Adhyaya 185
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-oriented discipline: vānaprastha and parivrājaka conduct; lokas and karmaphala)
The chapter opens with Bhṛgu’s descriptive catalogue of vānaprastha discipline: forest-dwellers follow ṛṣi-dharma, wander among tīrthas and secluded woods, abandon village luxuries, and subsist on regulated forest foods. Their bodily regimen is austere—ground, stone, sand, ash as bedding; bark, skin, and grasses as coverings; maintained hair and nails; timed ablutions; and ritual observances such as homa and bali performed without excess. Bhṛgu then states a normative claim: one who practices this brahmarṣi-authorized regulated conduct ‘burns’ दोष like fire and attains difficult worlds. The discourse shifts to parivrājaka (wandering renunciant) conduct: relinquishing attachments to fire, wealth, spouse, and equipment; cultivating equanimity toward clod, stone, and gold; avoiding entanglement in the three aims (trivarga) as pursuits; maintaining non-hostility in speech, mind, and action toward all classes of beings; and remaining without fixed residence. Their settlement protocol is specified—limited nights in towns and villages, seeking only life-sustaining alms from orderly households, and renouncing passions such as kāma, krodha, darpa, moha, lobha, and हिंसा. A verse asserts the reciprocity of safety: the muni who gives fearlessness to all beings is not threatened by them. Further verses internalize ritual: the renunciant’s ‘agnihotra’ is performed in the body, offering into the ‘inner fire’ through disciplined alms-practice, leading to higher worlds; and the practitioner of mokṣāśrama, pure and resolute, attains brahmaloka like a flame that is calm and unfueled. Bharadvāja then asks about a ‘beyond’ realm heard of but not seen; Bhṛgu describes a superior northern region near Himavat—pure, secure, and desire-fulfilling—where inhabitants are morally purified, free from greed and delusion, with minimal affliction and visible karmic fruit. The chapter contrasts this with the earthly realm as karmabhūmi, where anxiety, hunger, fear, and moral hazards operate; enumerates vices that diminish tapas; and concludes that knowing dharma and adharma prevents moral taint. Bhīṣma closes by noting Bharadvāja’s astonished reverence for Bhṛgu and offers the king further instruction.
Chapter Arc: भरद्वाज का प्रश्न उठता है—जब ब्रह्मा ने असंख्य प्राणियों की रचना की, तो ‘पाँच’ महाभूतों का भूतत्व कैसे सर्वव्यापक और पर्याप्त माना जाए? → भृगु उत्तर देते हैं कि ये पाँच भूत ‘अमित’ हैं—इनकी अनंतता और सर्वव्याप्ति के कारण ही समस्त सृष्टि इन्हीं के गुण-विस्तार से समझी जा सकती है। फिर वे क्रमशः महाभूतों के गुणों का विस्तार खोलते हैं: आकाश का शब्द, वायु का स्पर्श, तेज का रूप, जल का रस, पृथ्वी का गन्ध—और इनके अनेक भेद। → गुण-विस्तार का चरम तब आता है जब आकाश-सम्भव ‘शब्द’ के सप्तविध भेद (षड्ज आदि स्वर-रूप) तथा पृथ्वी-सम्भव ‘गन्ध’ के नवविध विस्तार, तेज के षोडश रूप-गुण, और वायु के स्पर्श-भेदों का सूक्ष्म वर्गीकरण सामने आता है—मानो सृष्टि का पूरा अनुभव-लोक इन्द्रियों के माध्यम से पंचभूतों में संहित हो गया हो। → अध्याय यह स्थापित करता है कि विविधता असंख्य प्राणियों में नहीं, बल्कि पंचमहाभूतों के गुणों के अनंत विस्तार में निहित है; वृक्ष द्वारा जल-आहरण और भीतर की अग्नि-वायु द्वारा ‘पाचन’ जैसे उदाहरणों से यह भी दिखता है कि भूत-गुण जीवित जगत में क्रियाशील नियम बनकर चलते हैं। → अगले प्रसंग के लिए संकेत रहता है कि इन गुणों के ज्ञान का प्रयोजन केवल वर्णन नहीं—बल्कि देह, आहार-परिणाम, इन्द्रिय-व्यवहार और आत्म-ज्ञान की ओर इसका अनुप्रयोग आगे और स्पष्ट होगा।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप बछ। सा चतुरशीर्त्याधेकशततमो< ध्याय: पञ्चमहाभूतोंके गुणोंका विस्तारपूर्वक वर्णन भरद्वाज उवाच त एते धातव: पज्च ब्रह्मा यानसृजत् पुरा । आवूृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिता:,भरद्वाजने पूछा--भगवन्! लोकमें ये पाँच धातु ही “महाभूत' कहलाते हैं, जिन्हें ब्रह्माने सृष्टिके आदिमें रचा था। ये ही इन समस्त लोकोंमें व्याप्त हैं
ဘရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «ဤတို့သည် အစကာလ၌ ဗြဟ္မာက ဖန်ဆင်းခဲ့သော အခြေခံဓာတ်ငါးပါး ဖြစ်သည်။ ဤဓာတ်ငါးပါးကြောင့် လောကအပေါင်းတို့ ပြန့်နှံ့လွှမ်းမိုးနေသဖြင့် ထို့ကြောင့် ‘မဟာဘူတ’ (အကြီးမားသော ဓာတ်များ) ဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 2
यदासृजत् सहस्राणि भूतानां स महामति: । पज्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते,परंतु जब महाबुद्धिमान् ब्रह्माजीनी और भी हजारों भूतोंकी रचना की है, तब इन पाँचको ही “भूत” कहना कहाँतक युक्तिसंगत है?
ဘရဒ္ဝါဇာက မေး၏— «အလွန်ဉာဏ်ကြီးသော ဖန်ဆင်းရှင်သည် သတ္တဝါအမျိုးမျိုး ထောင်ပေါင်းများစွာကို ဖန်ဆင်းခဲ့သော်လည်း၊ ဤငါးပါးကိုသာ ‘ဘူတ’ (ဓာတ်/အခြေခံအရာ) ဟု သီးသန့်ခေါ်ခြင်းသည် မည်သို့ ယုတ္တိရှိနိုင်သနည်း»။
Verse 3
भूगुरुवाच अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि सम्भवम् | ततस्तेषां महाभूतशब्दोडयमुपपद्यते,भगुजीने कहा--मुने! ये पाँच भूत ही असीम हैं, इसलिये इन्हींके साथ “महा” शब्द जोड़ा जाता है। इन्हींसे भूतोंकी उत्पत्ति होती है; अतः इन्हींके लिये “महाभूत” शब्दका प्रयोग सुसंगत है
ဘೃဂုက ဆို၏— «မုနိရေ၊ ဤဘူတငါးပါးသည် အကန့်အသတ်မရှိ အလွန်ကြီးမားသဖြင့် ‘မဟာ’ ဟူသော စကားလုံးကို တွဲခေါ်ကြသည်။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ဤတို့မှ ပေါ်ပေါက်လာသဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် ‘မဟာဘူတ’ ဟူသော အမည်ကို ဤတို့အတွက် သုံးခြင်းသည် သင့်လျော်သည်»။
Verse 4
चेष्टा वायु: खमाकाशमूष्माग्नि: सलिल द्रव: । पृथिवी चात्र संघात: शरीरं पाज्चभौतिकम्,प्राणियोंका शरीर इन पाँच महाभूतोंका ही संघात है। इसमें जो चेष्टा या गति है, वह वायुका भाग है। जो खोखलापन है, वह आकाशका अंश है। ऊष्मा (गर्मी) अग्निका अंश है। लोहू आदि तरल पदार्थ जलके अंश हैं और हड्डी, मांस आदि ठोस पदार्थ पृथ्वीके अंश हैं
ဘရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် မဟာဘူတ ငါးပါး၏ ပေါင်းစည်းမှုသာ ဖြစ်သည်။ လှုပ်ရှားမှုနှင့် ကြိုးပမ်းမှုသည် လေဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏။ အတွင်းလွတ်လပ်နေရာနှင့် ဟာလွတ်မှုသည် အာကာသဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏။ အပူသည် မီးဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏။ သွေးစသည့် စီးဆင်းရည်ပစ္စည်းများသည် ရေဓာတ်မှ ဖြစ်၏။ အရိုး၊ အသားစသည့် ထူထဲခိုင်မာသော အစိတ်အပိုင်းများသည် မြေဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာသည် ဓာတ်ငါးပါး၏ စုပေါင်းတည်ဆောက်မှုသာ ဖြစ်ပြီး၊ သီးခြားတည်မြဲသော အတ္တမဟုတ်»။
Verse 5
इत्येतै: पञ्चभि र्भूतैर्युक्ते स्थावरजजड्भमम् । श्रोत्रं ग्राणं रस: स्पर्शो दृशटिश्रेन्द्रियसंज्ञिता:,इस प्रकार सारा स्थावर-जंगम जगत् इन पाँच भूतोंसे युक्त है। इन्हींके सूक्ष्म अंश श्रोत्र (कान), प्राण (नासिका), रसना, त्वचा और नेत्र--इन पाँच इन्द्रियोंके नामसे प्रसिद्ध हैं
ဘရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «ဤသို့ဖြစ်၍ တည်ငြိမ်သောအရာနှင့် လှုပ်ရှားသောအရာ အပါအဝင် လောကအပေါင်းတို့သည် ဤဓာတ်ငါးပါးနှင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထိုဓာတ်တို့၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အစိတ်အပိုင်းများမှ နား (ကြားခြင်း)၊ နှာခေါင်း (နံ့ရခြင်း)၊ လျှာ (အရသာခံခြင်း)၊ အရေပြား (ထိတွေ့ခြင်း)၊ မျက်စိ (မြင်ခြင်း) ဟူသော အာရုံခံအင်္ဂါ ငါးပါး ပေါ်ပေါက်လာသည်»။
Verse 6
भरद्वाज उवाच पज्चभिरययदि भूतैस्तु युक्ता: स्थावरजड़मा: । स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पजच धातव:,भरद्वाजने पूछा--भगवन्! आपके कथनानुसार यदि समस्त स्थावर-जंगम पदार्थ इन पाँच महाभूतोंसे ही संयुक्त हैं तो स्थावरोंके शरीरोंमें तो पाँच भूत नहीं दिखायी देते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «အရှင်ဘုရား၊ အရှင်၏ မိန့်ကြားချက်အရ လှုပ်ရှားသတ္တဝါနှင့် မလှုပ်ရှားသတ္တဝါ အရာဝတ္ထုအားလုံးသည် မဟာဘူတ ငါးပါးနှင့် ပေါင်းစည်းထားသည်ဆိုလျှင်၊ မလှုပ်ရှားသောအရာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာတွင် ထိုဓာတ်ငါးပါးကို မည်သို့ မမြင်ရသနည်း?»
Verse 7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पजच धातव:,वृक्षोंके शरीरमें गर्मी नहीं है, कोई चेष्टा भी नहीं है तथा वास्तवमें वे घन हैं; अत: उनके शरीरमें पाँचों भूतोंकी उपलब्धि नहीं होती है
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «သစ်ပင်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာတွင် အပူကို မမြင်ရ၊ လှုပ်ရှားမှုလည်း မပေါ်လွင်၊ အမှန်အားဖြင့် ထူထဲ၍ မလှုပ်မရှား ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ သတ္တဝါတို့ကဲ့သို့ ဓာတ်ငါးပါးကို မသိမြင်နိုင်»။
Verse 8
न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिन: । न च स्पर्श विजानन्ति ते कथं पाउ्चभौतिका:,वे न सुनते हैं, न देखते हैं, न गन्ध और रसका ही अनुभव करते हैं और न उन्हें स्पर्शका ही ज्ञान होता है; फिर वे पाउ्चभौतिक कैसे कहे जाते हैं?
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «သူတို့သည် မကြား၊ မမြင်၊ အနံ့နှင့် အရသာကိုလည်း မခံစား၊ ထိတွေ့မှုကိုလည်း မသိ။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မဟာဘူတ ငါးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု မည်သို့ ခေါ်နိုင်မည်နည်း?»
Verse 9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुत: । आकाश स्याप्रमेयत्वाद् वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्,उनमें न तो द्रवत्व देखा जाता है, न अग्निका अंश, न पृथ्वी और वायुका ही भाग उपलब्ध होता है। आकाश तो अप्रमेय है; अतः वह भी वृक्षोंमें नहीं है, इसलिये वृक्षोंकी पाज्वभौतिकता नहीं सिद्ध होती है
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «သစ်ပင်တို့တွင် အရည်ပျော်မှု မမြင်ရ၊ မီးဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်းလည်း မတွေ့ရ၊ မြေဓာတ်နှင့် လေဓာတ်၏ အစိတ်အပိုင်းကိုလည်း မရရှိနိုင်။ အာကာသသည် တိုင်းတာမရသောကြောင့် သစ်ပင်အတွင်း၌ ရှိကြောင်းလည်း မတည်ထောင်နိုင်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်တို့၏ ငါးဓာတ်ဖြစ်မှုကို မသက်သေပြနိုင်»။
Verse 10
भूगुरुवाच घनानामपि वृक्षाणामाकाशो<5स्ति न संशय: । तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते,भगुजीने कहा--मुने! यद्यपि वृक्ष ठोस जान पड़ते हैं तो भी उनमें आकाश हैं, इसमें संशय नहीं है। इसीसे उनमें नित्यप्रति फल-फूल आदिकी उत्पत्ति सम्भव हो सकती है
ဘೃဂုက ပြောသည်– «မုနိရေ၊ သစ်ပင်တို့သည် ထူထဲ၍ ခိုင်မာသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ၎င်းတို့အတွင်း၌ အာကာသ ရှိသည်မှာ သံသယမရှိ။ ထိုအတွင်းပိုင်း အာကာသကြောင့်ပင် ပန်းနှင့် အသီးတို့၏ အမြဲတမ်း ပေါ်ထွန်းခြင်းသည် အဓိပ္ပါယ်တရားနှင့် ကိုက်ညီလာသည်»။
Verse 11
ऊष्मतो म्लायते पर्ण त्वक् फल॑ पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते,वृक्षोंके भीतर जो ऊष्मा या गर्मी है, उसीसे उनके पत्ते, छाल, फल फूल, कुम्हलाते हैं, मुरझाकर झड़ जाते हैं; इससे उनमें स्पर्शका होना भी सिद्ध होता है
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏ — «သစ်ပင်အတွင်းရှိ အပူကြောင့် ၎င်း၏ ရွက်၊ အခေါက်၊ အသီး၊ ပန်းတို့သည် ညှိုးနွမ်း၍ လျော့ကျကာ နောက်ဆုံးတွင် ကျွတ်ကျသွားသည်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်တွင် ထိတွေ့ခံစားနိုင်သော အာရုံ (ထိအာရုံ) ရှိကြောင်းလည်း သက်သေပြနိုင်သည်»။
Verse 12
वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषै: फल पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृहते शब्दस्तस्माच्छुण्वन्ति पादपा:,यह भी देखा जाता है कि वायु, अग्नि और बिजलीकी कड़क आदि भीषण शब्द होनेपर वृक्षोंक फल-फ़ूल झड़कर गिर जाते हैं। शब्दका ग्रहण तो श्रवणेन्द्रियसे ही होता है; इससे यह सिद्ध हुआ कि वृक्ष भी सुनते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏ — «လေ၊ မီးနှင့် မိုးကြိုး၏ ကြမ်းတမ်းသော ဟုန်းဟုန်းမြည်သံကြောင့် သစ်ပင်တို့၏ အသီးနှင့် ပန်းတို့သည် လှုပ်ခါ၍ ကျွတ်ကျသွားသည်။ အသံကို နားအာရုံဖြင့်သာ ဖမ်းယူနိုင်သဖြင့် သစ်ပင်တို့လည်း ကြားနိုင်ကြောင်း သက်သေပြသည်»။
Verse 13
वल्ली वेष्टयते वृक्ष सर्वतश्वैव गच्छति । न हादृष्टेश्न मार्गोड$स्ति तस्मात् पश्यन्ति पादपा:,लता वृक्षको चारों ओरसे लपेट लेती है और उसके ऊपरी भागतक चढ़ जाती है। बिना देखे किसीको अपने जानेका मार्ग नहीं मिल सकता; इससे सिद्ध है कि वृक्ष देखते भी हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏ — «လျှောပင် (နွယ်ပင်) သည် သစ်ပင်ကို အရပ်ရပ်မှ ပတ်လည်ဝိုင်းကာ အပေါ်ထိ တက်လှမ်းသွားသည်။ မမြင်နိုင်လျှင် မည်သည့်သတ္တဝါမျှ မိမိသွားရာလမ်းကို မတွေ့နိုင်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်တို့လည်း မြင်နိုင်ကြောင်း သက်သေပြသည်»။
Verse 14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्व विविधैरपि । अरोगाः: पुष्पिता: सन्ति तस्माज्जिप्रन्ति पादपा:,पवित्र और अपवित्र गन्धसे तथा नाना प्रकारके धूपोंकी गन्धसे वृक्ष नीरोग होकर फूलने-फलने लग जाते हैं; इससे प्रमाणित होता है कि वृक्ष भी सूँघते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏ — «သန့်ရှင်းဟု သတ်မှတ်သော အနံ့နှင့် မသန့်ဟု သတ်မှတ်သော အနံ့တို့၊ ထို့ပြင် အမျိုးမျိုးသော မီးခိုးနံ့ (အင်စင့်) တို့ကြောင့်လည်း သစ်ပင်တို့သည် ရောဂါကင်းစင်ကာ ပန်းပွင့်၍ အသီးသီးလာသည်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်တို့လည်း အနံ့ကို ခံစားနိုင်ကြောင်း သက်သေပြသည်»။
Verse 15
पादै: सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् । व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसन॑ द्रुमे,वृक्ष अपनी जड़से जल पीते हैं और कोई रोग होनेपर जड़में ओषधि डालकर उनकी चिकित्सा भी की जाती है; इससे सिद्ध है कि वृक्षमें रसनेन्द्रिय भी है
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏ — «သစ်ပင်တို့သည် မိမိတို့၏ ‘ခြေ’ ဟုဆိုသော အမြစ်များမှတစ်ဆင့် ရေကို သောက်သုံးကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့တွင် ရောဂါဖြစ်ပွားသည်ကိုလည်း တွေ့ရပြီး၊ ထိုရောဂါများကို တုံ့ပြန်ကုသရန် ဆေးဝါးတို့ကို အမြစ်တွင် ထည့်သွင်းကုသကြသည်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်အတွင်း၌လည်း အရသာခံနိုင်သော အာရုံ (လျှာတူသော အာရုံ) ရှိကြောင်း သက်သေပြသည်»။
Verse 16
वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्व जलमाददेत् । तथा पवनसंयुक्त: पादैः: पिबति पादप:,जैसे मनुष्य कमलकी नाल मुँहमें लगाकर उसके द्वारा ऊपरको जल खींचता है, उसी तरह वायुकी सहायतासे युक्त वृक्ष अपनी जड़ोंद्वारा ऊपरकी ओर पानी खींचता है
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «လူတစ်ယောက်က ကြာပင်တံကို ပါးစပ်တွင်တင်၍ ထိုတံမှတစ်ဆင့် ရေကို အပေါ်သို့ စုပ်ယူသကဲ့သို့ပင်၊ လေ၏ လှုပ်ရှားမှုက ကူညီပံ့ပိုးသဖြင့် သစ်ပင်သည် မိမိ၏ အမြစ်များဖြင့် ရေကို သောက်ယူကာ အပေါ်သို့ ဆွဲတင်သည်»။
Verse 17
सुखदु:खयोश्व ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् | जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते,वृक्ष कट जानेपर उनमें नया अंकुर उत्पन्न हो जाता है और वे सुख-दुःखको ग्रहण करते हैं। इससे मैं देखता हूँ कि वृक्षोंमें जीव भी हैं। वे अचेतन नहीं हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «သစ်ပင်တို့သည် သုခနှင့် ဒုက္ခကို ခံယူတတ်ကြပြီး၊ ဖြတ်တောက်ခံရသော သစ်ပင်တစ်ပင်ကလည်း ပြန်လည် အညွန့်ထွက်လာသဖြင့်၊ သစ်ပင်တို့တွင် အသက်ရှိသော သဘောတရား ရှိသည်ဟု ငါမြင်သည်။ ၎င်းတို့သည် အာရုံမဲ့ မဟုတ်ကြ»။
Verse 18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्व जायते,वृक्ष अपनी जड़से जो जल खींचता है, उसे उसके अंदर रहनेवाली वायु और अग्नि पचाती है। आहारका परिपाक होनेसे वृक्षमें स्निग्धता आती है और वे बढ़ते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ရှင်းပြသည်– «သစ်ပင်က အမြစ်ဖြင့် ဆွဲတင်သော ရေကို ၎င်းအတွင်းရှိ မီးဓာတ်နှင့် လေဓာတ်က ‘ချေဖျက်’ ပေးသည်။ အာဟာရ၏ ပြောင်းလဲမှုမှန်ကန်လာသော် စိုပြေသော အာဟာရဓာတ် ပေါ်ထွန်း၍ ထိုအာဟာရကြောင့် သစ်ပင်၏ ကြီးထွားမှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်»။
Verse 19
जड़मानां च सर्वेषां शरीरे पजडच धातव: । प्रत्येकश: प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते,समस्त जंगमोंके शरीरोंमें भी पाँच भूत रहते हैं; परंतु वहाँ उनके स्वरूपमें भेद होता है। उन पाँच भूतोंके सहयोगसे ही शरीर चेष्टाशील होता है
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «အရာဝတ္ထုအဖြစ် တည်ငြိမ်သောအရာများနှင့် အသက်ရှိသောအရာများ အားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာတွင်ပင် ဓာတ်ငါးပါး (ပဉ္စမဟာဘူတ) ရှိနေသည်။ သို့သော် တစ်ခုချင်းစီတွင် ထင်ရှားပုံကွာခြားသည်။ ဓာတ်ငါးပါး၏ ပေါင်းစည်းလုပ်ဆောင်မှုကြောင့်သာ ကိုယ်ခန္ဓာသည် လှုပ်ရှားနိုင်သည်»။
Verse 20
त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्व॒ पञजचमम् | इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम्,शरीरमें त्वचा, मांस, हड्डी, मज्जा और स्नायु--इन पाँच वस्तुओंका समुदाय पृथ्वीमय है
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «အရေပြား၊ အသား၊ အရိုး၊ အရိုးမြစ် (marrow) နှင့် ပဉ္စမအဖြစ် အကြောများ—ဤအစုအဝေးသည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းရှိ မြေဓာတ်သဘော ဖြစ်သည်»။
Verse 21
तेज, क्रोध, नेत्र, ऊष्मा और जठरानल--ये पाँच वस्तुएँ देहधारियोंके शरीरमें अग्निमय हैं
ဘာရဒ္ဝါဇ ရှင်က မိန့်တော်မူသည်– «အတွင်းတောက်ပမှု (အတွင်းမီး), ဒေါသ, မျက်စိ, ကိုယ်အပူနှင့် အစာချေမီး—ဤငါးပါးသည် ကိုယ်ရှိသတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ မီးသဘောဖြစ်ကြ၏»။
Verse 22
श्रोत्रं प्राणं तथा55स्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात् प्राणिनामेते शरीरे पजच धातव:,कान, नासिका, मुख, हृदय और उदर प्राणियोंके शरीरमें ये पाँच धातुमप खोखलापन आकाशसे उत्पन्न हुए हैं--
ဘာရဒ္ဝါဇ ရှင်က မိန့်တော်မူသည်– «နား၊ အသက်ရှူသက် (ပရာဏ), ပါးစပ်၊ နှလုံးနှင့် ဝမ်းဗိုက် (အတွင်းအပေါက်)—ဤငါးပါးသည် သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းရှိ ‘အပေါက်ပါ’ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်၍ အာကာသ (ākāśa) မှ ပေါ်ပေါက်လာကြ၏»။
Verse 23
तेजो हाग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च । अग्निर्जरयते यश्नल पञज्चाग्नेया: शरीरिण:,श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्याप: पज्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा कफ, पित्त, स्वेद, चर्बी और रुधिर--ये प्राणियोंके शरीरमें रहनेवाली पाँच गीली वस्तुएँ जलरूप हैं
ဘာရဒ္ဝါဇ ရှင်က မိန့်တော်မူသည်– «အသက်တောက်ပမှုသည် မီးဖြစ်၏။ ဒေါသ၊ မျက်စိနှင့် ကိုယ်အပူလည်း မီးဖြစ်၏။ မီးသည် အစာချေခြင်းနှင့် အိုမင်းခြင်းကို ဖြစ်စေသဖြင့် ကိုယ်ရှိသတ္တဝါတို့တွင် ‘မီးသဘော’ အချက်ငါးပါးရှိသည်ဟု ဆိုကြ၏။ ထို့အတူ ကဖ၊ ပိတ္တ၊ ချွေး၊ အဆီနှင့် သွေး—ဤငါးပါးသည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း အမြဲရှိနေသော ‘ရေသဘော’ စိုစွတ်သော အရာငါးပါး ဖြစ်ကြ၏»။
Verse 24
प्राणात् प्रणीयते प्राणी व्यानाद् व्यायच्छते तथा । गच्छत्यपानो<5धश्चैव समानो हृद्यवस्थित:,प्राणसे प्राणी चलने-फिरनेका काम करता है, व्यानसे व्यायाम (बलसाध्य उद्यम) करता है, अपान वायु ऊपरसे नीचेकी ओर जाती है, समान वायु हृदयमें स्थित होती है, उदानसे पुरुष उच्छवास लेता है और कण्ठ, तालु आदि स्थानोंके भेदसे शब्दों एवं अक्षरोंका उच्चारण करता है। इस प्रकार ये पाँच वायुके परिणाम हैं, जो शरीरधारीको चेष्टाशील बनाते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇ ရှင်က မိန့်တော်မူသည်– «ပရာဏအားဖြင့် ကိုယ်ရှိသတ္တဝါသည် ရှေ့သို့ ဆက်လက်တည်တံ့စေခံရ၏။ ဗျာနအားဖြင့် အားထုတ်ကာ ပြင်းထန်သော လှုပ်ရှားမှုကို ပြု၏။ အပါနသည် အောက်သို့ ဆင်းသက်ရွေ့လျားပြီး၊ သမာနသည် နှလုံးအနီး၌ တည်၏—ဤသို့ အသက်လေများ လည်ပတ်ကာ ကိုယ်ခန္ဓာကို လှုပ်ရှားနိုင်စေ၏»။
Verse 25
उदानादुच्छवसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते । इत्येते वायव: पज्च चेष्टयन्तीह देहिनम्,प्राणसे प्राणी चलने-फिरनेका काम करता है, व्यानसे व्यायाम (बलसाध्य उद्यम) करता है, अपान वायु ऊपरसे नीचेकी ओर जाती है, समान वायु हृदयमें स्थित होती है, उदानसे पुरुष उच्छवास लेता है और कण्ठ, तालु आदि स्थानोंके भेदसे शब्दों एवं अक्षरोंका उच्चारण करता है। इस प्रकार ये पाँच वायुके परिणाम हैं, जो शरीरधारीको चेष्टाशील बनाते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇ ရှင်က မိန့်တော်မူသည်– «ပရာဏအားဖြင့် သတ္တဝါသည် သာမန်လှုပ်ရှားမှုကို ပြု၏။ ဗျာနအားဖြင့် ပြင်းထန်သော အားထုတ်မှုကို ဆောင်၏။ အပါနသည် အပေါ်မှ အောက်သို့ ဆင်းသက်ရွေ့လျား၏။ သမာနသည် နှလုံးအနီး၌ တည်၏။ ဥဒါနအားဖြင့် လူသည် အပြင်သို့ အသက်ရှူထုတ်ကာ လည်ချောင်း၊ တာလု စသည့် အင်္ဂါများ၏ ကွဲပြားမှုကြောင့် အသံနှင့် အက္ခရာတို့ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုနိုင်၏။ ဤသို့ လေငါးပါးသည် ဤလောက၌ ကိုယ်ရှိသူကို လှုပ်ရှားစေ၏»။
Verse 26
भूमेर्गन्धगुणान् वेत्ति रसं चादभ्य: शरीरवान् । ज्योतिषा चक्षुषा रूपं स्पर्श वेत्ति च वाहिना,जीव भूमिसे ही (अर्थात् घ्राणेन्द्रियद्वारा) गन्ध गुणका अनुभव करता है, जलसम्बन्धी इन्द्रिय रसनासे शरीरधारी पुरुष रसका आस्वादन करता है, तेजोमय नेत्रके द्वारा रूपका तथा वायुसम्बन्धी त्वगिन्द्रियके द्वारा उसे स्पर्शका ज्ञान होता है
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «ကိုယ်ရှိသတ္တဝါသည် မြေဓာတ်အားဖြင့် အနံ့၏ဂုဏ်ကို သိမြင်၏။ ရေဓာတ်အားဖြင့် အရသာကို ခံစား၏။ မီးဓာတ်မှ ပေါ်ထွန်းသော တောက်ပသည့် မျက်စိအားဖြင့် ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို မြင်၏။ လေဓာတ်ကို ထိတွေ့မှု၏ အခြေခံအဖြစ်ယူ၍ ထိတွေ့ခြင်းကို သိ၏။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်တရားတို့၌ အခြေတည်သော အာရုံခံအင်္ဂါတို့သည် မိမိတို့၏ အရာဝတ္ထုကို သက်ဆိုင်ရာအတိုင်း ဖော်ထုတ်ပေးကြ၏»။
Verse 27
गन्ध: स्पर्शो रसो रूप॑ शब्दश्षात्र गुणा: स्मृता: । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान् गुणात्,गन्ध, स्पर्श, रस, रूप और शब्द--ये पृथ्वीके गुण माने गये हैं। इनमेंसे प्रधान गन्धके गुणोंका मैं विस्तार-पूर्वक वर्णन करता हूँ
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «အနံ့၊ ထိတွေ့မှု၊ အရသာ၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်နှင့် အသံတို့ကို ဤနေရာ၌ ဂုဏ်လက္ခဏာများဟု မှတ်ယူကြ၏။ ထိုအရာတို့အနက် ယခု ငါသည် အနံ့နှင့်ပတ်သက်၍ သင်ကြားထားသော ဂုဏ်သတ္တိများကို အသေးစိတ် ဖော်ပြမည်»။
Verse 28
इष्टश्नानिष्टगन्धश्न मधुर: कटुरेव च । निहरि संहत: स्निग्धो रूक्षो विशद एव च
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «အစာသည် စိတ်ကြိုက်ဖြစ်၍ အနံ့မွှေးနိုင်သကဲ့သို့၊ ချိုနိုင်သော်လည်း စပ်ပြင်းနိုင်၏။ ဟင်းရည်ကဲ့သို့ ထူထဲနိုင်ပြီး၊ တင်းကျပ်စွာ စည်းလုံးနိုင်၏။ ဆီပြန်နိုင်သကဲ့သို့ ခြောက်သွေ့နိုင်၏။ ထို့ပြင် ကြည်လင်သန့်ရှင်း၍ စင်ကြယ်နိုင်၏»။
Verse 29
ज्योति: पश्यति चक्षुर्भ्या स्पर्श वेत्ति च वायुना,मनुष्य दोनों नेत्रोंसे रूपको देखता है और त्वगिन्द्रियसे स्पर्शका अनुभव करता है। शब्द, स्पर्श, रूप और रस--ये जलके गुण माने गये हैं। उनमें प्रधान गुण रस है, उसकी जानकारीके लिये अब मैं उसके भेदोंका वर्णन करता हूँ। तुम उसे मेरे मुहसे सुनो
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «အလင်းကို မျက်စိတို့ဖြင့် သိမြင်ကြပြီး၊ ထိတွေ့မှုကို လေဓာတ်၏ အာနိသင်ဖြင့် သိကြ၏။ ထို့ကြောင့် လူသည် မျက်စိနှစ်လုံးဖြင့် ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို မြင်၍၊ အရေပြားအာရုံဖြင့် ထိတွေ့မှုကို ခံစား၏။ အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်နှင့် အရသာတို့ကို ရေဓာတ်နှင့် ဆက်စပ်သော ဂုဏ်လက္ခဏာများဟု ဆိုကြပြီး၊ ထိုအရာတို့အနက် အရသာသည် အဓိကဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အရသာကို မှန်ကန်စွာ နားလည်စေရန် ယခု ငါသည် ၎င်း၏ အမျိုးအစားများကို ဖော်ပြမည်—ငါ့နှုတ်မှ နားထောင်လော့»။
Verse 30
शब्द: स्पर्शश्ष रूपं च रसश्वापि गुणा: स्मृता: । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन््मे निगदत: शूणु,मनुष्य दोनों नेत्रोंसे रूपको देखता है और त्वगिन्द्रियसे स्पर्शका अनुभव करता है। शब्द, स्पर्श, रूप और रस--ये जलके गुण माने गये हैं। उनमें प्रधान गुण रस है, उसकी जानकारीके लिये अब मैं उसके भेदोंका वर्णन करता हूँ। तुम उसे मेरे मुहसे सुनो
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆို၏— «အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်နှင့် အရသာတို့ကို ဂုဏ်လက္ခဏာများဟု မှတ်ယူကြ၏။ ယခု ငါသည် အရသာ၏ အသိပညာကို ရှင်းလင်းမည်—ငါဖော်ပြသကဲ့သို့ နားထောင်လော့»။
Verse 31
रसो बहुविध: प्रोक्त ऋषिभि: प्रथितात्मभि: । मधुरो लवणस्तिक्त: कषायो<म्ल: कटुस्तथा,उदारचेता महर्षियोंने रसके अनेक भेद बताये हैं--मधुर, लवण, तिक्त, कषाय, अम्ल और कटु। इन छः रूपोंमें विस्तारको प्राप्त हुआ रस जलमय माना गया है
ဘာရဒ္ဝာဇာက ဆို၏— «စိတ်ဓာတ်တည်ကြည်၍ ဂုဏ်သတင်းကျော်ကြားသော ရှင်ရသီတို့သည် ‘ရသ’ (အရသာ) ကို အမျိုးမျိုးရှိသည်ဟု ကြေညာခဲ့ကြသည်—ချို၊ ဆား၊ ခါး၊ ချုပ်ကပ်သောအရသာ (ကသါယ)၊ ချဉ်၊ နှင့် စပ်။ ထို့ကြောင့် အရသာသည် ခြောက်မျိုးဖြစ်သည်ဟု သိမှတ်ရသည်»။
Verse 32
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमय: स्मृत: । शब्द: स्पर्शश्ष॒ रूप॑ं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ဘာရဒ္ဝာဇာက ဆို၏— «ဤ ‘ရသ’ သည် ခြောက်မျိုးဖြန့်ကျက်မှုရှိ၍ ရေသဘာဝဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ နှင့် ရုပ်သဏ္ဌာန်တို့ကို သုံးဂုဏ် (တရိဂုဏ) ဖြင့်ဖွဲ့စည်းသော အလင်း၌ သက်ဆိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 33
हस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्षतुरस्रो5णुवृत्तवान्,एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरूपगुण: स्मृत: । हस्व दीर्घ, स्थूल, चौकोर और सब ओरसे गोल, सफेद, काला, लाल, पीला और आकाशकी भाँति नीला, कठिन, चिक्कण, अल्प, पिच्छिल, मृदु और दारुण--इस प्रकार ज्योतिर्मय रूप नामक गुण सोलह भेदोंमें विस्तारको प्राप्त हुआ है
ဘာရဒ္ဝာဇာက ဆို၏— «တိုသော၊ ရှည်သော၊ ထူသော၊ လေးထောင့်သော၊ ထို့ပြင် အလွန်သေးငယ်၍ ဝိုင်းသော—ဤသို့ ‘အလင်းရောင်ဖြစ်သော ရုပ်သဏ္ဌာန်’ ဟုခေါ်သော ဂုဏ်သည် ဆယ့်ခြောက်မျိုးအထိ ဖြန့်ကျက်ပေါ်လွင်သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 34
शुक्ल: कृष्णस्तथा रक्त: पीतो नीलारुणस्तथा । कठिनश्विक्कण: श्लक्ष्ण: पिच्छिलो मृदुदारुण:
ဘာရဒ္ဝာဇာက ဆို၏— «ဖြူ၊ အနက်၊ ထို့ပြင် အနီ; အဝါ၊ ထို့အတူ အပြာနှင့် အညိုနီ။ ခက်; ချောမွေ့၍ တောက်ပ; ထိတွေ့ရာတွင် နူးညံ့သိမ်မွေ့; ကပ်ကပ်လျက်; နူး; ထို့ပြင် ကြမ်းတမ်းလည်း ဖြစ်သည်»။
Verse 35
शब्दस्पर्शीं च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत
ဘာရဒ္ဝာဇာက ဆို၏— «အသံနှင့် ထိတွေ့မှုတို့ကို ၎င်း၏ ဂုဏ်များဟု သိမှတ်ရမည်။ အမှန်တကယ်ပင် ‘လေ’ (ဝါယု) သည် ဂုဏ်နှစ်ပါးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 36
उष्ण: शीत: सुखो दुःख: स्निग्थो विशद एव च,उष्ण, शीत, सुख, दुःख, स्निग्ध, विशद, खर, मृदु, रूक्ष, हलका, भारी और अधिक भारी--इस प्रकार वायु-सम्बन्धी स्पर्श गुणके बारह भेद कहे जाते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇ မဟာရသီက ဆို၏— «အပူနှင့် အအေး၊ သက်သာမှုနှင့် နာကျင်မှု၊ ဆီပြန်ချောမွေ့မှုနှင့် ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှု၊ ထို့ပြင် ကြမ်းတမ်းမှုနှင့် နူးညံ့မှု၊ ခြောက်သွေ့မှု၊ ပေါ့ပါးမှု၊ လေးလံမှုနှင့် အလွန်လေးလံမှု—ဤတို့ကို လေဓာတ် (ဝါယု) နှင့် ဆက်စပ်သော ထိတွေ့အရည်အသွေး (စပရှ) ၁၂ မျိုးဟု သင်ကြားကြသည်။ ဤထိတွေ့ခံစားချက်များကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်လျှင် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် လောကကို မရှုပ်ထွေးဘဲ ဖတ်ရှုနိုင်ပြီး၊ သက်သာမှုနှင့် နာကျင်မှုအလယ်၌ တည်ငြိမ်မှုကို မွေးမြူနိုင်သည်»။
Verse 37
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोडपि च | एवं द्वादशधा स्पर्शों वायव्यो गुण उच्यते,उष्ण, शीत, सुख, दुःख, स्निग्ध, विशद, खर, मृदु, रूक्ष, हलका, भारी और अधिक भारी--इस प्रकार वायु-सम्बन्धी स्पर्श गुणके बारह भेद कहे जाते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «ထို့အတူ လေဓာတ် (ဝါယု) နှင့် ဆက်စပ်၍ ထိတွေ့မှု (စပရှ) ကို ၁၂ မျိုးဟု ဖော်ပြကြသည်—ကြမ်းတမ်းခြင်းနှင့် နူးညံ့ခြင်း၊ ခြောက်သွေ့ခြင်း၊ ပေါ့ပါးခြင်းနှင့် လေးလံခြင်း (အလွန်လေးလံခြင်းတိုင်အောင်)၊ ထို့ပြင် အပူနှင့် အအေး၊ သက်သာမှုနှင့် နာကျင်မှု၊ ဆီပြန်ချောမွေ့မှုနှင့် ကြည်လင်မှု။ ဤသို့ လေဓာတ်နှင့် ဆက်စပ်သော ထိတွေ့အရည်အသွေး ၁၂ မျိုးကို ကြေညာထားသည်»။
Verse 38
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्,एष सप्तविध: प्रोक्तो गुण आकाशसम्भव: । आकाशका एकमात्र गुण शब्द ही माना गया है। उस शब्दगुणका अनेक भेदोंमें जो विस्तार हुआ है, उसका वर्णन करता हूँ--षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पंचम, धैवत तथा निषाद--ये आकाशजनित शब्द गुणके सात भेद बताये गये हैं, जिन्हें जानना चाहिये
«ဤအကြောင်း၌ အာကာသ (ākāśa) သည် အရည်အသွေးတစ်ခုတည်း—အသံ—ရှိသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ယခု ငါသည် ထိုအသံ၏ မျိုးစုံသွယ်ဝိုက်သော ချဲ့ထွင်မှုကို အသေးစိတ် ပြောကြားမည်။ အာကာသမှ မွေးဖွားသော ဤအရည်အသွေးကို ခုနစ်မျိုးဟု ဆိုကြသည်»။ (ထိုသည်မှာ တေးသံ ခုနစ်သံ—ṣaḍja, ṛṣabha, gāndhāra, madhyama, pañcama, dhaivata, niṣāda—ဟူ၍ နားလည်ရသည်။)
Verse 39
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा । पज्चमश्नापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान्
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «တေးသံများကို ဤသို့ သိမှတ်လော့—ṣaḍja၊ ṛṣabha၊ gāndhāra; ထို့နောက် madhyama နှင့် dhaivata; ထို့ပြင် pañcama ကိုလည်း—niṣāda နှင့်အတူ—သိရမည်»။ ဤသင်ကြားချက်တွင် ရသီသည် အသံ၏ အစဉ်အလာကို ချပြကာ၊ စည်းကမ်းရှိသော သိမြင်မှုနှင့် မှန်ကန်သော အစီအစဉ် (krama) သည် သန့်စင်သော အနုပညာအတွက်သာမက ကောင်းမွန်စွာ အုပ်ချုပ်သော ဘဝအတွက်ပါ အရေးကြီးကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။
Verse 40
ऐश्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोडपि पटहादिषु,अपने व्यापक स्वरूपसे तो शब्द सर्वत्र है, किंतु पटह (नगाड़े) आदिमें इसकी विशेषरूपसे अभिव्यक्ति होती है। मृदंग, भेरी, शंख, मेघ तथा रथकी घर्घराहट आदिमें जो कुछ शब्द सुना जाता है और जड या चेतनका जो कुछ भी शब्द श्रवणगोचर होता है, वह सब इन सात भेदोंके ही अन्तर्गत बताया गया है
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «အသံသည် မိမိ၏ ပျံ့နှံ့သဘောကြောင့် နေရာတိုင်း၌ ရှိနေသော်လည်း၊ ကက်တယ်ဒရမ် (paṭaha) ကဲ့သို့သော တူရိယာများတွင် အထူးသဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပေါ်လွင်လာသည်။ mṛdaṅga၊ bherī၊ သင်္ခါ၊ မိုးတိမ်များ၊ သို့မဟုတ် ရထား၏ ဂုဏ်ဂုဏ်မြည်သံတို့တွင် ကြားရသမျှ အသံ—ထို့ပြင် အကြားအာရုံသို့ ရောက်လာသမျှ အသံအားလုံးကို၊ သက်မဲ့အရာမှ ဖြစ်စေ သက်ရှိမှ ဖြစ်စေ—ဤခုနစ်မျိုးခွဲခြားမှုအတွင်း ပါဝင်သည်ဟု သင်ကြားကြသည်»။
Verse 41
मृदड्भभेरीशड्खानां स्तनयित्नो रथस्य च | यः वश्चिच्छुयते शब्द: प्राणिनो5प्राणिनो5पि वा । एतेषामेव सर्वेषां विषये सम्प्रकीर्तित:,अपने व्यापक स्वरूपसे तो शब्द सर्वत्र है, किंतु पटह (नगाड़े) आदिमें इसकी विशेषरूपसे अभिव्यक्ति होती है। मृदंग, भेरी, शंख, मेघ तथा रथकी घर्घराहट आदिमें जो कुछ शब्द सुना जाता है और जड या चेतनका जो कुछ भी शब्द श्रवणगोचर होता है, वह सब इन सात भेदोंके ही अन्तर्गत बताया गया है
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆိုသည်– «မృဒင်္ဂ ဒရမ်၏အသံ၊ ဘေရီ ကက်တယ်ဒရမ်၏အသံ၊ သင်္ခါ၏အသံ၊ မိုးတိမ်၏မိုးကြိုးသံ၊ သို့မဟုတ် ရထား၏တုန်ဟုန်မြည်သံဖြစ်စေ—အကြားရသမျှ အသံအားလုံးသည်၊ အသက်ရှိသတ္တဝါမှဖြစ်စေ အသက်မရှိသောအရာမှဖြစ်စေ—ဤဖော်ပြထားသော အမျိုးအစားများ၏အတွင်း၌ပင် ပါဝင်ကြောင်း ကြေညာထားသည်»။
Verse 42
एवं बहुविधाकार: शब्द आकाशसम्भव: । आकाशगजं शब्दमाहुरेभिवायुगुणैः सह,इस प्रकार आकाशजनित शब्दके अनेक भेद हैं। वायुसम्बन्धी गुणोंके साथ ही आकाशजनित शब्द होता है; ऐसा विद्वान पुरुष कहते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆိုသည်– «အာကာသ (ākāśa) မှ ပေါ်ထွန်းလာသော အသံသည် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးကို ယူဆောင်သည်။ ပညာရှိတို့က အသံသည် အာကာသ၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်သတ္တိဖြစ်ပြီး၊ လေ (vāyu) နှင့်ဆိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် တွဲဖက်၍သာ သိမြင်ခံယူရသည်ဟု ကြေညာကြသည်»။
Verse 43
अव्याहतैश्लेतयते न वेत्ति विषमस्थितै: । आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभि:,जब वायुसम्बन्धी गुण बाधित न होकर शब्दके साथ रहता है, तब मनुष्य शब्दको सुनता और समझता है; किंतु जब वायुसम्बन्धी गुण दीवार अथवा प्रतिकूल वायुसे बाधित होकर विषम अवस्थामें स्थित हो जाते हैं, तब शब्दका ग्रहण नहीं होता है। वे शब्द आदिके उत्पादक धातु (इन्द्रियगोलक) धातुओं (इन पाँचों भूतों) द्वारा ही पोषित होते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆိုသည်– «လေနှင့်ဆက်နွယ်သော (ကြားနာမှု) လုပ်ဆောင်ချက်သည် အတားအဆီးမရှိဘဲ အသံနှင့် မှန်ကန်စွာ ဆက်စပ်နေသော် လူသည် အသံကို ကြား၍ နားလည်နိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုလေနှင့်ဆိုင်သော လုပ်ဆောင်ချက်သည် နံရံတစ်ခုကြောင့်ဖြစ်စေ ဆန့်ကျင်လေစီးကြောင်းကြောင့်ဖြစ်စေ တားဆီးခံရ၍ မညီမညာသော အခြေအနေသို့ ကျရောက်သော် အသံကို မခံယူနိုင်တော့။ ထို့ပြင် အသံနှင့် အာရုံအင်္ဂါတို့ကို ထုတ်ပေး/ထောက်ပံ့သော ကိုယ်ခန္ဓာဓာတ်များသည် ထိုပင် အခြေခံဓာတ်များ (bhūta) ကြောင့် အစဉ်အမြဲ အာဟာရဖြည့်တင်းခံရသည်»။
Verse 44
आपोडग्निर्मारुतश्वैव नित्यं जाग्रति देहिषु । मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता:,जल, अग्नि और वायु--ये तीन तत्त्व सदा देहधारियोंमें जाग्रत् रहते हैं। ये ही शरीरके मूल हैं और प्राणोंमें ओत-प्रोत होकर शरीरमें स्थित रहते हैं
ဘာရဒ္ဝါဇာက ဆိုသည်– «ရေ၊ မီးနှင့် လေတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါတို့အတွင်း အမြဲနိုးကြားလျက်ရှိသည်။ ဤသုံးပါးသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အမြစ်ရင်းများပင် ဖြစ်ပြီး၊ အသက်ရှူသက် (ပရာဏ) များအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ကာ ဤအသက်ရှင်သော ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း တည်ရှိနေသည်»။
Verse 183
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें भुगु और भरद्वाजसंवादके प्रसंगर्में मानसभूतोंकी उत्पत्तिका वर्णणविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ «ဂိုက္ရှ-ဓမ္မ ပရဝ» ဟူသော အပိုင်းအတွင်း၊ ဘೃဂုနှင့် ဘာရဒ္ဝါဇာတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲအကြောင်းအရာ၌ စိတ်မှပေါက်ဖွားသော သတ္တဝါများ (မနသ-ဘူတ) ၏ ပေါ်ပေါက်လာပုံကို ဖော်ပြသည့် တစ်ရာရှစ်ဆယ်သုံးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် ဤယူနစ်၏ ပြီးဆုံးမှုကို မှတ်သားကာ၊ ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် သတ္တဝါတို့၏ သဘောသဘာဝအပေါ် သင်ခန်းစာကို စဉ်းစားသုံးသပ်သည့် ဓမ္မဆိုင်ရာ မေးခွန်းထဲတွင် တည်နေရာချထားသည်။
Verse 184
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भुगुभरद्वाजसंवादे चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ အခန်း၌—ဘൃဂုနှင့် ဘာရဒ္ဝါဇ တို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုအတွင်း အခန်း (အဓ್ಯಾಯ) ၁၈၄ ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ အခန်းပိတ် ကော်လိုဖွန် (အဆုံးသတ်မှတ်တမ်း) ဖြစ်ပြီး မောက္ခဓမ္မ သင်ကြားချက်များ၏ သီလနှင့် လွတ်မြောက်ရေးဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာအတွင်း၌ ထိုအခန်းကို တည်နေရာချပြထားသည်။
Verse 286
एवं नवविधो ज्ञेय: पार्थिवो गन्धविस्तर: । अनुकूल, प्रतिकूल, मधुर, कट, निहरी अर्थात् दूरसे आनेवाली, तेज गन्धमिश्रित, स्निग्ध, रूक्ष और विशद--ये गन्धके नौ भेद जानने चाहिये। इस प्रकार पार्थिव गन्धका विस्तार बताया गया
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «ဤသို့ဖြင့် မြေဓာတ်၏ အနံ့အရသာအကျယ်အဝန်းကို ကိုးမျိုးဟူ၍ သိမှတ်ရမည်—နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်၊ ချိုမြိန်သော၊ စူးရှ/ခါးသော၊ ‘နိဟာရီ’ ဟူသော အဝေးမှ လာသကဲ့သို့ ထင်ရသော အနံ့၊ ထိုးဖောက်စူးရှသော အနံ့နှင့် ရောနှောသော၊ ဆီပြန်/ချောမွေ့သော၊ ခြောက်သွေ့/ကြမ်းသော၊ နှင့် ကြည်လင်သန့်ရှင်းသော။ ဤတို့သည် သိထားသင့်သော အနံ့ကိုးပါး ဖြစ်၏။ ဤသို့ မြေဓာတ်၏ အနံ့အကျယ်ကို ရှင်းပြပြီးပြီ»။
Verse 326
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूप॑ च बहुधा स्मृतम् । शब्द, स्पर्श और रूप--ये अग्निके तीन गुण बताये जाते हैं। ज्योतिर्मय नेत्र रूपको देखते हैं। अग्निके प्रधान गुण रूपको भी अनेक प्रकारका माना गया है
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «အလင်း (တောက်ပသော သဘောတရား) သည် ရုပ်သဏ္ဌာန်တို့ကို မြင်၏။ ‘ရုပ်’ ဟူသည်လည်း အမျိုးမျိုးဟူ၍ မှတ်ယူကြ၏»။ ဓာတ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်းနှင့် ဂုဏ်တို့ကို သင်ကြားရာတွင်၊ ဤအချက်သည် သိမြင်မှုသည် သင့်လျော်သော အင်္ဂါ/အာရုံအပေါ် မူတည်ကြောင်း (ဤနေရာ၌ တောက်ပသော မျက်စိ) နှင့် တူညီသော အရာ-ဂုဏ်ဖြစ်သည့် ရုပ်/အရောင်အဆင်းသည် မျိုးစုံပေါ်ထွန်းနိုင်ကြောင်းကို ပြသ၍ မရှုပ်ထွေးဘဲ သေချာခွဲခြားသိမြင်ရန် ဖိတ်ခေါ်သည်။
Verse 343
एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरूपगुण: स्मृत: । हस्व दीर्घ, स्थूल, चौकोर और सब ओरसे गोल, सफेद, काला, लाल, पीला और आकाशकी भाँति नीला, कठिन, चिक्कण, अल्प, पिच्छिल, मृदु और दारुण--इस प्रकार ज्योतिर्मय रूप नामक गुण सोलह भेदोंमें विस्तारको प्राप्त हुआ है
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «ဤသို့ဖြင့် ‘တောက်ပသော ရုပ်’ ဟူသော ဂုဏ်သည် ဆယ့်ခြောက်မျိုးသို့ ချဲ့ထွင်ကြောင်း မှတ်ယူကြ၏—တိုနှင့် ရှည်၊ ထူ၊ စတုရန်း၊ အရပ်လုံးဝိုင်းသော၊ အဖြူ၊ အနက်၊ အနီ၊ အဝါ၊ ကောင်းကင်ကဲ့သို့ အပြာ၊ ခက်နှင့် ချောမွေ့၊ သေးငယ်သော၊ စေးကပ်/ပျစ်သော၊ နူးညံ့သော၊ နှင့် ကြမ်းတမ်းသော။ ဤသို့ ‘ရောင်ပြန်ရုပ်’ ဟူသော ဂုဏ်သည် ဆယ့်ခြောက်ပါး ခွဲခြားမှုသို့ ရောက်၏»။
Verse 353
वायव्यस्तु गुण: स्पर्श: स्पर्शश्व॒ बहुधा स्मृतः । वायुके दो गुण जानने चाहिये--शब्द और स्पर्श। वायुका प्रमुख गुण स्पर्श ही है, जिसके अनेक भेद माने गये हैं--
ဘာရဒ္ဝါဇက ဆို၏— «လေဓာတ် (ဝါယု) အတွက် သတ်မှတ်ဂုဏ်သည် ထိတွေ့မှု ဖြစ်၏။ ထို ‘ထိတွေ့မှု’ သည်လည်း အမျိုးမျိုးရှိသည်ဟု မှတ်ယူကြ၏»။ ကမ္ဘာ၏ ဓာတ်အစိတ်အပိုင်းများနှင့် အာရုံတို့ကို သင်ကြားရာတွင် အဓိကမှာ ဓာတ်တစ်ခုချင်းစီကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော လက္ခဏာဖြင့် သိမြင်ရကြောင်း ခွဲခြားသိစေ၍ အာရုံအတွေ့အကြုံအပေါ် မရှုပ်ထွေးဘဲ ကြည်လင်မှုနှင့် မကပ်ငြိမှုကို ပျိုးထောင်ရန် ဖြစ်သည်။
Verse 396
एष सप्तविध: प्रोक्तो गुण आकाशसम्भव: । आकाशका एकमात्र गुण शब्द ही माना गया है। उस शब्दगुणका अनेक भेदोंमें जो विस्तार हुआ है, उसका वर्णन करता हूँ--षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पंचम, धैवत तथा निषाद--ये आकाशजनित शब्द गुणके सात भेद बताये गये हैं, जिन्हें जानना चाहिये
ဘာရဒ္ဝါဇက ပြောသည်– «အာကာသ (ākāśa) မှ မွေးဖွားသော ဤဂုဏ်သည် ခုနစ်မျိုးရှိသည်ဟု ကြေညာထား၏။ အာကာသတွင် အဓိကဂုဏ်တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်ဟု ယူဆကြပြီး ထိုသည်မှာ “အသံ” ဖြစ်၏။ ထိုအသံဂုဏ်တစ်ခုတည်းက မျိုးခွဲများစွာသို့ မည်သို့ ချဲ့ထွင်သွားသည်ကို ငါဖော်ပြမည်– ṣaḍja, ṛṣabha, gāndhāra, madhyama, pañcama, dhaivata နှင့် niṣāda။ ဤတို့သည် အာကာသမှ ပေါ်ထွန်းသော အသံ၏ ခုနစ်ပိုင်းခွဲများဟု သင်ကြားထားပြီး သိမြင်သင့်၏။»
Frequently Asked Questions
The chapter addresses the ethical tension between living in society and withdrawing from it: how to sustain life with minimal dependence while maintaining non-hostility, self-restraint, and purity of intention in pursuit of higher ends.
Regulated conduct (niyata-caryā) and universal non-injury function as practical technologies of purification: they reduce दोष, stabilize the mind, and align karmic causality toward higher lokas and ultimately brahmaloka.
Yes in functional form: Bhṛgu states that disciplined practice ‘burns’ faults like fire and enables attainment of difficult worlds; later verses associate correct mokṣāśrama practice with reaching brahmaloka, framing comprehension and enactment as outcome-bearing.