Adhyaya 106
Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
A muni offers a rāja-putra a structured entry into rāja-nīti, beginning with eligibility: if kṣatriya resolve is present and the prince can enact disciplined conduct, the teacher will disclose policy for attaining and stabilizing rule. The prince requests instruction, framing the meeting as auspicious and purposive. The muni then prescribes foundational self-regulation—abandoning pride, arrogance, anger, elation, and fear—and recommends approaching even a counter-party with formal humility to obtain livelihood/support, suggesting legitimacy can be built through ritualized deference and exemplary conduct. He links purity of action and disciplined adherence to one’s śāstra with becoming a recognized measure (pramāṇa) among beings and gaining capable, uncorrupted allies. The counsel then pivots to strategic governance: secure friendly strength, deliberate well, fragment opponents internally, and weaken hostile capacity through negotiated arrangements and competitive countermeasures. The text also outlines resource and prestige tactics—redirecting scarce luxuries and pleasures, draining an adversary’s treasury through indulgence, and shaping elite opinion by publicizing the rival’s yajña and dāna among brāhmaṇas to influence behavior. It warns against exposing one’s intentions to an opponent and advocates operating from advantageous territory with unreliable associates if useful. Additional measures include imposing difficult projects, obstructing infrastructure (e.g., river-bund works), and emphasizing how fiscal exhaustion leads to subordination. The closing verses describe rhetoric about fate versus human agency as a tool for discouraging an adversary, and list further “dambha-yogas” (deceptive stratagems), presented as actions requiring resolve and careful execution within the narrative’s statecraft frame.
Chapter Arc: Yudhishthira’s courtly inquiry turns to a razor-edged manual of statecraft: how a seeker of fortune can actually *make* a kingdom—if he has the nerve and the discipline to carry counsel into action. → Kālakavṛkṣīya Muṇika lays out a step-by-step ascent: win trust through impeccable purity of conduct, approach the truth-bound king of Videha (Janaka), accept honor without vanity, and begin the dangerous work of entering the inner circle while quietly reading the fractures of the realm. → The counsel sharpens into covert strategy—“split the inner enemies, pierce bilva with bilva”: use one rival to check another, break hostile alliances from within, and turn the king’s favor into a lever that moves the whole state. → Muṇika seals the teaching with its moral horizon: righteous conduct is not merely useful but salvific—pious action leads to the highest course and heavenly station; thus even hard statecraft must be yoked to śauca (purity) and dharma. → Having secured his aim, the advised agent is sent onward toward the suffering multitude and a knower of yoga-dharma—hinting that political success must next be tested against the ethics of compassion and spiritual law.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ५८३ “लोक हैं) #द१०3८5>> हु # पञ्चाधिकशततमोब< ध्याय: कालकवृक्षीय मुनिके द्वारा गये हुए राज्यकी प्राप्तिके लिये विभिन्न उपायोंका वर्णन मुनिर्वाच अथ चेत् पौरुषं किंचित् क्षत्रियात्मनि पश्यसि । ब्रवीमि तां तु ते नीति राज्यस्य प्रतिपत्तये
မုနိက ပြောသည်– «မင်းသားရေ၊ သင်၏ က္ṣတ္ရိယသဘာဝအတွင်း၌ ကြိုးစားအားထုတ်လိုစိတ်နှင့် သတ္တိအနည်းငယ်ပင် ရှိသည်ဟု သင်မြင်လျှင်၊ ငါသည် နိုင်ငံတော်ကို ရယူရန်အတွက် နီတိ—လက်တွေ့ကျသော မူဝါဒနှင့် လမ်းညွှန်ချက်—ကို သင့်အား ပြောမည်»။
Verse 2
तां चेच्छक्नोषि निर्मातुं कर्म चैव करिष्यसि । शृणु सर्वमशेषेण यत् त्वां वक्ष्यामि तत्त्वतः
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “ထိုနည်းလမ်းကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး ထိုအတိုင်း လုပ်ဆောင်မည်ဆိုလျှင်၊ ငါပြောမည့် အရာအားလုံးကို အပြည့်အစုံ မကျန်မလွတ် နားထောင်လော့—အမှန်တရားအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။”
Verse 3
आचरिष्यसि चेत् कर्म महतोअ<र्थानवाप्स्यसि | राज्यं राज्यस्य मन्त्र वा महतीं वा पुन: श्रियम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “ညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ဤတာဝန်ကို ဆောင်ရွက်နိုင်လျှင် အကျိုးကြီးမားစွာ ရမည်—အာဏာပိုင်စိုးမိုးခြင်းကိုယ်တိုင်ဖြစ်စေ၊ နိုင်ငံကို ဦးဆောင်ညွှန်ပြသော အကြံပေးအာဏာဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ထုထည်ကြီးမားသော စည်းစိမ်ချမ်းသာဖြစ်စေ ရလိမ့်မည်။”
Verse 4
राजोवाच ब्रवीतु भगवाननीतिमुपपन्नो<स्म्यहं प्रभो
ဘုရင်က ပြောသည်– “အရှင်မြတ်၊ မှန်ကန်သော အကျင့်အကြံ၏ သဘောတရားများကို မိန့်ကြားပေးပါ။ အရှင်၊ သင်၏ လမ်းညွှန်မှုကို လက်ခံရန် ကျွန်ုပ် အသင့်ရှိပါသည်။”
Verse 5
मुनिर्वाच हित्वा दम्भं च काम॑ च क्रोध॑ हर्ष भयं तथा
မုနိက ပြောသည်– “လိမ်လည်ဟန်ဆောင်မှုကိုလည်းကောင်း၊ လိုချင်တပ်မက်မှုကိုလည်းကောင်း စွန့်ပစ်၍၊ ထို့အတူ ဒေါသ၊ အလွန်အကျွံ ဝမ်းမြောက်မှု၊ နှင့် ကြောက်ရွံ့မှုတို့ကိုလည်း စွန့်ပစ်ပြီး…”
Verse 6
तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चाभिधारय
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “အကျင့်အကြံ၏ အမြင့်ဆုံး သန့်ရှင်းမှုနှင့် မြင့်မြတ်သော လုပ်ရပ်များဖြင့် သူ၏စိတ်ကို ရယူလော့။ ထိုကဲ့သို့ အပြစ်ကင်းသန့်ရှင်းသော အပြုအမူဖြင့် ဝိဒေဟဘုရင်၏ ယုံကြည်မှုကို သင့်အပေါ် ထူထောင်လော့။ ဝိဒေဟဘုရင်သည် သစ္စာကတိတည်သူဖြစ်သဖြင့် သင့်အား ငွေကြေးဥစ္စာကို မလွဲမသွေ ပေးလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လာလျှင် သင်သည် သတ္တဝါအားလုံးအတွက် ယုံကြည်ထိုက်သော စံနှုန်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာပြီး ဘုရင်၏ ညာလက်တံ—အုပ်ချုပ်ရေး၌ အဓိက အထောက်အကူ—ဖြစ်လာလိမ့်မည်။”
Verse 7
दातुमर्ति ते वित्त वैदेह: सत्यसंगर: । प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च भविष्यसि
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «သစ္စာတည်ကြည်၍ ကတိသစ္စာခိုင်မာသော ဝိဒေဟမင်းသည် သင့်အား ဥစ္စာပေးအပ်ရန် သင့်တော်သူဖြစ်၏။ သန့်ရှင်းသော အကျင့်နှင့် အကောင်းဆုံးသော ကုသိုလ်ကမ္မတို့ဖြင့် မင်း၏ ယုံကြည်မှုကို ရယူလော့။ ထိုသို့ ဖြစ်လာလျှင် သင်သည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့အတွက် ယုံကြည်ထိုက်သော စံနှုန်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာမည်၊ ထို့ပြင် အုပ်ချုပ်ရေး၌ မင်း၏ ထိရောက်သော ညာလက်တော်လည်း ဖြစ်လာမည်»။
Verse 8
ततः सहायान् सोत्साहॉल्लप्स्यसे5व्यसनान् शुचीन् | वर्तमान: स्वशास्त्रेण संयतात्मा जितेन्द्रिय:
ထို့နောက် စိတ်အားထက်သန်မှုအသစ်ဖြင့် ဒုက္ခကာလ၌ပင် သင့်တော်၍ စိတ်သန့်ရှင်းသော မဟာမိတ်များကို သင်ရရှိလိမ့်မည်။ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ထားသော စည်းကမ်းအတိုင်း နေထိုင်ကာ စိတ်ကိုထိန်းချုပ်၍ အာရုံခံအင်္ဂါတို့ကို အနိုင်ယူထားသဖြင့် သင်သည် အခက်အခဲကို ခံနိုင်ရည်ရှိပြီး တရားသဖြင့် အထောက်အပံ့ကို ရယူနိုင်လိမ့်မည်။
Verse 9
तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चाभिसत्कृत:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ထိုနည်းတူပင် သင်သည် သည်းခံတည်ငြိမ်၍ စည်းစိမ်ပြည့်စုံသော ဂျနကမင်းထံမှ ဂုဏ်ပြုလက်ခံခြင်းကို ခံရလိမ့်မည်။ မင်းက သင့်ကို သင့်တော်သလို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသော် လူထုအကြား ယုံကြည်ခံရသူ ဖြစ်လာကာ အလွန်ထင်ရှားဂုဏ်မြင့်မားလိမ့်မည်။ ထို့နောက် မိတ်ဖက်တို့၏ တပ်အားကို စုစည်း၍ တော်ဝင်အမတ်ကောင်းများနှင့် တိုင်ပင်ကာ ရန်သူအတွင်းပိုင်းရှိ သူတို့၏ နီးစပ်သူများကို အသုံးချ၍ ရန်သူတန်းစီအတွင်း ပွဲခွဲမှုကို ဖြစ်စေ—ဘီလ္ဝကို ဘီလ္ဝဖြင့် ခွဲသကဲ့သို့၊ ရန်သူ၏ ကိုယ်ပိုင်အထောက်အကူများကိုပင် ပြန်လှန်အသုံးချကာ ရန်သူကို ဖျက်ဆီးလော့»။
Verse 10
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा च ग्रहणं महत् । ततः सुह्ृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रिभि:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «သတ္တဝါအပေါင်းတို့အကြား သင့်၏ ယုံကြည်မှုနှင့် အဆင့်အတန်းကို တည်ထောင်ရန် သွားရောက်ကာ ကြီးမားသော အထောက်အပံ့ကို ရယူလော့။ ထို့နောက် သစ္စာရှိသော မိတ်ဆွေကောင်းတို့၏ အင်အားကို ရရှိပြီးလျှင် အကောင်းဆုံး အကြံပေးများနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးလော့»။
Verse 11
परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «တစ်ဖက်သူများနှင့် သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆို၍ သူတို့ကပင် ရန်သူ၏ အင်အားကိုပါ ချေမှုန်းစေပါ; သို့မဟုတ် အခြားသူများနှင့် လက်တွဲကာ သူတို့အားဖြင့် ရန်သူ၏ အာဏာကို ဖျက်ဆီးစေပါ။ မင်းသားရေ—ရရှိရန်ခက်ခဲသော ဆွဲဆောင်မှုရှိသည့် အရာများထဲတွင် ရန်သူကို စွဲလမ်းအောင် ချည်နှောင်လော့—မိန်းမများ၊ အဝတ်အထည်ကောင်းများ (ဖုံးအုပ်ရန်နှင့် အိပ်ရာခင်းရန်)၊ အိပ်ရာကောင်းများ၊ ထိုင်ခုံများ၊ ယာဉ်များ၊ တန်ဖိုးကြီး အိမ်အဆောင်များ၊ အရသာမျိုးစုံ၊ အနံ့မွှေးမျိုးစုံ၊ သစ်သီးမျိုးစုံတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မျိုးစုံသော ငှက်များနှင့် မျိုးကွဲစုံသော တိရစ္ဆာန်များကို မွေးမြူလိုသည့် စွဲလမ်းမှုကိုလည်း သူ၏ စိတ်ထဲတွင် ပေါက်ဖွားစေပါ; ထိုသို့ဖြင့် ရန်သူသည် တဖြည်းဖြည်း ဥစ္စာကုန်ခမ်းကာ ကိုယ်တိုင်ပင် ပျက်စီးသွားလိမ့်မည်»။
Verse 12
अलभ्या ये शुभा भावा: स्त्रियश्चवाच्छादनानि च । शय्यासनानि यानानि महाहाणि गृहाणि च
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«ရယူရန်ခက်ခဲသော ကောင်းမြတ်၍ မင်္ဂလာရှိသည့် အပျော်အပါးများ—မိန်းမများ၊ အလှဆင်ဖုံးအုပ်ရန် အဝတ်အစားကောင်းများ၊ အိပ်ရာနှင့် ထိုင်ခုံများ၊ ယာဉ်များ၊ တန်ဖိုးကြီး အိမ်အဆောက်အဦများ—ဤအရာတို့ပင် ရန်သူကို ချည်နှောင်ဖမ်းဆီးနိုင်သော အရာများဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော အလွန်အကျွံ သာယာမှုများအပေါ် ရန်သူ၏ လောဘတပ်မက်မှုကို မွေးမြူပေးလျှင် သူ၏ အရင်းအမြစ်များသည် တဖြည်းဖြည်း ချွတ်ယွင်းကုန်ခမ်းသွားပြီး နောက်ဆုံးတွင် ကိုယ်တိုင်ပင် ပျက်စီးသွားလိမ့်မည်»။
Verse 13
पक्षिणो मृगजातानि रसगन्धा: फलानि च । तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्यत्वयं पर:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«ငှက်များ၊ အမျိုးမျိုးသော တောကောင်များ၊ အရသာရှိသော အစားအစာများနှင့် အနံ့သာများ၊ သစ်သီးများ—ရန်သူ၏ စိတ်ကို ထိုအရာတို့ပေါ်တွင်ပင် တိတိကျကျ ချိတ်ဆွဲထားစေ။ ထိုသို့သော ပျော်ရွှင်မှုများနှင့် ကုန်ကျစရိတ်ကြီးသော လိုက်စားမှုများထဲသို့ ဆွဲဆောင်လျှင် သူ၏ ငွေကြေးနှင့် အင်အားသည် တဖြည်းဖြည်း လျော့နည်းကုန်ခမ်းသွားပြီး ထိုရန်သူသည် ကိုယ်တိုင်ပင် ပျက်စီးသွားလိမ့်မည်»။
Verse 14
यद्येवं प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति । न जातु विवृतः कार्य: शत्रु: सुनयमिच्छता
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«ဤသို့သော အခြေအနေတွင် ရန်သူကို တားဆီးသင့်လျှင် တားဆီးရမည်၊ လျစ်လျူရှုသင့်လျှင် လျစ်လျူရှုရမည်။ သို့သော် ကောင်းမွန်သော နীতি၏ အကျိုးကို လိုလားသော မင်းသည် မည်သည့်အခါမျှ ရန်သူရှေ့တွင် မိမိ၏ အတွင်းစိတ်ရည်ရွယ်ချက်ကို ဖွင့်ဟမပြရ»။
Verse 15
रमस्व परमामित्रे विषये प्राज्ञसम्मत: । भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्रधर्ममनर्थकै:ः
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«ပညာရှိတို့က သဘောတူလက်ခံသော၊ ရန်ငြိုးကင်းသော နယ်မြေတွင် စိတ်ချမ်းသာစွာ နေထိုင်လော့။ သို့ရာတွင် ‘ရွှေတကာက’ အမျိုးအစားကဲ့သို့ အဆုံးတွင် ပျက်စီးစေပြီး အကျိုးမရှိသော မိတ်သဟာယဟုခေါ်သည့် အပြုအမူနှင့် မပေါင်းသင်းလော့»။
Verse 16
तुम बुद्धिमानोंके विश्वासभाजन बनकर अपने महाशत्रुके राज्यमें सानन्द विचरण करो और कुत्ते, हिरन, तथा कौओंकी तरह” चौकन्ने रहकर निरर्थक बर्तावोंद्वारा विदेहराजके प्रति मित्रधर्मका पालन करो ।।
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«ပညာရှိတို့ ယုံကြည်အားထားနိုင်သူ ဖြစ်လာပြီး သင်၏ မဟာရန်သူ၏ နိုင်ငံတွင် ပျော်ရွှင်စွာ လှုပ်ရှားသွားလာလော့။ သို့သော် ခွေး၊ သမင်၊ ကော်ကဲ့သို့ သတိကြီးစွာ စောင့်ကြည့်နေပါ။ ထင်ရသလို အဓိပ္ပါယ်မဲ့၍ အန္တရာယ်မရှိသည့် အပြုအမူများဖြင့် ဗိဒေဟ မင်းကြီးအပေါ် မိတ်သဟာယ၏ အပြင်ပန်း တာဝန်ကို ထိန်းသိမ်းထားလော့။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ပြီးမြောက်ရန် အလွန်ခက်ခဲသော ကြီးမားသည့် လုပ်ငန်းများကို စတင်လုပ်ဆောင်ရန် သူ့ကို လှုံ့ဆော်၍ အင်အားကြီး မင်းများနှင့် ကြီးမားသော မြစ်တစ်စင်းကဲ့သို့ ဖြတ်ကျော်ရန် ခက်ခဲသည့် ပဋိပက္ခများထဲသို့ သူ့ကို တွန်းပို့စီမံလော့»။
Verse 17
उद्यानानि महाहाणि शयनान्यासनानि च । प्रतिभोगसुखेनैव कोशमस्य विरेचय,बड़े-बड़े बगीचे लगवाकर, बहुमूल्य पलंग-बिछौने तथा भोग-विलासके अन्य साथनोंमें खर्च कराकर उसका सारा खजाना खाली करा दो
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «အပန်းဖြေဥယျာဉ်ကြီးကြီးများ ဆောက်ခိုင်းလော့၊ တန်ဖိုးကြီး အိပ်ရာများနှင့် ထိုင်ခုံများကိုလည်း စီစဉ်ပေးလော့။ အာရုံခံစားပျော်ရွှင်မှုနှင့် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းတင်ဖြင့် သူ၏ خز خز (ဘဏ္ဍာ) ကို အကုန်လုံး ချွတ်ယွင်းအောင် လုပ်လော့»။
Verse 18
यज्ञदाने प्रशाध्यस्मै ब्राह्मणाननुवर्ण्य तान् । ते त्वां प्रतिकरिष्यन्ति तं भोक्ष्यन्ति वृका इव
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဒါနပြုခြင်းအရေး၌ သူ့ကို ဆွဲဆောင်လော့။ ထိုဗြာဟ္မဏများကို ချီးမွမ်းကာ သူ့ထံသို့ အကြံပြုလော့။ ထိုသူတို့သည် သင့်ကျေးဇူးကို ပြန်လည်ဆပ်မည်၊ ထို့ပြင် ဗိဒေဟမင်းကို ဝံပုလွေများကဲ့သို့ ကိုက်ဖြတ်စားသောက်ကြလိမ့်မည်»။
Verse 19
असंशयं पुण्यशील: प्राप्रोति परमां गतिम् । त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थान प्राप्रोति मानव:,इसमें संदेह नहीं कि पुण्यशील मानव परम गतिको प्राप्त होता है। उसे स्वर्गलोकमें परम पवित्र स्थानकी प्राप्ति होती है
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «သံသယမရှိဘဲ ကုသိုလ်သီလရှိသူသည် အမြင့်ဆုံးသော လမ်းဆုံးသို့ ရောက်၏။ တြိဝိဋ္ဌပ (ကောင်းကင်ဘုံ) တွင် အလွန်သန့်ရှင်းမြတ်သော နေရာကို ရရှိ၏»။
Verse 20
कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति । उभयत्र प्रयुक्तस्य धर्मेणाधर्म एव च
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ဘဏ္ဍာကုန်ခမ်းသွားလျှင်၊ အို ကောသလျာ၊ မင်းသည် မလွဲမသွေ ရန်သူတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်၏။ ဓမ္မနှင့် အဓမ္မ နှစ်ဖက်လုံးတွင် အမြဲတမ်း လှုပ်ရှားနေသော အုပ်ချုပ်သူ၏ ငွေကြေးသည် အမှန်တကယ် ချွတ်ယွင်းကုန်ခမ်းသွားမည်။ ကဘဏ္ဍာဗလာဖြစ်သည့်အခါ သူ၏ လွတ်လပ်မှုလည်း ပြိုလဲကာ ရန်ဘက်အင်အားများအတွက် အားနည်းသွားသည်»။
Verse 21
फलार्थमूल व्युच्छिद्येत् तेन नन्दन्ति शत्रव: | न चास्मै मानुषं कर्म दैवमस्योपवर्णय
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ရန်သူ၏ နိုင်ငံတွင် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအခြေခံဖြစ်သော သစ်သီး၊ အမြစ်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးတို့ကို လျှို့ဝှက်စွာ ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးလော့။ ထိုကြောင့် သူ၏ ရန်သူများသည် ဝမ်းမြောက်ကြလိမ့်မည်။ ထိုအမှုကို လူက လုပ်သည်ဟု မဆိုစေဘဲ၊ နတ်ဘုရား၏ ဖြစ်ရပ်ဟုသာ ဖော်ပြလော့»။
Verse 22
असंशयं दैवपर: क्षिप्रमेव विनश्यति । याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्य तम्
သံသယမရှိပါ—ကံတရား၏ဒဏ်ကို ခံရသူသည် မကြာခင်ပင် ပျက်စီးသွားတတ်သည်။ ဖြစ်နိုင်လျှင် ရန်သူကို «ဝိශ්ဝဇိတ်» ဟူသော ယဇ္ဈာတွင် ပါဝင်စေ၍၊ ထိုယဇ္ဈာ၏ ဒက္ခိဏာအဖြစ် သူ၏ ပစ္စည်းဥစ္စာအားလုံးကို လှူဒါန်းစေကာ ဆင်းရဲအောင် ပြုလုပ်လော့။
Verse 23
ततो गच्छसि सिद्धार्थ:पीड्यमानं महाजनम् | योगधर्मविदं पुण्यं कंचिदस्योपवर्णयेत्
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“ထို့နောက် သင်သည် ရည်ရွယ်ချက် ပြည့်စုံလျက် ထွက်ခွာရလိမ့်မည်။ ထို့နောက် ထိုဘုရင်ရှေ့တွင် ဖိနှိပ်ခံနေရသော ပြည်သူအများ၏ ဒုက္ခကို ဖော်ပြလော့၊ ထို့ပြင် ယောဂဓမ္မကို သိမြင်သော သီလဝါသူတစ်ဦး၏ ဂုဏ်သတင်းကိုလည်း ချီးမွမ်းဖော်ပြလော့။ ထိုသို့ ဖော်ပြခြင်းကြောင့် ရန်သူဘုရင်သည် နိုင်ငံကို စွန့်လွှတ်လိုစိတ် ပေါ်လာနိုင်သည်။ (သို့သော် သူသည် မလှုပ်မရှားဘဲ ဝိရာဂျ်ယ မပေါ်လာလျှင် သင်ခန့်ထားသော လူများမှတစ်ဆင့် ရန်သူအားလုံးကို ဖျက်ဆီးနိုင်သည်ဟု ဆိုသော အောင်မြင်ပြီးသော ဆေးဝါးနည်းကို သုံး၍ ရန်သူ၏ ဆင်၊ မြင်းနှင့် စစ်သည်တို့ကို သေစေသင့်သည်။)”
Verse 24
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद् गच्छेदनामयम् । सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना । नागानश्चान् मनुष्यांश्न कृतकैरुपघातयेत्
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“သူ့ကို စွန့်လွှတ်လိုစိတ် ပေါ်လာစေနိုင်မနိုင်၊ ထို့ပြင် ရောဂါမရှိဘဲ အနှောင့်အယှက်မရှိဘဲ နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာနိုင်မနိုင်ကို စမ်းသပ်ကြည့်လော့။ ထိုဘုရင်ရှေ့တွင် ဒုက္ခခံနေရသော အလွန်မြတ်သောသူတစ်ဦး၏ သနားဖွယ်အခြေအနေကို ဖော်ပြလော့၊ ထို့ပြင် ယောဂစည်းကမ်းကို သိမြင်သော သီလဝါသူ၏ ဂုဏ်ရည်ကိုလည်း ဖော်ပြလော့—ရန်သူဘုရင်သည် အာဏာကို စွန့်လွှတ်လိုစိတ် ပေါ်လာစေရန်။ သို့သော် သူသည် သဘာဝစိတ်ထားအတိုင်း တည်ငြိမ်နေပြီး ဝိရာဂျ်ယ မကူးစက်လျှင် သင်ခန့်ထားသော အေးဂျင့်များမှတစ်ဆင့် ရန်သူအားလုံးကို ဖျက်ဆီးနိုင်သည်ဟု ဆိုသော အောင်မြင်ပြီးသော ဆေးဝါးယောဂကို သုံး၍ ရန်သူ၏ ဆင်၊ မြင်းနှင့် လူတို့ကို သေစေသင့်သည်။”
Verse 25
एते चान्ये च बहवो दम्भयोगा: सुचिन्तिता: । शकक््या विषहता कर्तु पुरुषेण कृतात्मना
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အို မင်းသား၊ ဤအရာများနှင့် အခြားများစွာသော ကောင်းကောင်းစဉ်းစားထားသည့် လှည့်ကွက်ကောက်ကျစ်မှုများကို စိတ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သူက အကောင်အထည်ဖော်နိုင်သည်—ဓမ္မနှင့် ဆန့်ကျင်သည့် အပြုအမူကို ခံနိုင်ရည်ရှိလျှင်ပင်။”
Verse 33
अथैतद् रोचते राजन पुनर्ब्रहि ब्रवीमि ते । यदि तुम मेरी बतायी हुई नीतिके अनुसार कार्य करोगे तो तुम्हें पुन: महान् वैभव
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အို ဘုရင်၊ ဤအရာသည် သင့်စိတ်နှစ်သက်လျှင် ထပ်မံပြောလော့၊ ငါသည် သင့်အား နောက်ထပ် ရှင်းပြမည်။ ငါသင်ကြားခဲ့သော နীতিအတိုင်း လုပ်ဆောင်လျှင် သင်သည် ထပ်မံ၍ ကြီးမားသော စည်းစိမ်—အာဏာပိုင်နိုင်ငံ၊ နိုင်ငံရေးအကြံပေးမှုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ထို့ပြင် များပြားသော ဥစ္စာဓနကို ရရှိလိမ့်မည်။ အို ဘုရင်၊ ငါ့စကားသည် သင့်နှလုံးသားနှင့် ကိုက်ညီလျှင် ထပ်မံဆိုလော့—ဤအကြောင်းကို အသေးစိတ် ငါဖော်ပြပေးရမလား?”
Verse 43
अमोघो<यं भवत्वद्य त्वया सह समागम: । राजाने कहा--प्रभो! आप अवश्य उस नीतिका वर्णन करें। मैं आपकी शरणमें आया हूँ। आपके साथ जो समागम प्राप्त हुआ है, यह आज व्यर्थ न हो
ဘီရှ္မက ဆို၏— «ယနေ့ သင်နှင့် ငါတို့၏ တွေ့ဆုံမှုသည် အလဟဿ မဖြစ်ပါစေနှင့်။ သင်က အားကိုး၍ တောင်းခံလာသော သင့်လျော်သည့် အကျင့်သီလနှင့် နိုင်ငံရေးအုပ်ချုပ်ရေး၏ နီတိကို သင်ကြားပေးခြင်းဖြင့် အကျိုးတကာ အမှန်တကယ် ဖြစ်ထွန်းပါစေ»။
Verse 56
अप्यमित्राणि सेवस्व प्रणिपत्य कृताञज्जलि: । मुनिने कहा--राजन्! तुम दम्भ, काम, क्रोध, हर्ष और भयको त्यागकर हाथ जोड़ मस्तक झुकाकर शत्रुओंकी भी सेवा करो
ဘီရှ္မက ဆို၏— «အို မင်းကြီး၊ ရန်သူတောင်မှ ဝန်ဆောင်ရမည်။ နှိမ့်ချစွာ ချဉ်းကပ်၍ ဦးညွှတ်ကာ လက်အုပ်ချီ၍ ရိုသေပါ။ မာန၊ ကာမ၊ ဒေါသ၊ အလွန်အမင်း ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းတို့ကို စွန့်ပစ်၍ စည်းကမ်းတကျ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ကာ ဗျူဟာမြောက် နှိမ့်ချမှုဖြင့် ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်း၍ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ကာကွယ်ရမည်»။
Verse 86
अभ्युद्धरति चात्मानं॑ प्रसादयति च प्रजा: । फिर तो तुम्हें बहुत-से शुद्ध हृदयवाले
ဘီရှ္မက ဆို၏— သာသ္တရ (śāstra) နှင့် ကိုက်ညီစွာ နေထိုင်၍ စိတ်နှင့် အာရုံတို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သူသည် မိမိကိုယ်ကို မြှောက်တင်ကယ်တင်သကဲ့သို့၊ ထိုစည်းကမ်းတကျ သမာဓိရှိသော အကျင့်ကြောင့် ပြည်သူတို့ကိုလည်း ကျေနပ်နှစ်သက်စေသည်။ ထိုသူ၏ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်နိုင်မှုသည် တရားမျှတ၍ တည်ငြိမ်သော အုပ်ချုပ်ရေးကို ထောက်ပံ့ကာ ရာဇပုရိသတို့၏ ယုံကြည်မှုကို မွေးဖွားစေသဖြင့် လူထု၏ စိတ်ချမ်းသာမှု၏ အရင်းအမြစ် ဖြစ်လာသည်။
Verse 103
आन्तरैभेंदयित्वारीन् बिल्व॑ बिल्वेन भेदय | राजा जनक बड़े धीर और श्रीसम्पन्न हैं। जब वे तुम्हारा सत्कार करेंगे
ဘီရှ္မက နိုင်ငံရေးဗျူဟာကို ညွှန်ပြ၏— ပထမဦးစွာ ယုံကြည်ရသော အတွင်းလူများဖြင့် ရန်သူအဖွဲ့အတွင်း အကွဲအပြဲကို ဖန်တီးလော့။ ထို့နောက် ရန်သူ၏ ကိုယ်ပိုင် အထောက်အကူများကိုပင် အသုံးချ၍ ရန်သူကို ခွဲဖျက်လော့—ဘီလ္ဝသီးကို ဘီလ္ဝသီးဖြင့် ခွဲသကဲ့သို့။ ထို့ပြင် ဇနကမင်းသည် သတ္တိတည်ငြိမ်၍ စည်းစိမ်ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်; သူက သင့်ကို ဂုဏ်ပြုဧည့်ခံသည့်အခါ သင်သည် လူအများ၏ ယုံကြည်ရာ ဖြစ်ကာ အလွန်ဂုဏ်သရေ မြင့်မားလာမည်။ ထိုအနေအထားတွင် မိတ်ဖက်တပ်များကို စုစည်း၍ ကောင်းမွန်သော မန္တ្រីများနှင့် တိုင်ပင်ကာ လျှို့ဝှက်အေးဂျင့်များဖြင့် ရန်သူစခန်းတွင် အကွဲအပြဲကို မျိုးစေ၍ ရန်သူကို သူ့အတွင်းပိုင်း ပ裂ကွဲမှုကြောင့်ပင် ပျက်စီးစေလော့။
Verse 104
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें कालकवृक्षीय गुनिका उपदेशविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မ အညွှန်းအုပ် (Rājadharmānuśāsana) တွင် ပါဝင်သော—ဂုဏိကာ၏ «ကာလကဝೃက္ษီယ» ဟု ခေါ်သော အကြံဉာဏ်သင်ကြားမှုကို ဖော်ပြသည့် တစ်ရာလေးမြောက် အခန်းသည် အဆုံးသတ်လေ၏။
Verse 105
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कालकवृक्षीये पञ्चाधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ ရာဇဓမ္မကို သင်ကြားသည့် အပိုင်းအတွင်းရှိ «ကာလကနှင့် ဝೃက္ရှီ» အခန်းကဏ္ဍ၏ အခန်း (၁၀၅) သည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဇာတ်ကြောင်း၏ဘောင်သည် ဘိဿမ၏ အာဏာတရားရှိသော မင်းရေးမင်းရာနှင့် ဓမ္မအပေါ် သင်ကြားချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိပြီး၊ ဤအခန်း၏ သီလနှင့်ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်ကို တရားဝင်ပိတ်သိမ်းကြောင်းကို မှတ်သားစေသည်။
Frequently Asked Questions
How a prince should become fit for rule by combining personal discipline with actionable governance tools—alliances, counsel, secrecy, and resource management—under competitive political conditions.
Sustained self-control and disciplined conduct are presented as the base of authority; from that base, careful counsel, reliable allies, and prudent fiscal strategy enable stability and security.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter; its framing is pragmatic, presenting policy outcomes (status, allies, stability, and control of rivals) as the implied results of correct practice.