Adhyaya 297
अध्याय २९७ — श्रेयः, धृति, दान-नियमाः (Welfare, Steadfastness, and Norms of Giving)
Upa-parva: Dharma-śikṣā (Ethical Instruction) — Episode of Janaka’s son meeting a Bhṛgu-descendant sage
Bhīṣma recounts an instructive encounter: Janaka’s son, engaged in solitary forest movement, sees a distinguished sage descended from Bhṛgu and approaches with deference. Granted permission to speak, the prince asks what constitutes śreyas (true welfare) for a person whose body is unstable and whose agency is often governed by desire. The sage’s response frames dharma as the stabilizing order underpinning the three worlds and recommends a practical moral discipline: withdraw from conduct adverse to beings; cultivate dispassion toward sense-pleasures by recognizing their hidden downfall; practice dharma with the same deliberate familiarity one seeks in knowledge; and prefer inner alignment of mind, speech, and action. A substantial section defines dāna: give regularly and generously to sādhus without envy, honoring proper vows and cleanliness, and adapting to place and time; give without anger, regret, or self-publicity; and recognize recipient-qualification (pātra) through traits like purity, self-control, truthfulness, Vedic learning, and appropriate conduct. The discourse also stresses dhṛti (steadfastness) as the root of welfare in this life and after death, illustrated by exemplary royal figures. The episode closes with the prince internalizing the instruction and redirecting his mind from kāma to dharma.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के सामने भीष्म यह कठोर सत्य रखते हैं कि गुणहीन मनुष्य का न पिता अपना रहता है, न मित्र, न गुरुजन, न स्त्री—और इसके विपरीत प्रभु-भक्ति, प्रियवचन और हितैषिता मनुष्य को लोक में आधार देती है। → पिता को ‘परम दैवत’ कहकर कर्तव्य-धर्म की जड़ स्थापित होती है; फिर क्षत्रिय-पुत्र के रणभूमि में बाणों की चिता पर दग्ध होकर स्वर्गगमन का विधान आता है—जिससे कर्म, मृत्यु और फल के संबंध पर प्रश्न तीखा होता जाता है। → प्रायश्चित्त और आत्म-शक्ति से पाप-क्षय का निर्णायक उपदेश उभरता है—‘किसी को कष्ट दिए बिना’ अपने दुष्कृत का शोधन; और प्राण-गति का रहस्य—पुण्यात्मा के प्राण ब्रह्मरन्ध्र भेदकर ऊपर जाते हैं, मध्यम पुण्य वाले मध्य में, दुष्कर्मी नीचे। → मनुष्य-योनि से पतन का भय और उससे उबरने का उपाय ‘श्रुति-प्रामाण्य’ तथा धर्मशास्त्र-वेद (षडंग सहित) के अनुशीलन में रखा जाता है—अक्लिष्ट कर्म से श्रेय की प्राप्ति; भीष्म बताते हैं कि यह समस्त उपदेश प्राचीन काल में पराशर मुनि ने विदेह-राज को श्रेय के लिए कहा था।
Shlokas
Verse 1
राजन! संसारमें पिता, सखा, गुरुजन और स्त्रियाँ--ये कोई भी उसके नहीं होते, जो सर्वथा गुणहीन हैं; किंतु जो प्रभुके अनन्य भक्त, प्रियवादी, हितैषी और इन्द्रियविजयी हैं, वे ही उसके होते हैं अर्थात् उसका त्याग नहीं करते
ပါရာရှရက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤလောက၌ သီလဂုဏ်လုံးဝကင်းမဲ့သူနှင့်အတူ ဖခင်၊ မိတ်ဆွေ၊ အကြီးအကဲနှင့် ဆရာများ၊ ထို့ပြင် ဇနီးမယားတို့ပင် အမှန်တကယ် မတည်မြဲကြ။ သို့ရာတွင် ဘုရားရှင်ကို တစ်သက်တစ်လျှောက် အနန့်တရားဖြင့်သာ သစ္စာရှိသူ၊ နှစ်သက်ဖွယ်လည်း မှန်ကန်သောစကားကို ပြောသူ၊ အခြားသူ၏ အကျိုးကို လိုလားသူ၊ အင်ဒြိယများကို အနိုင်ယူထားသူတို့သာ သူနှင့်အတူ ရပ်တည်ကြပြီး မစွန့်ပစ်ကြ»။
Verse 2
पिता परं दैवतं मानवानां मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति । ज्ञानस्य लाभं॑ परम॑ वदन्ति जितेन्द्रियार्था: परमाप्नुवन्ति
ပါရာရှရက ပြောသည်– «လူသားတို့အတွက် ဖခင်သည် အမြင့်ဆုံးသော နတ်ဘုရားတော်တည်း။ အချို့က ဖခင်ကို မိခင်ထက်ပင် မြင့်မြတ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ပညာရှိတို့သည် အမှန်တရား၏ ဉာဏ်ပညာကို ရရှိခြင်းကို အမြတ်အနက်ဆုံး အမြတ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ အင်ဒြိယများနှင့် ၎င်းတို့၏ အာရုံအရာဝတ္ထုတို့ကို အနိုင်ယူထားသူတို့သည် အမြင့်ဆုံးသော အခြေအနေသို့ ရောက်ကြ၏»။
Verse 3
रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातमवाप्य दह्ाते । प्रयाति लोकानमरै: सुदुर्लभान् निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्
မြေပြင်သည် မြားနှင့် မီးကဲ့သို့ ပြန့်ကျဲ၍ အိပ်ရာတစ်ခင်းသဖွယ် ဖြစ်နေသော စစ်မြေပြင်၌ မင်းသားသည် သေဆုံးခြင်းကို ကြုံရပြီး (စစ်မီးလောင်ကျွမ်းမှုအတွင်း) လောင်ကျွမ်းသွားလျှင်၊ နတ်တို့အတွက်ပင် အလွန်ရခက်သော လောကများသို့ ထွက်ခွာသွားသည်။ ထိုနေရာ၌ သူသည် အေးချမ်းစွာ ကောင်းကင်၏ အကျိုးफलကို စိတ်ချမ်းသာစွာ ခံစားရ၏။
Verse 4
क्षत्रियका पुत्र यदि समरांगणमें घायल होकर बाणोंकी चितापर दग्ध होता है तो वह देवदुर्लभ लोकोंमें जाता और वहाँ आनन्दपूर्वक स्वर्गीय-सुख भोगता है ।।
ပါရာရှရက ပြောသည်– «ကွင်းပြင်စစ်ပွဲ၌ ဒဏ်ရာရသော က္ଷတ္တရိယ၏ သားသည် မြားများ၏ မီးသင်္ချိုင်းပေါ်တွင် လောင်ကျွမ်းသွားလျှင်၊ နတ်တို့အတွက်ပင် ရောက်ရန်ခက်သော လောကများသို့ သွားရောက်ပြီး ထိုနေရာ၌ ကောင်းကင်၏ ချမ်းသာကို ဝမ်းမြောက်စွာ ခံစားရ၏။ သို့သော် အို မင်းကြီး၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သူ၊ ကြောက်လန့်သူ၊ လက်နက်ချထားသူ၊ ငိုကြွေးနေသူ၊ ကျောပြ၍ ထွက်ပြေးသူ၊ မြင်းနှင့် စစ်ပစ္စည်းကိရိယာ မရှိတော့သူ၊ စစ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကို ရပ်ထားသူ၊ နာမကျန်းသူ၊ အသက်ကို တောင်းပန်နေသူတို့ကို မထိုးနှက်ရ။ ထို့ပြင် ကလေး သို့မဟုတ် အိုမင်းသူကိုလည်း မသတ်သင့်»။
Verse 5
पारिबर्द: सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम् अतिक्रमेत् तं नृपति:ः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्
ပါရာရှရက ပြောသည်– «စစ်ပွဲ၌ မင်းကြီးသည် စစ်ကိရိယာပြည့်စုံ၍ အပြည့်အဝ ပြင်ဆင်ထားကာ တန်းတူအနေအထားသို့ ရောက်လာသော က္ෂတ္တရိယ၏ သားကို ကျော်လွန်၍ မလေးစားမထားသင့်»။
Verse 6
किंतु जिसके पास युद्धका सामान हो, जो युद्धके लिये तैयार हो और अपने बराबरका हो, संग्रामभूमिमें उस क्षत्रियकुमारको राजा अवश्य जीतनेका प्रयत्न करे ।।
ပါရာရှရက ဆိုသည်– စစ်ပစ္စည်းပြည့်စုံ၍ တိုက်ရန်အသင့်ရှိကာ စစ်မြေပြင်၌ မိမိနှင့်တန်းတူသော က္ṣတ္ရိယမင်းသားကို မင်းသည် စစ်ပွဲတွင် အနိုင်ယူရန် မဖြစ်မနေ ကြိုးပမ်းသင့်၏။ စစ်ဗေဒပညာရှင်တို့၏ အတည်ပြုထားသော စည်းကမ်းအရ မိမိနှင့်တန်းတူသူ၏ လက်၌ သတ်ဖြတ်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် မိမိထက်မြင့်မြတ်သော သူရဲကောင်း၏ လက်၌ သေဆုံးခြင်းသည် ပိုမိုကောင်းမြတ်၏။ သို့ရာတွင် မိမိထက်နိမ့်သူ၊ ကြောက်ရွံ့သူ၊ သနားဖွယ်သူ၏ လက်၌ သေဆုံးခြင်းသည် အရှက်ရဖွယ်ဟု သတ်မှတ်ကြ၏။
Verse 7
पापात् पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप । पाप एव वध: प्रोक्तो नरकायेति निश्चय:
ပါရာရှရက ဆိုသည်– အို မင်းကြီး၊ အပြစ်ရှိသူ၊ အပြစ်ကို အလေ့အထဖြင့် ကျင့်သူ၊ သီလဓမ္မအားဖြင့် နိမ့်ကျသူ၏ လက်၌ လူတစ်ဦး သတ်ဖြတ်ခံရလျှင် ထိုသတ်ဖြတ်မှုသည် အပြစ်၏ သဘောတရားတည်းဟု ကြေညာထားပြီး၊ အမှန်တကယ် ငရဲသို့ ကျရောက်စေသည်ဟု သာස්တရတို့၏ အတည်ပြုချက်ဖြစ်၏။
Verse 8
न वक्ित् त्राति वै राजन् दिष्टान्तवशमागतम् | सावशेषायुषं चापि कश्रिन्नैवापकर्षति,राजन! मृत्युके वशमें पड़े हुए प्राणीको कोई बचा नहीं सकता और जिसकी आयु शेष है, उसे कोई मार भी नहीं सकता
ပါရာရှရက ဆိုသည်– အို မင်းကြီး၊ ကံကြမ္မာ၏ အာဏာအောက်သို့ ရောက်သွားသူကို အမှန်တကယ် မည်သူမျှ မကယ်တင်နိုင်။ ထို့အတူပင် သတ်မှတ်ထားသော အသက်ကာလ မကုန်သေးသူ၏ အသက်ကိုလည်း မည်သူမျှ မဖြတ်တောက်နိုင်။
Verse 9
स्निग्वैश्व क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् । हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत् परायुषा
ပါရာရှရက ဆိုသည်– မိမိကို ချစ်ခင်လို့ မိမိအတွက် မိမိ၏ ချစ်သူခင်သူတို့က လုပ်ဆောင်ကြသည့် အမှုများပင် ဖြစ်စေကာမူ၊ အကြမ်းဖက်သဘောရှိသော လုပ်ရပ်အားလုံးမှ သူတို့ကို တားဆီးသင့်၏။ တစ်ပါးသူ၏ အသက်ကာလကို ယူ၍ မိမိအသက်ကို ရှည်စေလိုခြင်း—ဆိုလိုသည်မှာ တစ်ပါးသူ၏ အသက်ကို ယူကာ မိမိကိုယ်ကို ကယ်တင်လိုခြင်း—ကို မလိုလားသင့်။
Verse 10
गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाड्क्षताम् । निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्
ပါရာရှရက ဆိုသည်– အို သားရေ၊ လောကရေးရာခရီးကို အဆုံးသတ်လိုစိတ် ဖြစ်လာသော အိမ်ထောင်ရှင်တို့အတွက် အလှပဆုံးသော သေခြင်းသည် မြစ်ကမ်းပါးများပေါ်တွင် သာသနာတော်အရ သတ်မှတ်ထားသော သန့်ရှင်းသည့် ကုသိုလ်ကံများကို ဆောင်ရွက်နေစဉ် ရောက်လာသော သေခြင်းပင် ဖြစ်၏။
Verse 11
आयुषि क्षयमापन्ने पठचत्वमुपगच्छति । तथा हाकारणाद् भवति कारणैरुपपादितम्
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «သတ်မှတ်ထားသော အသက်တာကာလ လျော့နည်းလာသောအခါ လူသည် အားနည်းကာ မကူညီနိုင်သည့် အခြေအနေသို့ ကျရောက်၍ ဆုတ်ယုတ်သွားသည်။ ထိုနည်းတူ အကြောင်းမရှိဘဲ အရာတစ်ခုမျှ မဖြစ်ပေါ်နိုင်; ဖြစ်ပေါ်သမျှသည် သင့်လျော်သော အကြောင်းရင်းများဖြင့်သာ တည်ထောင်လာသည်»။
Verse 12
जब आयु समाप्त हो जाती है तभी देहधारी जीव पंचत्वको प्राप्त होता है। यह बिना कारणके भी हो जाता है और कभी विभिन्न कारणोंसे उपपादित होता है ।।
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «သတ်မှတ်ထားသော အသက်တာကာလ အဆုံးသို့ ရောက်သောအခါ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါသည် ငါးပါးသော မဟာဓာတ်တို့၏ အခြေအနေ—သေခြင်းသို့ ရောက်သည်။ တခါတရံ ထင်ရှားသော အကြောင်းမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး၊ တခါတရံတွင် အကြောင်းရင်းမျိုးစုံမှ ပေါ်ထွန်းသည်ဟု ရှင်းပြကြသည်။ ထို့ပြင် ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုသည် မည်သည့်အခြေခံကြောင့် ဖြစ်လာသနည်းဟူသော အခြေခံအတိုင်း ပုံဖော်တည်ဆောက်ခံရသည်။ ထိုကြောင့် ဤသတ္တဝါသည် သံသရာလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တွန်းပို့ခံရကာ အိမ်တစ်အိမ်မှ အိမ်တစ်အိမ်သို့ သွားလာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခန္ဓာကို ရရှိပြီးနောက် အင်အားသုံး၍—ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်—စွန့်ပစ်သူတို့သည် ယခင်ကဲ့သို့ပင် ဒုက္ခပေးသော ကိုယ်ခန္ဓာကို ထပ်မံရရှိကြသည်။ လွတ်မြောက်မှုအတွက် အထောက်အကူဖြစ်သော လူ့ကိုယ်ခန္ဓာကို ရရှိထားသော်လည်း ကိုယ့်ကိုယ်ကို သတ်ခြင်းကြောင့် ထိုအကျိုးကို ဆုံးရှုံးကြပြီး၊ အိမ်တစ်အိမ်မှ အိမ်တစ်အိမ်သို့ ပြောင်းရွှေ့သကဲ့သို့ ကိုယ်တစ်ကိုယ်မှ ကိုယ်တစ်ကိုယ်သို့ ကူးပြောင်းကြသည်»။
Verse 13
द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत् किंचन विद्यते । तद् देहं देहिनां युक्त पज्चभूतेषु वर्तते
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုကိစ္စ၌ ဒုတိယအကြောင်းရင်းဟူ၍ လုံးဝမရှိ; အခြားအရာတစ်စုံတစ်ရာမျှ အကြောင်းမဖြစ်နိုင်။ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါတို့အတွက် မဟာဓာတ်ငါးပါးအတွင်း တည်ရှိသော ထိုကိုယ်ခန္ဓာကို ရရှိခြင်းသည် သင့်လျော်သည်»။
Verse 14
शिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् | भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် သွေးကြော၊ ကြောကြိုးနှင့် အရိုးတို့၏ စုပေါင်းအစုအဝေးသာ ဖြစ်သည်—စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်း၍ အညစ်အကြေးများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်များ၊ အာရုံခံအင်္ဂါများနှင့် ဂုဏ်သဘောများ (အတွေ့အကြုံကို မောင်းနှင်သော အလေ့အထများ) တို့၏ စုပေါင်းလာခြင်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 15
त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसो5ध्यात्मचिन्तका: । गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အတွင်းရှိ အတ္တကို စဉ်းစားဆင်ခြင်သော ပညာရှိတို့က ဤကိုယ်ခန္ဓာ၏ အဆုံးသည် အရေပြားပင်ဖြစ်ကြောင်း—အပြင်ဘက်အကန့်အသတ်သည် အရေပြားသာဖြစ်ကြောင်း—ဆိုကြသည်။ ဆွဲဆောင်မှုနှင့် အလှအပတို့၏ ဂုဏ်သဘောများမှလည်း ချို့ယွင်းလျော့ပါးနေပြီး၊ ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် မရဏသို့ သွားရမည့် ကံကြမ္မာရှိသည်—မလွဲမသွေ သေဆုံးရသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် အပေါ်ယံအလှအပမှ စိတ်ကို လှည့်ကာ ပျက်စီးနိုင်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ကျော်လွန်သည့် အတ္တ၏ ခွဲခြားသိမြင်မှုသို့ ဦးတည်စေသည်»။
Verse 16
शरीरिणा परित्यक्तं निश्रेष्टं गतचेतनम् | भूतै: प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति
ဇီဝအတ္မာသည် ဤကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်သွားသောအခါ ကိုယ်ခန္ဓာသည် လှုပ်ရှားမှုမရှိ၊ အသိဉာဏ်မရှိသောအရာဖြစ်သွားသည်။ ထို့နောက် ကိုယ်ကိုဖွဲ့စည်းထားသော ဓာတ်ငါးပါးသည် မိမိတို့၏ သဘာဝသို့ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းကာ နောက်ဆုံးတွင် ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် မြေကြီးထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားသည်။
Verse 17
भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह । इदं शरीर वैदेह ग्रियते यत्र यत्र ह । तत्स्वभावो<परो दृष्टो विसर्ग: कर्मणस्तथा
ဝိဒေဟာမင်းကြီး၊ ကမ္မယောဂ၏ စည်းကမ်းနှင့် ကမ္မ၏ချိတ်ဆက်မှုကြောင့် ပုံဖော်ထားသော ဤကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါသည် နေရာအမျိုးမျိုး၌ ထပ်မံမွေးဖွားလာသည်။ ဤကိုယ်ခန္ဓာသည် မည်သည့်နေရာ၌မဆို သေဆုံးသော်လည်း၊ ထို့နောက် အကျိုးပေးချိန်ရောက်သော ကံကြမ္မာ (ပရာရဘ္ဓ) ၏အားဖြင့် တစ်နေရာအခြား၌ မွေးဖွားလာသည်။ ထို့ကြောင့် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းသည် မိမိ၏လုပ်ရပ်နှင့် ၎င်း၏အကျိုးရလဒ်မှ ပေါ်ထွက်လာသော သဘာဝကျ “ထုတ်လွှတ်ခြင်း” ဟူ၍ မြင်ရသည်။
Verse 18
न जायते तु नृपते कंचित् कालमयं पुनः । परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्
မင်းကြီး၊ ဇီဝအတ္မာသည် အချိန်က ဖန်တီးထားသော သတ္တဝါအသစ်တစ်မျိုးအဖြစ် တကယ်တမ်း ပြန်မွေးဖွားလာခြင်းမဟုတ်။ အစားထိုး၍ မဟုတ်ဘဲ၊ အသက်ရှိသတ္တဝါသည် အခြေအနေအမျိုးမျိုးကို လှည့်လည်ကာ ဆက်လက်လှုပ်ရှားသွားသည်—ကောင်းကင်ကို ဖြတ်သန်းရွေ့လျားသည့် မိုးတိမ်ကြီးတစ်စင်းကဲ့သို့ပင်။
Verse 19
नरेश्वर! जैसे विशाल मेघ आकाशमें सब ओर भ्रमण करता है, उसी प्रकार जीवात्मा प्रारब्ध-कर्मके फलसे कुछ कालतक घूमता रहता है, जन्म नहीं लेता है ।।
လူတို့၏အရှင်၊ ကောင်းကင်၌ မိုးတိမ်ကြီးတစ်စင်း အရပ်ရပ်သို့ လှည့်လည်သကဲ့သို့ပင်၊ ဇီဝအတ္မာသည် စတင်ပြီးသားကံ၏အကျိုး (ပရာရဘ္ဓ) ကြောင့် အချိန်တစ်ခဏ လှည့်လည်နေ၍ မွေးဖွားခြင်းမရှိသေး။ ထို့နောက် မင်းကြီး၊ ဤလောက၌ သင့်လျော်သော အခြေခံရာ/အိမ်ရာတစ်ခုကို တွေ့လျှင် ပြန်လည်မွေးဖွားလာသည်။ အတ္မာသည် စိတ်ထက် မြင့်မြတ်ပြီး၊ စိတ်သည် အင်ဒြိယများထက် မြင့်မြတ်သည်။
Verse 20
विविधानां च भूतानां जड़मा: परमा नृप । जड़मानामपि तथा द्विपदा: परमा मता:
မဟာမင်းကြီး၊ သတ္တဝါအမျိုးမျိုးအနက် လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်သော သတ္တဝါတို့ကို ပိုမိုမြင့်မြတ်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားသတ္တဝါတို့အနက်မှလည်း နှစ်ခြေရှိသော သတ္တဝါ—လူသား—ကို အမြင့်ဆုံးဟု ဆိုကြသည်။
Verse 21
द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमा: स्मृता: । द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्त: परा मता: | प्राज्ञानामात्मसम्बुद्धा: सम्बुद्धानाममानिन:
ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါများ (လူသားများ) အားလုံးအနက်၊ နှစ်ကြိမ်မွေးဖွားသူ (ဒွိဇ) တို့ကို အမြင့်ဆုံးဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထို့ပြင် ဒွိဇတို့အနက်လည်း မင်းကြီးရေ၊ ပညာရှိတို့ကို ပိုမိုမြင့်မြတ်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ပညာရှိတို့အနက် အတ္တ (အာတ်မာ) ကို သတိပွင့်လင်းသိမြင်သူတို့က ထပ်မံမြင့်ကာ၊ အတ္တသိမြင်သူတို့အနက် မာနမရှိသူတို့ကို အကောင်းဆုံးဟု ယူဆကြသည်။
Verse 22
जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चय: । अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणत: प्रजा:
လူတစ်ယောက် မွေးဖွားသည့် အချိန်ကတည်းက သေခြင်းသည် နီးကပ်စွာ လိုက်ပါလာသည်—ဤသည်မှာ ပညာရှိတို့၏ တည်ငြိမ်သတ်မှတ်ချက် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကမ္မတို့သည် သဘာဝအားဖြင့် အဆုံးရှိ၍ ပျက်စီးနိုင်သောကြောင့်၊ သတ္တဝါတို့သည် သဘာဝဂုဏ်သုံးပါး (sattva, rajas, tamas) ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ယာယီကမ္မများကို ဆက်လက်ကျင့်သုံးနေကြသည်။
Verse 23
आपने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधन व्रजेत् नक्षत्रे च मुहुर्ते च पुण्ये राजन् स पुण्यकृत्
ပါရာရှရာက ဆိုသည်—“မင်းကြီးရေ၊ နေသည် မြောက်ဘက်သို့ လှည့်သွားသော အချိန် (ဥတ္တရာယဏ) တွင်၊ ကောင်းမွန်သော နက္ခတ်နှင့် သန့်ရှင်းအကျိုးရှိသော မုဟုတ်တ၌ သေဆုံး၍ ထွက်ခွာသူကို ကုသိုလ်ပြုသူ၊ ကံကောင်းသည့် သီလဝါဒရှိသူဟု မှတ်ယူရမည်”။
Verse 24
अयोजयित्वा क्लेशेन जन प्लाव्य च दुष्कृतम् । मृत्युना55त्मकृते नेह कर्म कृत्वा55त्मशक्तिभि:
ပါရာရှရာက ဆိုသည်—“မည်သူ့ကိုမျှ ဒုက္ခမပေးဘဲ၊ တပဿာနှင့် ပြစ်ဒဏ်ဖြေခြင်း (prāyaścitta) ဖြင့် မိမိ၏ အပြစ်ကို ဆေးကြောဖျက်ဆီးသင့်သည်။ ထို့နောက် မိမိစွမ်းအားအတိုင်း ကောင်းသောကမ္မကို ပြုလုပ်ကာ၊ မိမိဆန္ဒဖြင့် သေခြင်းကို လက်ခံနိုင်သည်—မိမိပြုခဲ့သော အလုပ်အကျိုးဆက်ကြောင့် အတင်းအကျပ် ဆွဲခေါ်ခံရခြင်းမဟုတ်ဘဲ”။
Verse 25
विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात् तथा वध: । देष्टिभ्यश्न पशुभ्यश्ष प्राकृतो वध उच्यते
ပါရာရှရာက ဆိုသည်—“အဆိပ်သောက်ခြင်း၊ ကြိုးဆွဲခြင်း၊ မီးလောင်ခြင်း၊ လုယက်သူတို့၏ လက်ထဲကျခြင်း၊ သားရဲတို့၏ တိုက်ခိုက်သတ်ဖြတ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်လာသော သေခြင်းကို ‘သာမန်’ (နိမ့်ကျသော) သတ်ဖြတ်မှုဟု ခေါ်ကြသည်—ဂုဏ်သိက္ခာရှိသော အဆုံးမဟုတ်”။
Verse 26
न चैशि: पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजै: । एवंविधैश्व बहुभिरपरै: प्राकृतेरपि,पुण्यकर्म करनेवाले मनुष्य इस तरहके उपायोंसे प्राण नहीं देते तथा ऐसे-ऐसे दूसरे अधम उपायोंसे भी उनकी मृत्यु नहीं होती
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– ကုသိုလ်ကောင်းမှု၌ တည်ကြည်သူတို့သည် လှည့်ကွက်၊ အကြံအစည်ဖြင့် တမင်တကာ စီမံထားသော အယုတ်တရားနည်းလမ်းများကြောင့် မသေဆုံးကြ; ထို့ပြင် လောကီသဘာဝမှ ပေါ်ထွန်းလာသော အယုတ်အတိမ်းနည်းလမ်းမျိုးစုံကြောင့်လည်း မပျက်စီးကြ။
Verse 27
ऊर्ध्व॑ भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणा: पुण्यवतां नूप । मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– အို မင်းကြီး၊ ကုသိုလ်ပြည့်ဝသူတို့၏ အသက်ရှုသက် (ပရာဏ) သည် အထက်သို့ ထွက်ကာ ဘြဟ္မရန္ဓ္ရကို ဖောက်ထွင်း၍ ထွက်သည်။ ကုသိုလ်အလယ်အလတ်ရှိသူတို့၏ ပရာဏသည် ပါးစပ်၊ မျက်စိ စသည့် အလယ်အပေါက်များမှ ထွက်သည်။ သို့ရာတွင် မကောင်းမှုသာ ပြုသူတို့၏ ပရာဏသည် အောက်ဘက်အပေါက်များမှ အောက်သို့ ထွက်သည်။
Verse 28
एक: शर्त्रुर्न द्वितीयो<$स्ति शरत्रु- रज्ञानतुल्य: पुरुषस्य राजन । येनावृतः कुरुते सम्प्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– အို မင်းကြီး၊ လူ၌ အမှန်တကယ် ရန်သူတစ်ပါးတည်းသာ ရှိသည်; ထိုရန်သူနှင့် တူညီသော ဒုတိယရန်သူ မရှိ။ ထိုရန်သူမှာ အဝိဇ္ဇာ (မသိမမြင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာက ဖုံးကွယ်၍ တွန်းအားပေးသဖြင့် လူသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော၊ အလွန်အမင်း ရက်စက်သော အလုပ်များကို ပြုလာတတ်သည်။
Verse 29
प्रबाधनार्थ श्रूतिधर्मयुक्तान् वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य । प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथित: परैति
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– အို မင်းသား၊ ဝေဒသင်ကြားမှုနှင့် ဓမ္မ၌ တည်ကြည်သော အဘိုးအိုများကို အနီးကပ် ဝန်ဆောင်၍ တည်ငြိမ်သော ပညာကို ရရှိသူသာ ထိုရန်သူကို နှိမ်နင်းနိုင်သည်။ အကြောင်းမူကား ဤအဝိဇ္ဇာရန်သူကို အနိုင်ယူခြင်းသည် ကြီးမားသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုလိုအပ်ပြီး၊ ခွဲခြားသိမြင်မှု၏ မြားဖြင့် ထိုးဖောက်၍ အမြစ်မှ ဆွဲထုတ်သော်မှသာ ပျက်စီးသွားသည်။
Verse 30
अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी यज्ञान् शक््त्या संनिगृहोह पड्च । वन॑ गच्छेत् पुरुषो धर्मकाम: श्रेय: स्थित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्
ပါရာရှရက ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) အတွက် အစဉ်လိုက် ဘဝလမ်းစဉ်ကို သင်ကြားသည်– ပထမဦးစွာ ဗြဟ္မစရိယ အာရှရမ်၌ တပသဖြင့် စည်းကမ်းတကျ ဝေဒကို လေ့လာရမည်။ ထို့နောက် ဂೃಹಸ್ಥအာရှရမ်သို့ ဝင်ကာ မိမိစွမ်းအားအတိုင်း အင်္ဒြိယထိန်းချုပ်၍ နေ့စဉ် ပဉ္စမဟာယဇ္ဉများကို ဆောင်ရွက်ရမည်။ ထို့နောက် မိမိမျိုးဆက်ကို တည်ထောင်ကာ အိမ်ထောင်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် သားအား အပ်နှံပြီး၊ အကျိုးအမြတ်အမှန်၌ တည်ကြည်လျက် တောသို့ ထွက်ခွာကာ ဓမ္မကျင့်သုံးခြင်းတစ်ခုတည်းကိုသာ ရှာဖွေရမည်။
Verse 31
उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नर: । चण्डालत्वेडपि मानुष्यं सर्वधा तात शोभनम्
ပရာရှရက မိန့်ကြားသည်– အပျော်အပါးနှင့် သက်သာချမ်းသာမှုတို့မှ ကင်းလွတ်နေရသော်လည်း လူသည် မိမိကိုယ်ကို မနှိမ့်ချသင့်။ ချစ်သားရေ၊ ချဏ္ဍာလ အခြေအနေ၌ပင် လူဘဝကို ရရှိလာလျှင်လည်း လူဖြစ်ခြင်းသည် အမြဲတမ်း မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်း၍ လူမဟုတ်သော သတ္တဝါဘဝများထက် အလွန်သာလွန်သည်။
Verse 32
इयं हि योनि: प्रथमा यां प्राप्प जगतीपते । आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभि: शुभलक्षणै:
အကြောင်းမူကား၊ မြေပြင်၏အရှင်တော်၊ လူဘဝဟူသည် တည်ရှိမှုအခြေအနေတို့အနက် အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်၏။ ထိုဘဝကို ရရှိပြီးနောက် ကုသိုလ်လက္ခဏာပါသော ကမ္မများဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ကယ်တင်နိုင်သည်။
Verse 33
कथं न विप्रणश्येम योनितो<स्या इति प्रभो । कुर्वन्ति धर्म मनुजा: श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्
ပရာရှရက မိန့်ကြားသည်– “အရှင်ဘုရား၊ ‘ဤလူဘဝမှ မပျက်စီးအောင်၊ အောက်တန်းအခြေအနေများသို့ မကျဆင်းအောင် ဘယ်လိုလုပ်ရမလဲ’ ဟု စဉ်းစားကာ၊ ဝေဒသြတိ၏ အာဏာတရားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီး လူတို့သည် ဓမ္မကို ကျင့်သုံးကြသည်။”
Verse 34
यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः । धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वज्च्यते
ပရာရှရက မိန့်ကြားသည်– အလွန်ရှားပါးသော လူဘဝကို ရရှိပြီးနောက်တောင် အခြားသူတို့ကို မုန်းတီးကာ၊ ဓမ္မကို မလေးစားဘဲ၊ ဆန္ဒတဏှာ၏ အုပ်စိုးမှုအောက်သို့ ကျရောက်သွားသူသည် လူဘဝက ပေးနိုင်သော အကြီးမားဆုံး အကျိုးကို အမှန်တကယ် လက်လွတ်ဆုံးရှုံးသူဖြစ်သည်။
Verse 35
यस्तु प्रीतिपुरोगेन चक्षुषा तात पश्यति । दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति
ပရာရှရက မိန့်ကြားသည်– “သို့သော် ချစ်သားရေ၊ ချစ်ခင်မှုက ဦးဆောင်သော မျက်စိဖြင့် ကြည့်သူသည် သတ္တဝါတို့ကို မီးအိမ်ကဲ့သို့ တောက်ပ၍ ဆွဲဆောင်ဖွယ်ဟု မြင်သော်လည်း၊ အရာတို့၏ အမှန်တရားနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ကိုတော့ အတိုင်းအတာအမှန်အတိုင်း မမြင်နိုင်ချေ။”
Verse 36
तात! जो समस्त प्राणियोंको दीपकके समान स्नेहसे संवर्धन करनेयोग्य मानता है और उन्हें स्नेहभरी दृष्टिसे देखता है एवं जो समस्त विषयोंकी ओर कभी दृष्टिपात नहीं करता, वह परलोकमें सम्मानित होता है ।।
ပါရာရှရက ဆိုသည်– «ချစ်သားရေ၊ သက်ရှိအပေါင်းတို့ကို မေတ္တာဖြင့် မီးအိမ်ကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့ ပြုစုထိန်းသိမ်းထိုက်သူများဟု မြင်၍ မေတ္တာပြည့်ဝသော မျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုကာ အာရုံခံအရာဝတ္ထုများသို့ မျက်စိမလှည့်သူသည် နောက်လောက၌ ဂုဏ်ပြုခံရ၏။ ထို့ပြင် အခြားသူတို့ကို သက်သာစေ၍ ဆာလောင်သူတို့အား အစာပေးကာ ချိုသာသောစကားဖြင့် အားလုံးကို ဂုဏ်ပြုလျက် ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းတို့၌ စိတ်တည်ငြိမ်ညီမျှနေသူသည် ဤလောက၌လည်း ဂုဏ်သတင်းရ၍ နောက်လောက၌လည်း မြင့်မြတ်တင်မြှောက်ခံရ၏»။
Verse 37
दान॑ त्याग: शोभना मूर्तिरिद्भ्यो भूतप्लाव्यं तपसा वै शरीरम् । सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ये चाप्यन्ये पुण्यदेशा: पृथिव्याम्
ပါရာရှရက ဆိုသည်– «ဒါနနှင့် စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် သီလ၏ လှပသောရုပ်သဏ္ဍာန်ဖြစ်၏။ တပသ (အာစီတပ) နှင့် သန့်စင်သော တီရ္ထရေတို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာသည် သန့်စင်၍ မြင့်တင်ခံရ၏။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးရေ၊ စရஸဝတီ၊ နိုင်မိရှာရဏ်ယ၊ ပုရှ္ကရ နှင့် မြေပြင်ပေါ်ရှိ အခြားသော ပုဏ္ဏားမြေများသို့ သွားရောက်ကာ ထိုနေရာများတွင် လှူဒါန်းခြင်း၊ အာရုံပျော်ရွှင်မှုများကို စွန့်ခြင်း၊ ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခြင်း၊ တပသနှင့် တီရ္ထရေတို့ဖြင့် ကိုယ်နှင့်စိတ်ကို သန့်စင်စေသင့်၏»။
Verse 38
गृहेषु येषामसव: पतन्ति तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम् । यानेन वै प्रापणं च श्मशाने शौचेन नूनं विधिना चैव दाह:
ပါရာရှရက သင်ကြားသည်– «အိမ်အတွင်း၌ အသက်ရှူသံ (ပရာဏ) ထွက်ခွာနေသူရှိလျှင် ထိုသူကို အိမ်မှ မနှောင့်နှေးဘဲ ထုတ်ယူခြင်းသည် သင့်တော်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ သေဆုံးပြီးနောက် ရုပ်ခန္ဓာကို သင်္ချိုင်းမီးသဂြိုဟ်ရာသို့ ထမ်းစင်ပေါ်တင်၍ ပို့ဆောင်ကာ၊ ရိုးရာသန့်ရှင်းမှုကို ထိန်းသိမ်းလျက် သာသနာကျမ်းညွှန်သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း မီးသဂြိုဟ်ပူဇော်ရ၏။»
Verse 39
इष्टि: पुष्टियजनं याजनं च दानं॑ पुण्यानां कर्मणां च प्रयोग: । शकक््त्या पित्र्यं यच्च किंचित् प्रशस्तं सर्वाण्यात्मार्थे मानवो5यं करोति
ပါရာရှရက ဆိုသည်– «အိဿ္ဋိနှင့် ပုဿ္ဋိ (သန္တိကမ္မနှင့် ကောင်းကျိုးယဇ္ဉ်) အခမ်းအနားများ၊ ယဇ္ဉ်ပြုခြင်း၊ အခြားသူတို့အတွက် ပူဇော်ပွဲကို ဦးဆောင်ကျင်းပပေးခြင်း၊ လှူဒါန်းခြင်းနှင့် အခြားသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ဆောင်ရွက်ခြင်း—အမှန်တကယ် လူသည် မိမိစွမ်းအားအတိုင်း ပြုလုပ်သမျှ ချီးမွမ်းထိုက်သော တာဝန်များ၊ ပိတೃယဇ္ဉ်/ရှရဒ္ဓ (ဘိုးဘွားပူဇော်) အပါအဝင်—ထိုအရာအားလုံးကို နောက်ဆုံးတွင် မိမိအကျိုးအတွက်ပင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်၏»။
Verse 40
धर्मशास्त्राणि वेदाक्ष षडड़ानि नराधिप । श्रेयसो<र्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मण:,नरेश्वर! धर्मशास्त्र और छहों अंगोंसहित वेद पुण्यकर्म करनेवाले पुरुषके कल्याणके लिये ही कर्तव्यका विधान करते हैं
ပါရာရှရက ဆိုသည်– «မင်းကြီးရေ၊ ဓမ္မရှာသ္တရများနှင့် ဝေဒ—ဝေဒအင်္ဂခြောက်ပါး (vedāṅga) နှင့်အတူ—သည် လူ၏ အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးအတွက် လုပ်သင့်လုပ်ထိုက်သော စည်းကမ်းများကို ချမှတ်ထား၏။ အထူးသဖြင့် အတွင်းစိတ်မပင်ပန်းမနာကျင်ဘဲ၊ အန္တရာယ်မဖြစ်စေဘဲ သီလကောင်းမှုကို ဆောင်ရွက်သူအတွက် ဖြစ်၏။ ၎င်းတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ပူဇော်ပွဲပုံစံသာ မဟုတ်ဘဲ လူ့ဘဝ၏ ကောင်းကျိုးနှင့် မြှင့်တင်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 41
भीष्म उवाच एतदू वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना । विदेहराजाय पुरा श्रेयसो<र्थे नराधिप,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! प्राचीनकालमें महात्मा पराशर मुनिने विदेहराज जनकके कल्याणके लिये यह सब उपदेश दिया था
ဘိဿမက ပြောသည်။ “အို မင်းကြီး၊ ဤအရာအားလုံးကို ရှေးကာလ၌ မဟာအတ္ထမုနိက ဗိဒေဟမင်းကြီးထံသို့ သူ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး အကျိုးအတွက် ပြည့်စုံစွာ သင်ကြားခဲ့ဖူးသည်။ ထို့ကြောင့် ငါက မင်းကြီးအား ပြောပြနေသည့် ဤသင်ခန်းစာသည် မင်းအုပ်ချုပ်သူ၏ ကောင်းကျိုးအတွက် အစဉ်အလာအဖြစ် ဆက်လက်လက်ခံလာသော အတည်ပြုထားသည့် အမိန့်တော်ဖြစ်သည်။”
Verse 297
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां सप्तनवत्यधिकद्विशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သြရီမဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ မောက္ခဓမ္မပရဝ အတွင်းရှိ «ပါရာရှရဂီတာ» ဟု ခေါ်သော အခန်း (အဓ್ಯಾಯ) နှစ်ရာကိုးဆယ်ခုနှစ်မြောက် ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သောကျင့်ဝတ်အကြောင်း အကြီးမားသော ဆွေးနွေးချက်အတွင်း၌ အခန်း၏ သင်ကြားချက် ပြီးမြောက်ကြောင်းကို မှတ်သားစေသည်။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a desire-governed person, living in an impermanent body, can identify and pursue śreyas (enduring welfare) rather than short-term gratification that carries latent harm.
Śreyas is grounded in dharma practiced through non-hostility, disciplined senses, and steadfastness (dhṛti); ethical action must align mind, speech, and deed, with deliberate cultivation replacing impulsive desire.
A functional meta-conclusion is provided through narrative result: the prince’s mind turns away from kāma toward dharma, indicating the intended fruit of the teaching—moral reorientation and improved welfare here and hereafter.