Adhyaya 191

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें भगु-भरद्वाजसंवादके प्रसंगमें वर्णोके स्‍्वरूपका कथनविषयक एक सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८९ ॥/ ऑपन--माजल बछ। अकाल नवर्त्याधिकशततमो<्ध्याय: सत्यकी महिमा, असत्यके दोष तथा लोक और परलोकके सुख-दुःखका विवेचन भूगुरुवाच सत्यं ब्रह्म तप: सत्यं सत्यं विसृजते प्रजा: । सत्येन धार्यते लोक: स्वर्ग सत्येन गच्छति,भगुजी कहते हैं--मुने! सत्य ही ब्रह्म है, सत्य ही तप है, सत्य ही प्रजाकी सृष्टि करता है, सत्यके ही आधारपर संसार टिका हुआ है और सत्यके ही प्रभावसे मनुष्य स्वर्गमें जाता है

ဘೃဂုက ပြောသည်– «အို မုနိရေ၊ သစ္စာသည် ဘြဟ္မ ဖြစ်၏။ သစ္စာသည် တပ (တပဿ) ဖြစ်၏။ သစ္စာက သတ္တဝါတို့ကို ပေါ်ပေါက်စေ၏။ လောကသည် သစ္စာဖြင့် ထောက်တည်ထားရပြီး၊ သစ္စာ၏ အာနုဘော်ကြောင့် လူသည် ကောင်းကင်ဘုံသို့ ရောက်၏»။

Verse 2

अनृतं तमसो रूप॑ तमसा नीयते हाथ: । तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसा55वृता:,असत्य अन्धकारका रूप है। वह मनुष्यको नीचे गिराता है। अज्ञानारन्धकारसे घिरे हुए मनुष्य तमोगुणसे ग्रस्त होकर ज्ञानके प्रकाशको नहीं देख पाते हैं

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «မုသာသည် အမှောင်၏ ရုပ်သဘော ဖြစ်၏။ အမှောင်ကြောင့် လူသည် အောက်သို့ ဆွဲချခံရ၏။ တမော (tamas) က ဖမ်းဆီးထားပြီး အဝိဇ္ဇာဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသူတို့သည် အမှန်တရား၏ ဉာဏ်အလင်းကို မမြင်နိုင်ကြ»။

Verse 3

स्वर्ग: प्रकाश इत्याहुर्नरक॑ तम एव च । सत्यानृतं तदुभयं प्राप्पते जगतीचरै:,स्वर्ग प्रकाशभय है और नरक अन्धकारमय है, ऐसा कहते हैं। सत्य और अनृतसे युक्त जो मानव-योनि है, वह ज्ञान और अज्ञान दोनोंके सम्मिश्रणसे जगत्‌के जीवोंको प्राप्त होती है

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «ကောင်းကင်ဘုံသည် အလင်းဖြစ်၍ နရကသည် အမှောင်သာဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ သို့ရာတွင် လူ့ဘဝအခြေအနေသည် အမှန်နှင့် အမှား ပေါင်းစပ်နေသော အရာဖြစ်၏။ ဉာဏ်နှင့် အဝိဇ္ဇာ ရောယှက်နေသော ထိုပေါင်းစပ်မှုကြောင့်ပင် လောက၌ လှုပ်ရှားသွားလာသော ကိုယ်ရှိသတ္တဝါတို့သည် နှစ်မျိုးလုံးကို တွေ့ကြုံရ၏။»

Verse 4

तत्राप्येवंविधा लोके वृत्ति: सत्यानृते भवेत्‌ । धर्माधरमाँ प्रकाशश्न॒ तमो दुःखं सुखं तथा,उसमें भी लोकमें ऐसी वृत्ति जाननी चाहिये, जो सत्य और अनृत हैं, वे ही धर्म और अधर्म, प्रकाश और अन्धकार तथा दुःख और सुख हैं

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «လောက၌ပင် ထိုသို့သော အကျင့်လမ်းစဉ်တစ်ရပ်ကို သိမှတ်ရမည်။ အမှန်နှင့် အမှားတို့သည် ဆုံးဖြတ်ချက်၏ အတိုင်းအတာဖြစ်လာ၍—ဓမ္မနှင့် အဓမ္မ၊ အလင်းနှင့် အမှောင်၊ ထို့အတူ ဝမ်းနည်းမှုနှင့် ပျော်ရွှင်မှုအဖြစ် ထင်ရှားလာ၏။»

Verse 5

तत्र यत्‌ सत्यं स धर्मो यो धर्म: स प्रकाशो यः प्रकाशस्तत्‌ सुखमिति । तत्र यदनृतं सो<धर्मो यो5धर्मस्तत्‌ तमो यत्‌ तमस्तद्‌ दुःखमिति,वहाँ जो सत्य है, वही धर्म है, जो धर्म है वही प्रकाश है और जो प्रकाश है, वही सुख है। इसी प्रकार वहाँ जो अनृत अर्थात्‌ असत्य है, वही अधर्म है और जो अधर्म है, वही अन्धकार है और जो अन्धकार है, वही दुःख है

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «ထိုနေရာ၌ အမှန်ဖြစ်သမျှသည် ဓမ္မဖြစ်၏။ ဓမ္မဖြစ်သမျှသည် အလင်းဖြစ်၏။ အလင်းဖြစ်သမျှသည် ချမ်းသာခြင်းဖြစ်၏။ ထို့အတူ အမှားဖြစ်သမျှသည် အဓမ္မဖြစ်၏။ အဓမ္မဖြစ်သမျှသည် အမှောင်ဖြစ်၏။ အမှောင်ဖြစ်သမျှသည် ဒုက္ခဖြစ်၏။»

Verse 6

अत्रोच्यते-- शारीरैर्मानसैर्दु:खै: सुखैश्वाप्पसुखोदयै: । लोकसूष्टिं प्रपश्यन्तो न मुहान्ति विचक्षणा:,इस विषयमें ऐसा कहा जाता है--संसारकी सृष्टि शारीरिक और मानसिक क्लेशोंसे युक्त है। इसमें जो सुख हैं, वे भी अन्तमें दुःख ही उत्पन्न करनेवाले हैं। ऐसी दृष्टि रखनेवाले विद्वान पुरुष कभी मोहमें नहीं पड़ते हैं

ဤအကြောင်း၌ ထိုသို့ ဆိုကြသည်– လောက၏ ဖန်ဆင်းမှုသည် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စိတ်နှလုံးဆိုင်ရာ ဒုက္ခဝေဒနာတို့နှင့် ချည်နှောင်လျက်ရှိသည်ကို မြင်၍၊ ထို့ပြင် ၎င်း၏ ပျော်ရွှင်မှုများပင် နောက်ဆုံးတွင် ဒုက္ခအသစ်များ ပေါ်ထွန်းစေသည်ကို သိမြင်သောအခါ၊ ပညာရှိတို့သည် မောဟ၌ မကျရောက်ကြ။ ထိုသို့ ကြည်လင်သော မြင်ကွင်းဖြင့် သူတို့သည် ဘဝ၏ ရောနှောသော အတွေ့အကြုံများအလယ်၌ပင် မကပ်မငြိ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်တည်ငြိမ်လျက် ရှိကြ၏။

Verse 7

तत्र दुःखविमोक्षार्थ प्रयतेत विचक्षण: । सुखं हानित्यं भूतानामिहलोके परत्र च,अतः विज्ञ एवं बुद्धिमान्‌ मनुष्यको चाहिये कि सदा दुःखसे छूटनेके लिये प्रयत्न करे। इहलोक और परलोकमें भी प्राणियोंको जो सुख मिलता है, वह अनित्य है

ထို့ကြောင့် ပညာရှိသူသည် ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ကြိုးပမ်းရမည်။ အကြောင်းမူကား သတ္တဝါတို့ ရရှိသော ချမ်းသာခြင်းသည်—ဤလောက၌ဖြစ်စေ နောက်လောက၌ဖြစ်စေ—အမှန်တကယ် မတည်မြဲသောအရာဖြစ်၏။

Verse 8

राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते । तथा तमो5भिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम्‌,जैसे राहुसे ग्रस्त होनेपर चन्द्रमाकी चाँदनी प्रकाशमें नहीं आती, उसी प्रकार तम (अज्ञान एवं दुःख) से पीड़ित हुए प्राणियोंका सुख नष्ट हो जाता है

Bharadvāja said: “Just as the moon’s radiance does not shine when Soma is seized by Rāhu, so too the happiness of living beings is destroyed when they are overwhelmed by darkness—ignorance and suffering. When the mind is eclipsed by delusion, joy cannot manifest, even if its causes seem present.”

Verse 9

तत्‌ खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीर॑ं मानसं च | इह खल्वमुष्यमिंश्व॒ लोके वस्तुप्रवृत्तय: सुखार्थ-मभिधीयन्ते । न ह्ृतः परं त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति स एव काम्यो गुणविशेषो बथधर्मार्थगुणारम्भस्तद्धेतुर-स्योत्पत्ति: सुखप्रयोजनार्थ आरम्भ:,सुख दो प्रकारका बताया जाता है--शारीरिक और मानसिक। इहलोक और परलोकमें जो वस्तुओंकी प्राप्तिके लिये प्रवृत्तियाँ हैं, वे सुखके लिये ही बतायी जाती हैं। इस सुखसे बढ़कर त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ और काम) का और कोई अत्यन्त विशिष्ट फल नहीं है। वह सुख ही प्राणीका वाउ्छनीय गुणविशेष है। धर्म और अर्थ जिसके अंग हैं, उस सुखके लिये ही कर्मोका आस्मभ किया जाता है; क्योंकि सुखकी उत्पत्तिमें उद्यम ही हेतु हैं; अतः सुखके उद्देश्यसे ही कर्मोंका आरम्भ किया जाता है

Bharadvāja said: ‘Happiness is indeed declared to be of two kinds—bodily and mental. In this world and in the other world, the various pursuits for obtaining objects are described as undertaken for the sake of happiness. Beyond this happiness there is no fruit of the three aims (dharma, artha, kāma) that is more excellent. That happiness alone is the desirable distinctive good for living beings. Therefore actions are initiated for the sake of happiness, with dharma and artha serving as its constituent supports; for effort is the cause of its arising—hence undertakings begin with happiness as their purpose.’

Verse 10

भरद्वाज उवाच यदेतद्‌ भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति न तदुपगृह्नीमो न होषामृषीणां महति स्थितानामप्राप्प एष काम्यो गुणविशेषो न चैनमभिलषन्ति च तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्‌ ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति । ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति । अपि च भगवान्‌ विश्वेश्वर उमापति: काममभिवर्तमानमनड्गत्वेन शममनयत्‌ । तस्माद्‌ ब्रूमो न तु महात्मभिरयं प्रतिगृहीतो न त्वेषां तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति । नैतद्‌ भगवतः: प्रत्येमि भगवता तूक्त सुखान्न परमस्तीति लोकप्रवादो हि द्विविध: फलोदय: सुकृतात्‌ सुखमवाप्यते दुष्कृताद्‌ दुःखमिति,भरद्वाजने पूछा--प्रभो! आपने जो यह बताया है कि सुखोंका ही सबसे ऊँचा स्थान है--सुखसे बढ़कर त्रिवर्गकका और कोई फल नहीं है, आपकी यह बात हमारे मनमें ठीक नहीं जँचती है; क्योंकि जो महान्‌ तपमें स्थित ऋषिगण हैं, उनके लिये यह वाउ्छनीय गुणविशेष सुख यद्यपि प्राप्त हो सकता है, तो भी वे इसे नहीं चाहते हैं। सुना जाता है कि तीनों लोकोंकी सृष्टि करनेवाले भगवान्‌ ब्रह्मा अकेले ही रहते हैं, ब्रह्मचर्यका पालन करते हैं और कामसुखमें कभी मन नहीं लगाते हैं। भगवती उमाके प्राणवल्लभ भगवान्‌ विश्वनाथने भी अपने सामने आये हुए कामको जलाकर शान्त कर दिया और उसे अनंग बना दिया; इसलिये हम कहते हैं कि महात्मा पुरुषोंने कभी इसे स्वीकार नहीं किया है। उनके लिये यह कामसुख अर्थात्‌ सांसारिक भोगोंका सुख सबसे बढ़कर सुखविशेष नहीं है; परंतु आपकी बातोंसे मुझे ऐसी प्रतीति नहीं होती है। आपने तो यह कहा है कि इस सुखसे बढ़कर दूसरा कोई फल नहीं है। लोकमें ऐसा कहा जाता है कि फलकी उत्पत्ति दो प्रकारकी होती है। पुण्यकर्मसे सुख प्राप्त होता है और पापकर्मसे दुःख

Bharadvāja said: “What you have declared—that pleasure is the highest condition among enjoyments—we do not accept. For the great seers established in austerity, even if this desirable ‘special quality’ (pleasure) could be obtained, they do not long for it. It is heard that Brahmā, the lord who created the three worlds, abides alone in ascetic discipline and does not set his mind upon sensual pleasures. Moreover, the Blessed Lord, the universal ruler, Śiva—the consort of Umā—brought to peace the god of desire when he approached, reducing him to bodilessness. Therefore we say that this has not been embraced by great-souled men, nor is this for them a truly superior excellence. I cannot assent to your statement, venerable sir, that there is nothing higher than pleasure. Common teaching in the world speaks of a twofold arising of results: from good deeds one attains happiness, and from evil deeds one attains suffering.”

Verse 11

भूगुरुवाच अत्रोच्यते-अनूतात्‌ खलु तमः प्रादुर्भूत॑ ततस्तमो-ग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्म क्रोधलोभहिंसानूृता-दिभिरवच्छन्ना न खल्वस्मिललोके नामुत्र सुखमाप्रु-वन्ति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते | वधबन्धन-परिक्लेशादिभिकश्न क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुप-तप्यन्ते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्व प्रतिभयैः: शारीरैर्दु:खैरुपतप्यन्ते । बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्न मानसै: शोकैरभि भूयन्ते जरामृत्युकृतैश्वान्यैरिति

Bhṛgu said: “Here it is taught that from ignorance, indeed, darkness arises. Then, seized by that darkness, people follow only unrighteousness and not dharma. Covered over by anger, greed, violence, falsehood, and the like, they obtain happiness neither in this world nor in the next. They are scattered and afflicted by many diseases, pains, and torments. They are further tormented by sufferings such as killing, imprisonment, and other hardships, and by distress born of hunger, thirst, and exhaustion. They are also tormented by bodily miseries and fears caused by rain, wind, excessive heat, and extreme cold. They are overwhelmed by mental grief arising from the destruction of relatives and wealth and from separation. And they are afflicted by other troubles brought about by old age and death.”

Verse 12

भगुजीने कहा--मुने! असत्यसे अज्ञानकी उत्पत्ति हुई है; अतः तमोग्रस्त मनुष्य अधर्मके ही पीछे चलते हैं; धर्मका अनुसरण नहीं करते हैं। जो लोग क्रोध, लोभ, हिंसा और असत्य आदिसे आच्छादित हैं, वे न तो इस लोकमें सुखी होते हैं और न परलोकमें ही। वे नाना प्रकारके रोग, व्याधि और तापसे संतप्त होते रहते हैं। वध और बन्धन आदिके क्लेशोंसे तथा भूख, प्यास और थकावटके कारण होनेवाले संतापोंसे भी पीड़ित होते हैं। इतना ही नहीं, उन्हें आँधी, पानी, अत्यन्त गर्मी और अधिक सर्दीसे उत्पन्न हुए भयंकर शारीरिक कष्ट भी सहन करने पड़ते हैं। बन्धु-बान्धवोंकी मृत्यु, धनके नाश और प्रेमीजनोंके वियोगके कारण होनेवाले मानसिक शोक भी उन्हें सताते रहते हैं। बुढ़ापा और मृत्युके कारण भी बहुत-से दूसरे-दूसरे क्लेश भी उन्हें पीड़ा देते रहते हैं ।। यस्त्वेतै: शारीरमानसैर्दु:खैर्न संस्पृश्यते स सुखं वेद । न चैते दोषा: स्वर्गे प्रादुर्भवन्ति | तत्र खलु भवन्ति,जो इन शारीरिक और मानसिक दु:खोंके सम्बन्धसे रहित है, उसीको सुखका अनुभव होता है। स्वर्गलोकमें ये पूर्वोक्त दुःखरूप दोष नहीं उत्पन्न होते हैं। वहाँ निम्नांकित बातें होती हैं

Bharadvaja said: “From untruth arises ignorance. Therefore, people overwhelmed by darkness (tamas) pursue only unrighteousness and do not follow dharma. Those covered by anger, greed, violence, and falsehood are happy neither in this world nor in the next. They are continually scorched by many kinds of illnesses, afflictions, and burning pains; they are tormented by the sufferings of killing and imprisonment, and by distress born of hunger, thirst, and exhaustion. Moreover, they must endure dreadful bodily hardships produced by windstorms, rain, extreme heat, and severe cold. Mental grief also assails them—caused by the death of kinsmen, loss of wealth, and separation from loved ones. Old age and death, too, bring many other pains that keep wounding them again and again. But the one who is untouched by these bodily and mental sufferings truly knows happiness. Such fault-like sufferings do not arise in heaven; there, indeed, a different condition prevails.”

Verse 13

सुमुख: पवन: स्वर्गे गन्धश्न सुरभिस्तथा । क्षुत्पिपासा श्रमो नास्ति न जरा न च पापकम्‌,स्वर्गमें अत्यन्त सुखदायिनी हवा चलती है। मनोहर सुगन्ध छायी रहती है। भूख, प्यास, परिश्रम, बुढ़ापा और पापके फलका कष्ट वहाँ कभी नहीं भोगना पड़ता है

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «ကောင်းကင်ဘုံ၌ လေညင်းသည် နူးညံ့၍ စိတ်ချမ်းသာစေကာ မွှေးရနံ့သည် အနှံ့အပြား ပျံ့နှံ့နေ၏။ ဆာလောင်ခြင်း၊ ရေငတ်ခြင်း မရှိ၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း မရှိ၊ အိုမင်းခြင်း မရှိ၊ အပြစ်မှ ပေါက်ဖွားသော ဒုက္ခလည်း မရှိ။ ထိုသည်ကား ဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်းတို့ မရောက်နိုင်သော နယ်မြေဖြစ်၏»။

Verse 14

नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुः:खमिहो भयम्‌ । नरके दुःखमेवाहु: सुखं तत्परमं पदम्‌,स्वर्गमें सदा सुख ही होता है। इस मर्त्यलोकमें सुख और दु:ख दोनों होते हैं। नरकमें केवल दुःख-ही-दुःख बताया गया है। वास्तविक सुख तो वह परमपदस्वरूप परब्रह्म परमात्मा ही है

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «ကောင်းကင်ဘုံ၌ အမြဲတမ်း ပျော်ရွှင်ခြင်းသာ ရှိ၏။ လူ့လောက၌မူ ပျော်ရွှင်ခြင်းနှင့် ဒုက္ခ နှစ်မျိုးလုံး ရှိ၏။ နရက၌တော့ ဒုက္ခသာ ရှိသည်ဟု ဆိုကြ၏။ သို့သော် အမှန်တကယ်သော ပျော်ရွှင်ခြင်းသည် အမြင့်ဆုံးသော အခြေအနေ—ပရမပဒ (parama-pada) ဖြစ်သော အမြင့်မြတ်သည့် ဘြဟ္မန်တော်၌ပင် ရှိ၏»။

Verse 15

पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधा: स्त्रिय: । पुमान्‌ प्रजापतिस्तत्र शुक्रे तेजोमयं विदु:,पृथ्वी सम्पूर्ण भूतोंकी जननी है। संसारकी स्त्रियाँ भी पृथ्वीके समान ही संतानकी जननी होती हैं। पुरुष ही वहाँ प्रजापतिके समान है। पुरुषका जो वीर्य है, उसे तेज:स्वरूप समझा जाता है

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «မြေကြီးသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ မိခင်ဖြစ်၍ မွေးဖွားပေးသူ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ မိန်းမတို့လည်း မြေကြီး၏ သဘာဝနှင့်တူကာ သားသမီးကို ကိုယ်ဝန်ဆောင်၍ မွေးဖွားပေးကြ၏။ ထိုလုပ်ငန်းစဉ်၌ ယောက်ျားကို ပရဇာပတိ (Prajāpati) နှင့်တူသကဲ့သို့ သဘောထားကြပြီး ယောက်ျား၏ သုက်ရည်ကို တေဇ (tejas) ဟူသော အသက်ဓာတ်ရောင်ခြည်၏ သဘောတရားဟု သိကြ၏»။

Verse 16

इत्येतल्लोकनिर्माणं ब्रह्मणा विहितं पुरा । प्रजा: समनुवर्तन्ते स्वै: स्वै:ः कर्मभिरावृता:,पूर्वकालमें ब्रह्माजीने इस स्त्री-पुरुषस्वरूप जगत्‌की सृष्टि की थी। यहाँ समस्त प्रजा अपने-अपने कर्मोंसे आवृत होकर सुख-दुःखका अनुभव करती है

ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «ဤသို့ပင် ရှေးကာလ၌ ဘြဟ္မာ (Brahmā) သည် လောကတို့၏ စီမံဖွဲ့စည်းမှုကို တည်ထောင်ခဲ့၏။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ ကံကမ္မတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေကြသဖြင့် ထိုကံအတိုင်း ဆက်လက်လျှောက်လှမ်းကာ ပျော်ရွှင်ခြင်းနှင့် ဒုက္ခကို ခံစားကြ၏»။

Verse 190

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भुगुभरद्वाजसंवादे नवत्यधिकशततमो<ध्याय:

ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း—အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌—ဘೃဂုနှင့် ဘာရဒ္ဝါဇတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲသည် အဆုံးသတ်သွားပြီး၊ တစ်ရာကိုးဆယ်မြောက် အခန်း (ဤရေတွက်ပုံအရ အခန်း ၁၉၁) ပြီးဆုံးသည်။