုက်လံညှိနှိုင်းခဲ့၏”။
Verse 24
अहमेव हि सम्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् | मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्,“जैसे मत्स्य पानीको ही अपने जीवनका मूल समझकर एक जलाशयसे दूसरे जलाशयको जाता है, उसी तरह मैं भी मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरमें भटकता रहा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“အမှန်ပင် မောဟကြောင့် ငါကိုယ်တိုင်ပဲ မွေးဖွားခြင်းတစ်ခါပြီးတစ်ခါ လိုက်နာခဲ့ပြီး၊ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်မှ တစ်ယောက်သို့ ရွေ့လျားခဲ့၏။ ရေကိုသာ အသက်၏အခြေခံဟု ထင်ကာ ကန်တစ်ကန်မှ ကန်တစ်ကန်သို့ ကူးသန်းသွားသော ငါးကဲ့သို့ပင်၊ ငါလည်း မူးမောလျက် ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ လှည့်လည်ခဲ့၏”။
Verse 25
मत्स्यो<न्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते । आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं नैव वेद्म्यहम्
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“မသိမမြင်ကြောင့် ငါးသည် မိမိကိုယ်ကို ရေနှင့် ကွဲပြားသည်ဟု မထင်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ မသိမမြင်ကြောင့် ငါလည်း မိမိကိုယ်ကို ‘အခြား’ ဟု လုံးဝ မသိနိုင်ခဲ့”။
Verse 26
'जैसे मत्स्य अज्ञानवश अपनेको जलसे भिन्न नहीं समझता, उसी प्रकार मैं भी अपनी अज्ञताके कारण इस प्राकृत शरीरसे अपनेको भिन्न नहीं समझता था ।। ममास्तु धिगबुद्धस्य यो5हं मग्नमिमं पुनः । अनुवर्तितवान् मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्,“मुझ मूढ़को धिक्कार है; जो कि संसारसागरमें डूबे हुए इस शरीरका आश्रय ले मोहवश एक शरीरसे दूसरे शरीरका अनुसरण करता रहा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်—“မသိမမြင်ကြောင့် ငါးသည် မိမိကိုယ်ကို ရေနှင့် ကွဲပြားသည်ဟု မသိသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ ငါလည်း ကိုယ့်အမသိကြောင့် ဤပစ္စည်းခန္ဓာမှ မိမိကိုယ်ကို ခွဲခြားမမြင်ခဲ့။ ငါ့မိုက်မဲမှုကို ရှုတ်ချရမည်—လောကသံသရာ၏ သမုဒ္ဒရာတွင် နစ်မြုပ်နေသူကဲ့သို့ ဤကိုယ်ခန္ဓာကို အားကိုးကာ၊ မောဟကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာဘဝတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ လိုက်နာခဲ့ပြီး မွေးဖွားခြင်းမှ မွေးဖွားခြင်းသို့ ကူးလူးခဲ့၏”။
Verse 27
अयमत्र भवेद् बन्धुरनेन सह मे क्षमम् । साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्,“वास्तवमें इस जगत्के भीतर यह परमात्मा ही मेरा बन्धु है। इसीके साथ मेरी मैत्री हो सकती है। पहले मैं कैसा भी क्यों न रहा होऊँ, इस समय तो मैं इसकी समानता और एकताको प्राप्त हो चुका हूँ, जैसा वह है वैसा ही मैं हूँ
«ဤလောက၌ပင် အတိမြတ်သော အတ္တမန် (Paramātman) တစ်ပါးတည်းသာ အမှန်တကယ် ငါ၏ ဆွေမျိုးဖြစ်၏။ သူနှင့်သာ ငါ၏ မိတ်သဟာယသည် သင့်လျော်စွာ တည်နိုင်၏။ အရင်က ငါ မည်သို့ဖြစ်ခဲ့စေကာမူ ယခု ငါသည် သူနှင့် တူညီမှုနှင့် တစ်လုံးတစ်ဝတည်းဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီ—သူကဲ့သို့ပင် ငါလည်း ထိုကဲ့သို့ဖြစ်၏»။
Verse 28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशो5हमनेन वै । अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा,“इसीमें मुझे अपनी समानता दिखायी देती है। मैं अवश्य इसके ही सदृश हूँ। यह परमात्मा प्रत्यक्ष ही अत्यन्त निर्मल है और मैं भी ऐसा ही हूँ
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤနေရာ၌ ငါသည် တူညီမှုကို မြင်၏။ ငါသည် အမှန်တကယ် ဤအရာနှင့် တူ၏။ အတိမြတ်သော အတ္တမန်သည် ထင်ရှားစွာ အညစ်အကြေးကင်းစင်ပြီး ငါလည်း ထိုသဘောသဘာဝတည်းဟူသော အဖြစ်ရှိ၏»။
Verse 29
यो5हमज्ञानसम्मोहादज्ञया सम्प्रवृत्तवान् | ससज््याहं नि:ःसड़:ः स्थित: कालमिमं त्वहम्,“मैं जो कि आसक्तिसे सर्वथा रहित हूँ तो भी अज्ञान एवं मोहके वशीभूत होकर इतने समयतक इस आसक्तिमयी जड प्रकृतिके साथ रमता रहा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အမှန်အားဖြင့် ငါသည် အလွန်အမင်း မကပ်ငြိသော်လည်း အဝိဇ္ဇာနှင့် မောဟကြောင့် လှုပ်ရှားလုပ်ကိုင်မှုသို့ တွန်းပို့ခံခဲ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် အတွင်းစိတ်၌ မကပ်ငြိဘဲနေရင်းပင် ဤအချိန်ရှည်လျားသမျှကို ကပ်ငြိမှုကို ဖြစ်စေသော ဂျဉ်းသဘောရှိသည့် ပစ္စည်းသဘာဝနှင့် ရောယှက်နေခဲ့၏»။
Verse 30
अनयाहं वशीभूत: कालमेतं न बुद्धवान् । उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे,“इसने मुझे इस तरह वशमें कर लिया था कि मुझे आजतकके समयका पता ही न चला। यह तो उच्च, मध्यम तथा नीच सब श्रेणीके लोगोंके साथ रहती है। भला, इसके साथ मैं कैसे रह सकता हूँ?
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သူမကြောင့် ငါသည် ထိန်းချုပ်ခံရ၍ ဤအချိန်ကာလ မည်သို့ ကုန်လွန်သွားသည်ကိုတောင် မသိခဲ့။ သူမသည် အဆင့်အတန်း အမြင့်၊ အလယ်၊ အနိမ့် အားလုံးနှင့် ပေါင်းသင်းနေ၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သူမနှင့် မည်သို့ အတူနေထိုင်နိုင်မည်နည်း»။
Verse 31
समानयानया चेह सह वासमहं कथम् । गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤနေရာ၌ သူမနှင့် တစ်အိမ်တည်း အတူနေထိုင်ခြင်းကို ငါ မည်သို့ ဆက်လက်လုပ်နိုင်မည်နည်း။ ငါ၏ မမီမကမ်းသော စိတ်အခြေအနေကြောင့် ငါ ထွက်ခွာသွားမည်; ယခုမှသာ သူမသည် တည်ငြိမ်၍ တည်တံ့လာပါစေ»။
Verse 32
“जो मेरे साथ संयुक्त होकर मेरी समानता करने लगी है, ऐसी इस प्रकृतिके साथ मैं मूर्खतावश सहवास कैसे कर सकता हूँ? यह लो, अब मैं स्थिर हो रहा हूँ ।। सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वज्चनात् । वज्चितो<स्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया,“मैं निर्विकार होकर भी इस विकारमयी प्रकृतिके द्वारा ठगा गया। इतने समयतक इसने मेरे साथ ठगी की है। इसलिये अब इसके साथ नहीं रहूँगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤမိန်းမနှင့် ထပ်မံအတူနေခြင်းသို့ မဝင်တော့။ အချိန်အတော်ကြာလုံးလုံး ဤသည်မှာ လှည့်ဖြားမှုသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ငါသည် သဘာဝအားဖြင့် မပြောင်းလဲသူဖြစ်သော်လည်း ပြောင်းလဲလှသော ပရကృతిကြောင့် မိုက်မဲစွာ လှည့်စားခံခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သူမနှင့် ထပ်မံမနေတော့—ကြည့်လော့၊ ယခု ငါသည် တည်ငြိမ်စွာ ရပ်တည်လာပြီ»။
Verse 33
न चायमपराधोअस्या हापराधो हायं मम । यो5हमत्राभवं सक्त: पराड्मुखमुपस्थित:,“किंतु यह इसका अपराध नहीं है, सारा अपराध मेरा ही है; जो कि मैं परमात्मासे विमुख होकर इसमें आसक्त हुआ स्थित रहा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤသည်မှာ သူမ၏အပြစ် မဟုတ်။ အပြစ်အားလုံးသည် ငါ့အပေါ်၌သာ ရှိသည်။ အကြောင်းမူကား ငါသည် အမြင့်ဆုံးသော အတ္တမန်ကို မျက်နှာလှည့်ကာ ဤနေရာ၌ ကပ်ငြိ၍ ချည်နှောင်ခံနေခဲ့သူ ဖြစ်သည်»။
Verse 34
ततो<स्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् । अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षित:,“यद्यपि मैं सर्वथा अमूर्त हूँ अर्थात् किसी आकार-वाला नहीं हूँ तो भी मैं प्रकृतिकी अनेक रूपवाली मूर्तियोंमें स्थित हुआ देहरहित होकर भी ममतासे परास्त होनेके कारण देहधारी बना रहा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ထို့နောက် ငါသည် အမှန်အားဖြင့် ရုပ်မဲ့သူဖြစ်သော်လည်း ပရကృతியின் အမျိုးမျိုးသော ရုပ်သဏ္ဌာန်များအတွင်း၌ နေထိုင်လာခဲ့သည်။ ရုပ်မဲ့ဖြစ်သော်လည်း ‘ငါ့ဟာ’ ဟူသော မမတားကြောင့် ဖိနှိပ်ခံကာ ကိုယ်တည်ရှိသကဲ့သို့ အတ္တခံယူလာခဲ့သည်»။
Verse 35
प्राक् कृतेन ममत्वेन तासु तास्विह योनिषु । निर्ममस्य ममत्वेन कि कृतं तासु तासु च
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အရင်က ‘ငါ့ဟာ’ ဟူသော မမတားအလေ့ကြောင့် ငါသည် ဤလောက၌ မွေးဖွားရာအိမ်တစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ လှည့်လည်ခဲ့ရသည်။ ယခုတော့ ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ကင်းသူအတွက် ‘ငါ့ဟာ’ ကို ထပ်မံကပ်ငြိခြင်းဖြင့် ဤဘဝ၌ဖြစ်စေ အခြားဘဝ၌ဖြစ်စေ ဘာကို ရရှိနိုင်မည်နည်း»။
Verse 36
“पहले जो मैंने इसके प्रति ममता की थी, उसके कारण मुझे भिन्न-भिन्न योनियोंमें भटकना पड़ा। यद्यपि मैं ममतारहित हूँ तो भी इस प्रकृतिजनित ममताने भिन्न-भिन्न योनियोंमें मुझे डालकर मेरी बड़ी दुर्दशा कर डाली ।। योनीषु वर्तमानेन नष्टस्संज्ञेन चेतसा । न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया,“इसके साथ नाना प्रकारकी योनियोंमें भटकनेके कारण मेरी चेतना खो गयी थी। अब इस अहंकारमयी प्रकृतिसे मेरा कोई काम नहीं है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အရင်က ဤအရာကို ‘ငါ့ဟာ’ ဟူသော မမတားဖြင့် ကပ်ငြိခဲ့သောကြောင့် ငါသည် မွေးဖွားမှုအမျိုးမျိုးကို လှည့်လည်ရမည်ဟု အတင်းအကျပ် ခံခဲ့ရသည်။ ယခု ငါသည် ကိုယ်ပိုင်ကပ်ငြိမှုမှ လွတ်ကင်းနေသော်လည်း ပရကృతိမှ ပေါက်ဖွားသော ထိုမမတားက ငါကို ယောနီအမျိုးမျိုးထဲသို့ ပစ်ချကာ ကြီးမားသော ဒုက္ခကို ခံစားစေခဲ့သည်။ ထိုမွေးဖွားမှုများအတွင်း လှုပ်ရှားနေစဉ် ငါ့စိတ်သည် သတိအလင်းကို ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ ယခုတော့ အဟင်္ကာရဖြင့် ဖန်တီးထားသော ဤသဘာဝနှင့် ငါ့အတွက် လုပ်စရာမရှိတော့; ‘ငါ’ နှင့် ‘ငါ့ဟာ’ ဟူသော ခံယူချက်တို့က ငါကို ထပ်မံအုပ်စိုးစေမည် မဟုတ်»။
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् । इदानीमेष बुद्धो5स्मि निर्ममो निरहंकृत:,“अब भी यह बहुत-से रूप धारण करके मेरे साथ संयोगकी चेष्टा कर रही है; किंतु अब मैं सावधान हो गया हूँ, इसलिये ममता और अहंकारसे रहित हो गया हूँ
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤမောဟ/ကပ်ငြိမှု၏ အင်အားသည် ပုံသဏ္ဌာန်မျိုးစုံဖြင့် မကြာခဏ ကိုယ်ကိုယ်တိုင် ပြန်လည်ဖန်တီးကာ ထပ်မံ၍ ငါ့ကို ပေါင်းစည်းချည်နှောင်ရန် ကြိုးစားနေသော်လည်း ယခုအခါ ငါသည် အပြည့်အဝ နိုးကြားသိမြင်လာပြီ။ ထို့ကြောင့် ‘ငါ့၏’ ဟူသော မမတနှင့် ‘ငါ’ ဟူသော အဟင်္ကာရမှ ကင်းလွတ်နေပြီ»။
Verse 38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् | अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्,“अब तो इसको और इसकी अहंकारस्वरूपिणी ममताको त्यागकर इससे सर्वथा अतीत होकर मैं निरामय परमात्माकी शरण लूँगा
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «‘ငါ့၏’ ဟူသော မမတသည် အဟင်္ကာရမှ အမြဲတမ်း ဖန်တီးလာသောအရာဖြစ်၍ ၎င်း၏ သဘောသဘာဝကိုပင် ယူထားသည်။ ထိုအရာကို ပယ်ချကာ ဤအတ္တသတ်မှတ်မှုကို လုံးဝ ကျော်လွန်ပြီးနောက် ငါသည် ၎င်းကို စွန့်လွှတ်၍ နိရာမယ—အညစ်အကြေးကင်း၊ ဒုက္ခကင်းသော အမြင့်ဆုံး အတ္တမန်၏ အရိပ်အာရုံကို ခိုလှုံမည်»။
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतया । क्षेमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह,“उन परमात्माकी ही समानता प्राप्त करूँगा। इस जड प्रकृतिकी समानता नहीं धारण करूँगा। परमात्माके साथ संयोग करनेमें ही मेरा कल्याण है। इस प्रकृतिके साथ नहीं
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ထိုအမြင့်ဆုံး အတ္တမန်နှင့်အတူ ငါသည် အမှန်တကယ်သော တူညီမှုကို ရောက်မည်။ ဤအာရုံမရှိသော သဘာဝနှင့် မဟုတ်။ ငါ့အကျိုးချမ်းသာသည် အမြင့်ဆုံး အတ္တမန်နှင့် ပေါင်းစည်းခြင်း၌သာ ရှိသည်၊ ဤရုပ်ဝတ္ထုသဘောတရားနှင့် တစ်ဖြစ်တည်း ဖြစ်ခြင်း၌ မဟုတ်»။
Verse 40
एवं परमसम्बोधात् पञज्चविंशो<नुबुद्धवान् । अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्,“इस प्रकार उत्तम विवेकके द्वारा अपने शुद्ध स्वरूपका ज्ञान प्राप्तकर चौबीस तत्त्वोंसे परे पचीसवाँ आत्मा क्षरभाव (विनाशशीलता) का त्याग करके निरामय अक्षरभावको प्राप्त होता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ဤသို့ အမြင့်ဆုံး ခွဲခြားသိမြင်ခြင်း၏ နိုးကြားမှုအားဖြင့်၊ အစိတ်အပိုင်း ၂၄ ခုကို ကျော်လွန်သော ၂၅ မြောက် သဘောတရားဖြစ်သည့် အတ္တမန်သည် မိမိ၏ သန့်ရှင်းသော သဘောသဘာဝကို သိမြင်ပြီး၊ ပျက်စီးနိုင်သော အခြေအနေကို စွန့်ကာ မပျက်မယွင်း၊ အညစ်အကြေးကင်းသော အခြေအနေသို့ ရောက်သည်»။
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । निर्गुणं प्रथमं दृष्टवा तादृगू भवति मैथिल,“मिथिलानरेश! अव्यक्त प्रकृति, व्यक्त महत्तत्त्वादि, सगुण (जडवर्ग), निर्गुण (आत्मा) तथा सबके आदिभूत निर्गुण परमात्माका साक्षात्कार करके मनुष्य स्वयं भी वैसा ही हो जाता है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «မိထိလ မင်းကြီးရေ၊ မဖော်ပြနိုင်သော အဗျက္တ (ပရကృతိ)၊ ဖော်ပြလာသော ဗျက္တ (မဟတ်တတ္တဝ စသည်)၊ ဂုဏ်သုံးပါးပါဝင်သော အရာစု (သဘာဝအုပ်စု)၊ ဂုဏ်ကင်းသော အတ္တမန်၊ ထို့ပြင် အရာအားလုံး၏ အရင်းမြစ်ဖြစ်သော ပထမဦးဆုံး ဂုဏ်ကင်း ပရမတ္တမန်ကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့သိမြင်လျှင် လူသည်လည်း ထိုသဘောတူအဖြစ်သို့ ရောက်လာသည်»။
Verse 42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्त तव निदर्शनम् । मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात्,राजन! वेदमें जैसा वर्णन किया गया है, उसके अनुरूप यह क्षर-अक्षरका विवेक करानेवाला ज्ञान मैंने तुम्हें सुनाया है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «မပြောင်းလဲသော အက္ခရ (akṣara) နှင့် ပြောင်းလဲပျက်စီးသော က္ခရ (kṣara) တို့အကြောင်း ဥပမာကို သင်၏နားလည်မှုအတွက် ယခုဆိုပြီးပြီ။ ဤနေရာ၌ ငါသည် သြတိ (Śruti) ၏ညွှန်ပြချက်များကို အခြေခံ၍ သေချာမှန်ကန်သော ဉာဏ်ပညာပြည့်ဝသည့် သင်ခန်းစာကို သင်ထံသို့ ပို့ဆောင်ပြောကြားခဲ့သည်။ အို မင်းကြီး၊ ဝေဒ၌ ဖော်ပြထားသကဲ့သို့ ပြောင်းလဲသောအရာနှင့် မပြောင်းလဲသောအရာကို ခွဲခြားသိမြင်စေသော ဤဉာဏ်ကို ငါသည် သင်အား ရွတ်ဆိုပြောကြားခဲ့သည်»။
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमल॑ यथा । प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्,अब पुनः श्रुतिके अनुसार संदेहरहित, सूक्ष्म तथा अत्यन्त निर्मल विशिष्ट ज्ञानकी बात तुम्हें बता रहा हूँ, सुनो
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «သန့်ရှင်းသော သာသနာအစဉ်အလာအတိုင်း ကြားသိထားသကဲ့သို့ ငါသည် ထပ်မံ၍ ရှင်းလင်းပြောကြားမည်—သံသယကင်း၍ အနက်အဓိပ္ပါယ်သိမ်မွေ့၊ အပြည့်အဝ နိုးကြားသိမြင်ပြီး သန့်စင်သော ဉာဏ်ပညာကိုပင်။ နားထောင်၍ ကောင်းစွာ နားလည်လော့»။
Verse 44
सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्धयनिदर्शनात् । यदेव शास्त्र सांख्योक्ते योगदर्शनमेव ततू,मैंने सांख्य और योगका जो वर्णन किया है, उसमें इन दोनोंको पृथक्-पृथक् दो शास्त्र बताया है; परंतु वास्तवमें जो सांख्यशास्त्र है, वही योगशास्त्र भी है (क्योंकि दोनोंका फल एक ही है)
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ကျမ်းစာများကို လေ့လာ၍ အဓိပ္ပါယ်ကို ညွှန်ပြသည့်အပေါ် အခြေခံကာ သာင်ခယ (Sāṅkhya) နှင့် ယောဂ (Yoga) ကို ငါရှင်းပြခဲ့သည်။ သို့သော် အမှန်တကယ်အားဖြင့် သာင်ခယဟု သင်ကြားထားသော သဘောတရားတည်းဟူသည် ယောဂ၏ မြင်ကွင်း (ဒർശန) ပင်ဖြစ်သည်—အကြောင်းမူကား ၎င်းတို့၏ ရည်ရွယ်သည့် အတွေ့အကြုံနှင့် နောက်ဆုံးရလဒ်သည် တစ်ခုတည်းဖြစ်သောကြောင့်»။
Verse 45
प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते । विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया,पृथ्वीनाथ! मैंने शिष्योंके हितकी कामनासे उनके लिये ज्ञानजनक जो सांख्यदर्शन है, उसका तुम्हारे निकट स्पष्टरूपसे वर्णन किया है
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «အို မြေကြီး၏ အရှင်မင်းကြီး၊ ငါ၏ တပည့်တို့၏ အကျိုးကို လိုလားသည့်စိတ်ဖြင့် သာင်ခယ၏ နိုးကြားစေသော ဉာဏ်ပညာကို သင်ထံ၌ ထင်ရှားစွာ ငါဖော်ပြခဲ့သည်—သူတို့၏ နားလည်မှု ပိုမိုတောက်ပစေရန်နှင့် ကောင်းကျိုးရစေရန်အတွက်»။
Verse 46
बृहच्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुर्विदुषो जना: | अम्मिंश्व शास्त्रे योगानां पुनर्वेदे पुर:सर:,विद्वान् पुरुषोंका कहना है कि यह सांख्यशास्त्र महान् है। इस शास्त्रमें, योगशास्त्रमें तथा वेदमें अधिक प्रामाणिकता समझकर मनुष्यको इनके अध्ययनके लिये आगे बढ़ना चाहिये
ဝသိဋ္ဌက ပြောသည်– «ပညာရှိတို့က ဤသာင်ခယ-ရှာစတြာသည် ကြီးမားသော သာသနာကျမ်းဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် ဤရှာစတြာ၌လည်းကောင်း၊ ယောဂ-ရှာစတြာ၌လည်းကောင်း၊ ဝေဒ၌လည်းကောင်း အထူးယုံကြည်ထိုက်သော အာဏာရှိသည်ဟု သိမြင်၍ လူသည် ထိုတို့ကို လေ့လာရန် ရှေ့တိုးသင့်၏»။
Verse 47
पज्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते न नराधिप । सांख्यानां तु परं तत्त्व यथावदनुवर्णितम्,नरेश्वर! सांख्यशास्त्रके आचार्य पचीसवें तत्त्वसे परे और किसी तत्त्वका वर्णन नहीं करते हैं। यह मैंने सांख्योंके परम तत्त्वका यथावत्रूपसे वर्णन किया है
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ နှစ်ဆယ့်ငါးမြောက် တတ္တဝါ (principle) ကို ကျော်လွန်၍ ထပ်မံ သင်ကြားသော အမှန်တရား မရှိတော့။ ထို့ကြောင့် အို လူတို့၏ အရှင်၊ စာင်ခ္ယာ ဆရာတော်များ ထိန်းသိမ်းထားသော အမြင့်ဆုံး သစ္စာကို မှန်ကန်စွာ၊ အစဉ်အတိုင်း ငါ ဖော်ပြပြီးပြီ»။
Verse 48
बुद्धमप्रतिबुद्धत्वाद् बुध्यमानं च तत्त्वतः । बुध्यमानं च बुद्ध च प्राहुयोगनिदर्शनम्,जो नित्य ज्ञानसम्पन्न परब्रह्म परमात्मा है, वही बुद्ध है तथा जो परमात्मतत्त्वको न जाननेके कारण जिकज्ञासु जीवात्मा है, उसकी “बुध्यमान' संज्ञा होती है। इस प्रकार योगके सिद्धान्तके अनुसार बुद्ध (नित्य ज्ञानसम्पन्न परमात्मा) और बुध्यमान (जिज्ञासु जीव)--ये दो चेतन माने गये हैं
ဝသိဋ္ဌက မိန့်တော်မူသည်– «မနိုးကြားသေးခြင်း (အဝိဇ္ဇာ) ကြောင့် ‘နိုးကြားလာဆဲ’ ဟူ၍ budhyamāna ဟု ခေါ်ကြသည်။ အမှန်တရားအရ အပြည့်အဝ နိုးကြားသူကို ‘buddha’ ဟု ခေါ်ကြ၏။ ယောဂ သင်ကြားချက်တွင် ဤနှစ်ပါး—‘budhyamāna’ (အသိပညာသို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်လာသော ရှာဖွေသူ၏ အတ္တ) နှင့် ‘buddha’ (အမြဲတမ်း ဉာဏ်ပြည့်စုံသော အမြင့်ဆုံး အတ္တ) —ကို သဘောတရားကို ဖော်ညွှန်းရန် ပြထားသည်»။
Verse 306
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वायिष्ठ और करालजनकका संवादविषयक तीन सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော မောက္ခဓမ္မ အပိုင်းအတွင်း၊ ဝါယိဋ္ဌနှင့် ကရာလ-ဇနကတို့ ပါဝင်သည့် ဆွေးနွေးခန်းကို အကြောင်းအရာထားသော သုံးရာခြောက်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် လောကီလုပ်ရပ်ထက် လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သော နားလည်မှုကို ဦးတည်သည့် သင်ကြားခန်းတစ်ရပ်၏ အဆုံးသတ်ကို အမှတ်အသားပြုသည်။
Verse 307
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वसिष्ठकरालजनकसंवादे सप्ताधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ဤသို့ သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ အပိုင်းအတွင်း၊ ဝသိဋ္ဌ၏ ကရာလနှင့် ဇနကတို့နှင့် ဆွေးနွေးသည့် အကြောင်းအရာ၌ နှစ်ရာခုနစ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဦးတည်သော ဓမ္မကို အာရုံပြုသည့် သင်ကြားခန်း၏ အဆုံးသတ်ကို မှတ်သားသည့် ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
Whether any human attainment—power, wealth, longevity, austerity, ritual action, learning, or rejuvenation—can neutralize jarā (aging) and mṛtyu (death), and how one should live once their inevitability is acknowledged.
Time is irreversible and universally binding; therefore, the appropriate response is clear-sighted non-delusion about permanence, moderated emotional reactivity to gain and loss, and ethical action aligned with authoritative norms rather than a quest for biological transcendence.
Yes: it states that there is no direct empirical “seer” of heaven or hell, and therefore recommends not transgressing āgama while continuing regulated giving and sacrifice—positioning practice as disciplined duty amid epistemic limits.