Adhyaya 60
Abhimanyunidhana-prakāśaḥ — Vasudeva–Kṛṣṇa–Subhadrā–Kuntī śoka-saṃvāda (Disclosure and Consolation)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Abhimanyu-nidhana-smṛti (Vasudeva–Subhadrā śoka-saṃvāda episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Kṛṣṇa, while narrating the war before his father Vasudeva, deliberately passes over Abhimanyu’s death to prevent acute distress (1–3). Subhadrā, learning of her son’s fall in battle, collapses and urges Kṛṣṇa to state the truth; Vasudeva, seeing her, also faints from grief (4–6). Reviving, Vasudeva questions Kṛṣṇa: why the death was concealed, how Abhimanyu was killed, whether he was struck from behind, whether his face was disfigured, and what he said regarding Subhadrā and Vasudeva—framing Abhimanyu as spirited and proud in youthful valor (7–14). Kṛṣṇa replies with a corrective account: Abhimanyu did not retreat or act dishonorably; he fought intensely, slew large numbers, and was exhausted by major adversaries before falling into Duryodhana’s side’s control; he is portrayed as difficult to defeat in single combat and as attaining a heroic destination (16–23). The narrative then shifts to the women’s mourning: Subhadrā’s sister approaches Pṛthā (Kuntī) and Draupadī seeking the children; Kuntī consoles Subhadrā by invoking mortality, kṣatriya lineage, and the assurance of Uttarā’s pregnancy, and she arranges śrāddha-associated giving and donations (24–40). The chapter closes with renewed counsel to abandon consuming grief, framing Abhimanyu’s end as a time-governed event and his posthumous state as honorable (41).
Chapter Arc: वसुदेव कृष्ण से पूछते हैं कि जिसे लोग ‘अद्भुत’ कहते हैं, वह महाभारत-युद्ध वास्तव में कैसा था—और प्रत्यक्षदर्शी से यथातथ्य सुनाने का आग्रह करते हैं। → कृष्ण के सामने युद्ध का विराट विस्तार खुलता है: पाण्डवों का भीष्म, द्रोण, कर्ण, कृप और शल्य जैसे महारथियों से सामना; दिनों-दिन बढ़ती क्षति; धृष्टद्युम्न का सेनानायकत्व और भीम का रक्षक-रूप; फिर भी थकान, निरुत्साह और टूटते रथ-वाहन। → रात में शिबिर में निश्चिन्त सोई पाण्डव-सेना पर द्रोणपुत्र अश्वत्थामा का धावा—पिता-वध का प्रतिशोध बनकर वह सोते हुए सैनिकों का संहार करता है। → कृष्ण युद्ध का समापन-चित्र देते हैं: अठारह दिनों तक चला लोमहर्षक संग्राम, जिसमें असंख्य पृथिवीपाल मारे गए और स्वर्गगामी हुए; कथा सुनते-सुनते वृष्णियों पर भी दुःख-शोक का भार उतर आता है। → युद्ध-वर्णन के बाद शोक की छाया बनी रहती है—आगे यह पीड़ा वृष्णि-समाज और उत्तरकथा में किस रूप में फूटेगी, इसका संकेत देकर अध्याय विराम लेता है।
Shlokas
Verse 1
वसुदेवजीने पूछा--वृष्णिनन्दन! मैं प्रतिदिन बातचीतके प्रसंगमें लोगोंके मुँहसे सुनता आ रहा हूँ कि महाभारत-युद्ध बड़ा अद्भुत हुआ था। इसलिये पूछता हूँ कि कौरवों और पाण्डवोंमें किस तरह युद्ध हुआ?
ဝါစုဒေဝက မေးလေသည်– «ဝೃષ્ણိတို့၏ အပျော်အပါးဖြစ်သောသူရေ၊ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း သာမန်စကားဝိုင်းများတွင် လူတို့၏ ပါးစပ်မှ ‘မဟာဘာရတ စစ်ပွဲသည် အလွန်အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်ခဲ့သည်’ ဟု ကြားနေရသည်။ ထို့ကြောင့် မေးလိုသည်မှာ ကောရဝတို့နှင့် ပாண்டဝတို့အကြား စစ်ပွဲသည် မည်သို့ ဖြစ်ပွားခဲ့သနည်း?»
Verse 2
त्वंतु प्रत्यक्षदर्शी च रूपज्ञश्न महाभुज । तस्मात् प्रब्रृहि संग्रामं याथातथ्येन मेडनघ,महाबाहो! तुम तो उस युद्धके प्रत्यक्षदर्शी हो और उसके स्वरूपको भी भलीभाँति जानते हो: अत: अनघ! मुझसे उस युद्धका यथार्थ वर्णन करो
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်— «သင်သည် ထိုအရာကို မျက်မြင်သက်သေဖြစ်ပြီး ဖြစ်ပျက်သွားသမျှ၏ အမှန်တရားကိုလည်း ကောင်းစွာ သိနားလည်သူဖြစ်သည်၊ အို လက်တန်ခိုးကြီးသူ။ ထို့ကြောင့် အို အပြစ်ကင်းသူ၊ ထိုစစ်ပွဲ၏ အကြောင်းအရာကို ဖြစ်ပျက်သကဲ့သို့ တိတိကျကျ ငါ့အား ပြောပြလော့»။
Verse 3
यथा तदभवद् युद्ध॑ पाण्डवानां महात्मनाम् । भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम्,महात्मा पाण्डवोंका भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य, द्रोणाचार्य और शल्य आदिके साथ जो परम उत्तम युद्ध हुआ था, वह किस तरह हुआ?
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်— «မဟာသတ္တိရှိသော ပाण्डဝတို့နှင့် ဘီရှ္မ၊ ကာဏ္ဏ၊ ကೃပ၊ ဒ್ರೋဏ၊ ရှလျ နှင့် အခြား ထိပ်တန်းသူရဲကောင်းများကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော အလွန်အမင်း အရေးကြီးသည့် စစ်ပွဲကြီးသည် မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သနည်း။ မည်သို့ပင် အစဉ်အလာဖြင့် ဖွင့်လှစ်သွားခဲ့သည်ကို ငါ့အား ပြောပြလော့»။
Verse 4
अन््येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकश: । नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम्,दूसरे-दूसरे देशोंमें निवास करनेवाले, भाँति-भाँतिकी वेशभूषा और आकृतिवाले जो अस्त्र-विद्यामें निपुण बहुसंख्यक क्षत्रिय वीर थे, उन्होंने भी किस प्रकार युद्ध किया था?
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်— «ထို့ပြင် နိုင်ငံအမျိုးမျိုးတွင် နေထိုင်ကြပြီး ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံနှင့် ရုပ်သွင်ပြင် မတူညီကြသော လက်နက်ပညာကျွမ်းကျင်သည့် အခြား က္ଷတ္တရိယ စစ်သူရဲများသည်လည်း မည်သို့ မျိုးစုံနည်းလမ်းများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသနည်း»။
Verse 5
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त: पुण्डरीकाक्ष: पित्रा मातुस्तदन्तिके । शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा,वैशम्पायनजी कहते हैं--माताके निकट पिताके इस प्रकार पूछनेपर कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण कौरव वीरोंके संग्राममें मारे जानेका वह प्रसंग यथावत् रूपसे सुनाने लगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— မိခင်အနီးတွင် ဖခင်က ထိုသို့ မေးမြန်းသောအခါ၊ ကြာပန်းမျက်လုံးရှိသော သခင် ကృష్ణသည် ကုရုသူရဲကောင်းတို့ စစ်မြေပြင်၌ ကျဆုံးသွားသည့် အကြောင်းအရာကို အဖြစ်မှန်အတိုင်း စတင် ရှင်းလင်းပြောကြားလေ၏။
Verse 6
वासुदेव उवाच अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् | बहुलत्वान्न संख्यातुं शक््यान्यब्दशतैरपि,श्रीकृष्णने कहा--पिताजी! महाभारत-युद्धमें काममें आनेवाले मनस्वी क्षत्रिय वीरोंके कर्म बड़े अदभुत हैं। वे इतने अधिक हैं कि यदि विस्तारके साथ उनका वर्णन किया जाय तो सौ वर्षोमें भी उनकी समाप्ति नहीं हो सकती
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်— «အဖေတော်၊ မဟာဘာရတ စစ်ပွဲတွင် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသော မဟာသတ္တိရှိ က္ෂတ္တရိယ သူရဲကောင်းတို့၏ လုပ်ရပ်များသည် အလွန်အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်၏။ ထိုလုပ်ရပ်များသည် အလွန်များပြားသဖြင့် အသေးစိတ် ချဲ့ထွင်ဖော်ပြမည်ဆိုလျှင်ပင် နှစ်တစ်ရာကြာသော်လည်း အကုန်မရေတွက်နိုင်»။
Verse 7
प्राधान्यतस्तु गदत: समासेनैव मे शृणु । कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरथद्ुते,अतः देवताओंके समान तेजस्वी तात! मैं मुख्य-मुख्य घटनाओंको ही संक्षेपसे सुना रहा हूँ, आप उन भूपतियोंके कर्म यथावत् रूपसे सुनिये
ဝါသုဒေဝ မိန့်တော်မူသည်– «အရေးအကြီးဆုံးကိုရွေးကာ အကျဉ်းချုံး၍ ငါပြောမည်၊ ငါ့စကားကို နားထောင်လော့။ အမတတို့၏ သံတမန်ရေ၊ မြေပြင်၏ အရှင်မင်းများ၏ လုပ်ရပ်များကို အစဉ်အတိုင်း၊ အမှန်အတိုင်း နားထောင်လော့။ ဤကဲ့သို့ ပြောကြားရာတွင် ဓမ္မ၏အလေးချိန်သည် အဓိကကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းနှင့် လုပ်ရပ်ကို သစ္စာတရားဖြင့် တင်ပြခြင်း၌ ရှိပြီး၊ အလွန်အကျွံ အသေးစိတ်ထဲတွင် မပျောက်ကွယ်သင့်။»
Verse 8
भीष्म: सेनापतिरभूदेकादशचमूपति: । कौरव्य: कौरवेन्द्राणां देवानामिव वासव:,जैसे इन्द्र देवताओंकी सेनाके स्वामी हैं, उसी प्रकार कुरुकुलतिलक भीष्म भी श्रेष्ठ कौरववीरोंके सेनापति बनाये गये थे। वे ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके संरक्षक थे
ဝါသုဒေဝ မိန့်တော်မူသည်– «ဘီရှ္မသည် စစ်တပ်အကြီးအကဲ ဖြစ်လာ၍ စစ်တပ် အက္ရှောဟိဏီ တစ်ဆယ့်တစ်ဖွဲ့၏ အရှင်ဖြစ်၏။ ကုရုမင်းတို့အနက်၌ သူသည် နတ်တို့အနက် ဝါသဝ (အိန္ဒြာ) ကဲ့သို့ ထင်ရှား၍ ကော်ရဝတပ်၏ အမြတ်ဆုံး ကာကွယ်သူနှင့် ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရ၏။ ဤကဗျာသည် စစ်တွင် အာဏာကို အလေးအနက်ထားရမည့် အကြီးအကဲနှင့် အရည်အချင်းပြည့်ဝသူထံ အပ်နှံကြောင်း၊ ထိုမြင့်မြတ်မှုသည် လိုက်ပါသူတို့၏ အသက်နှင့် ဓမ္မအပေါ် အလွန်လေးလံသော တာဝန်ကို သယ်ဆောင်လာကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။»
Verse 9
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपति: । बभूव रक्षितो धीमान् श्रीमता सव्यसाचिना,पाण्डवोंके सेनानायक शिखण्डी थे, जो सात अक्षौहिणी सेनाओंका संचालन करते थे। बुद्धिमान शिखण्डी श्रीमान् सव्यसाची अर्जुनके द्वारा सुरक्षित थे
ဝါသုဒေဝ မိန့်တော်မူသည်– «ရှိခဏ္ဍီသည် ပाण्डုသားတို့၏ စစ်တပ်ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာ၍ စစ်တပ် အက္ရှောဟိဏီ ခုနစ်ဖွဲ့ကို ဦးဆောင်၏။ ထိုပညာရှိ စစ်သူရဲကို ဂုဏ်သရေကြီးသော ဆဗျသಾಚင် (အာర్జုန) က ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထား၏။» ဓမ္မအရ ဤကဗျာသည် တရားသောအကြောင်းအရာ၌ စည်းကမ်းရှိသော ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် ကာကွယ်ရမည့် တာဝန်ကို ထင်ဟပ်စေသည်—အမိန့်ပေးခြင်းသည် တာဝန်နှင့်တွဲလျက်ရှိပြီး၊ အင်အားကိုလည်း သတိပညာဖြင့် ဦးဆောင်ရ၏။
Verse 10
तेषां तदभवद् युद्ध दशाहानि महात्मनाम् | कुरूणां पाण्डवानां च सुमहल्लोमहर्षणम्,उन महामनस्वी कौरवों और पाण्डवोंमें दस दिनोंतक महान् रोमांचकारी युद्ध हुआ
ဝါသုဒေဝ မိန့်တော်မူသည်– «ထို့နောက် မဟာစိတ်ရှိသော သူရဲကောင်းတို့အကြား၌ ကုရုတို့နှင့် ပाण्डဝတို့ကြား စစ်ပွဲကြီးတစ်ရပ် ဖြစ်ပွား၍ ဆယ်ရက်တိုင်တိုင် ဆက်လက်ခဲ့သည်—အလွန်ကြီးမား၍ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်စေသော တိုက်ပွဲဖြစ်ကာ အကြမ်းဖက်မှု၏ အရွယ်အစားကြောင့် အံ့ဩခြင်းနှင့် ကြောက်မက်ခြင်းကို တပြိုင်နက် လှုံ့ဆော်၏။»
Verse 11
ततः शिखण्डी गाड़ेयं युध्यमानं महाहवे । जघान बहुभिर्बाणै: सह गाण्डीवधन्चना,फिर दसवें दिन शिखण्डीने महासमरमें जूझते हुए गंगानन्दन भीष्मको गाण्डीवधारी अर्जुनकी सहायतासे बहुसंख्यक बाणोंद्वारा बहुत घायल कर दिया
ထို့နောက် ရှိခဏ္ဍီသည် မဟာစစ်မြေ၏ အလယ်၌ တိုက်ခိုက်နေသော ဂင်္ဂေယ (ဘီရှ္မ) ကို မြားအများဖြင့် ထိုးဖောက်ကာ ထိခိုက်စေ၏—ဂाण्डီဝကိုင် အာర్జုနနှင့် အတူတကွ လုပ်ဆောင်လျက်။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်တွင် မဟာဗျူဟာနှင့် အခြေအနေတို့က ကိုယ်ပိုင်သူရဲကောင်းမှုကို ကျော်လွန်နိုင်ကြောင်းကို ပြသသည်—ဘီရှ္မ၏ ကြောက်မက်ဖွယ် အင်အားသည် မဟာမိတ်မှု၊ နေရာချထားမှု၏ လှည့်ကွက်၊ ထို့ပြင် သူ၏ ကတိသစ္စာနှင့် ရွေးချယ်မှုတို့က ချမှတ်ထားသော ကန့်သတ်ချက်များကြောင့် ထိန်းချုပ်ခံရ၏။
Verse 12
अकरोत् स ततः काल॑ शरतल्पगतो मुनि: । अयनं दक्षिण हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे,तत्पश्चात् भीष्मजी बाणशय्यापर पड़ गये। जबतक दक्षिणायन रहा है, वे मुनिव्रतका पालन करते हुए शरशय्यापर सोते रहे हैं। दक्षिणायन समाप्त होकर उत्तरायणके आनेपर ही उन्होंने मृत्यु स्वीकार की है
ဝါသုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– ထို့နောက် မြားခင်းပေါ်၌ လဲလျောင်းနေသော မုနိသည် မိမိကွယ်လွန်မည့် အချိန်ကို ကိုယ်တိုင်ရွေးချယ်하였다။ နေ၏ လမ်းကြောင်းသည် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဒက္ခိဏာယန ကာလအတွင်း၌ မထွက်ခွာဘဲ၊ ထိုကာလကုန်ဆုံး၍ မြောက်ဘက်သို့ တက်သည့် ဥတ္တရာယန ရောက်လာမှသာ မရဏကို လက်ခံ하였다—အချိန်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သော သီလဝင့်ကျင့်မှုနှင့် စစ်ပြီးနောက်တောင် မပြတ်မလျော့ ထိန်းသိမ်းသော ဝရတ၏ တည်ကြည်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 13
ततः सेनापतिरभूद् द्रोणो<स्त्रविदुषां वर: । प्रवीर: कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव,तदनन्तर अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य द्रोण कौरवपक्षके सेनापति बनाये गये। वे कौरवराजकी सेनाके प्रमुख वीर थे, मानो दैत्यराज बलिकी सेनाके प्रधान संरक्षक शुक्राचार्य हों
ထို့နောက် လက်နက်ဗေဒ၌ အထူးကျွမ်းကျင်သူတို့အနက် အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဒြောဏာကို စစ်တပ်၏ စစ်ဦးစီးအဖြစ် ခန့်အပ်하였다။ သူသည် ကౌရဝဘုရင်၏ အဓိကသူရဲကောင်းအဖြစ် ရပ်တည်၍၊ ဒိုင်တျာတို့၏ အရှင်အတွက် ဆရာတော်နှင့် ကာကွယ်သူဖြစ်သော ကာဝျ (သုကြာစာရျ) ကဲ့သို့ တပ်တော်ရှေ့တန်း၌ ဦးဆောင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 14
अक्षौहिणीभ्रि: शिष्टाभिननवभिरद्द्धिजसत्तम: । संवृत: समरश्लाघी गुप्त: कृपवृषादिभि:,उस समय मरनेसे बची हुई नौ अक्षौहिणी सेना उन्हें सब ओरसे घेरकर खड़ी थी। वे स्वयं तो युद्धका हौसला रखते ही थे, कृपाचार्य और कर्ण भी सदा उनकी रक्षा करते रहते थे
ဝါသုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– “ကံကောင်းခြင်း၌ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သူကို ကျန်ရှိနေသေးသော အက္ရှೌဟိဏီ ကိုးတပ်က လေးဘက်လုံးမှ ဝိုင်းရံထားသည်။ သူကိုယ်တိုင် စစ်ပွဲကို လိုလား၍ တိုက်ပွဲ၌ ဂုဏ်ယူနေသော်လည်း၊ ကೃပ နှင့် ဝೃષ (ကರ್ಣ) တို့အပါအဝင် အခြားသူများက အမြဲတမ်း ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေကြသည်။”
Verse 15
धृष्टय्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् । गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा,इधर महान् अस्त्रवेत्ता धृष्टद्युम्न पाण्डवसेनाके अधिनायक हुए। जैसे मित्र वरुणकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार भीमसेन मेधावी धृष्टद्युम्नकी रक्षा करने लगे
ဝါသုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– “မဟာလက်နက်တို့ကို ကျွမ်းကျင်သော ဓೃಷ್ಟദ്യုမ್ನသည် ပाण्डဝတို့၏ စစ်ဦးစီးဖြစ်လာ하였다။ ဉာဏ်ပညာရှိသော ဓೃಷ್ಟദ്യုမ்னကို ဘီမက ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည်မှာ မိတ္တရက ဝရုဏကို ကာကွယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။”
Verse 16
स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामना: । पितुर्निकारान् संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत्,पाण्डवसेनासे घिरे हुए महामनस्वी वीर धृष्टद्युम्नने द्रोणके द्वारा अपने पिताके अपमानका स्मरण करके उन्हें मार डालनेके लिये युद्धमें बड़ा भारी पराक्रम दिखाया
မိမိစစ်တပ်ဖြင့် ဝိုင်းရံထားသော မြင့်မြတ်စိတ်ရှိသည့် ဓೃಷ್ಟദ്യုမ्नသည် ဒြောဏာထံ ရောက်လိုစိတ်ပြင်းပြ၍၊ ဒြောဏာကြောင့် မိမိဖခင် ခံခဲ့ရသော အရှက်တရားများကို သတိရကာ စစ်မြေပြင်အတွင်း၌ သူ့ကို သတ်ရန် အလွန်ကြီးမားသော သတ္တိပြုလုပ်ရပ်ကို ဆောင်ရွက်하였다။
Verse 17
तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसंगरे । नानादिगागता वीरा: प्रायशो निधनं गता:,धृष्टद्युम्न और द्रोणके उस भीषण संग्राममें नाना दिशाओंसे आये हुए भूपाल अधिक संख्यामें मारे गये
ဝါသုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—ဒြောဏနှင့် ပါဿတ၏သား (ဓೃဿ္ဍျုမ್ನ) တို့ကြားရှိ ကြောက်မက်ဖွယ် စစ်ပွဲ၌ အရပ်မျိုးစုံမှ ရောက်လာသော စစ်သူရဲမင်းများ အများအပြားသည် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးကြ၏။ ဤကဗျာသည် စစ်၏ကုန်ကျစရိတ်သည် ကျယ်ပြန့်၍ မရွေးမချယ်ဖြစ်ကြောင်း—ဝေးဝေးမှ စုဝေးလာသော အုပ်ချုပ်သူများတောင် အကြမ်းဖက်မှု၏ လှိုင်းထဲတွင် လွင့်ပါသွားကြသဖြင့် စစ်ကို လှုံ့ဆော် သို့မဟုတ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းသူတို့၏ ဓမ္မဆိုင်ရာ တာဝန်အလေးချိန်ကို သတိပေးသည်။
Verse 18
दिनानि पज्च तद् युद्धमभूत् परमदारुणम् | ततो द्रोण: परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गत:,उन दोनोंका वह परम दारुण युद्ध पाँच दिनोंतक चलता रहा। अन्तमें द्रोणाचार्य बहुत थक गये और धृष्टद्युम्नके वशमें पड़कर मारे गये
ထိုအလွန်ကြမ်းတမ်းသော စစ်ပွဲသည် ငါးရက်တိုင်တိုင် ဆက်လက်ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဒြောဏသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်၍ ဓೃဿ္ဍျုမ்ன၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်ကာ သတ်ဖြတ်ခံရ၏—ဤဖြစ်ရပ်သည် အင်အားကြီးဆုံး စစ်သူရဲတောင် ပင်ပန်းမှုနှင့် အခြေအနေတို့ကြောင့် အားနည်းလာသည့်အခါ စစ်၏အကျိုးဆက်နှင့် ယခင်က ပြုခဲ့သော သစ္စာကတိတို့၏ အကျိုးကို မလွတ်နိုင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။
Verse 19
ततः सेनापतिरभूत् कर्णो दौर्योधने बले । अक्षौहिणीभ्रि: शिष्टाभिवृत: पञचभिराहवे,तत्पश्चात् दुर्योधनकी सेनामें कर्णको सेनापति बनाया गया, जो मरनेसे बची हुए पाँच अक्षौहिणी सेनाओंसे घिरकर युद्धके मैदानमें खड़ा था
ထို့နောက် ဒုရ്യောဓန၏ စစ်တပ်တွင် ကර්ဏကို စစ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်하였다။ စစ်မြေပြင်၌ သူသည် ယခင်သတ်ဖြတ်မှုများနောက် ကျန်ရစ်သည့် အက္ရှောဟိဏီ ငါးတပ်ဖြင့် ဝိုင်းရံထားလျက် ရပ်တည်ကာ ဆုံးရှုံးမှုမပြတ်သောကြောင့် ဓမ္မအရပါ မောပန်းနေပြီဖြစ်သည့် စစ်ပွဲကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ယူ하였다။
Verse 20
तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिता: । हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवु: समवस्थिता:,उस समय पाण्डवोंके पास तीन अक्षौहिणी सेनाएँ शेष थीं, जिनकी रक्षा अर्जुन कर रहे थे। उनमें बहुत-से प्रमुख वीर मारे गये थे; फिर भी वे युद्धके लिये डटी हुई थीं
ဝါသုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—ပाण्डု၏သားများဘက်တွင် အက္ရှောဟိဏီ သုံးတပ်သာ ကျန်ရှိပြီး၊ အာర్జုန (ဘီဘတ်ဆု) က ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေ하였다။ ထိပ်တန်းသူရဲကောင်းများ အများစု သေဆုံးသွားခဲ့သော်လည်း ထိုတပ်ဖွဲ့များသည် စစ်အတွက် တန်းစီတည်ငြိမ်စွာ ရပ်တည်နေဆဲဖြစ်၍၊ ကြီးမားသောဆုံးရှုံးမှုအလယ်၌ပင် မလျော့သောသတ္တိနှင့် စစ်၏အမှောင်မိုက်သော ဆက်လက်တည်တံ့မှုကို ပြသသည်။
Verse 21
ततः पार्थ समासाद्य पतड़ इव पावकम् | पजञ्चत्वमगमत् सौतिर्द्धितीयेडहनि दारुण:,कर्ण दो दिनतक युद्ध करता रहा। वह बड़े क्रूर स्वभावका था। जैसे पतंग जलती आगमें कूदकर जल मरता है, उसी प्रकार वह दूसरे दिनके युद्धमें अर्जुनसे भिड़कर मारा गया
ဝါသုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—“အို ပါර්ထ၊ သုတ်၏သားသည် သဘာဝအားဖြင့် ကြမ်းတမ်းသူဖြစ်၍ သင်ထံသို့ ချဉ်းကပ်တိုက်ခိုက်ကာ ဒုတိယနေ့တွင် သေဆုံးသွား၏။ မီးလောင်တောက်ပနေသော မီးထဲသို့ ပိုးဖလံက ခုန်ဝင်၍ လောင်ကျွမ်းသေသကဲ့သို့၊ သူသည် သင့်နှင့် စစ်တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ပြီး သတ်ဖြတ်ခံရ၏။” ဤကဗျာသည် ဓမ္မဆိုင်ရာ သတိပေးချက်ကို ထင်ရှားစေသည်—ကြမ်းကြုတ်မှုက မောင်းနှင်သော မစဉ်းစားဘဲ ရန်လိုခြင်းနှင့် မောဟဝီရသတ္တိသည် ဓမ္မမဟုတ်လျှင် မိမိပျက်စီးခြင်းကို အမြန်ဆွဲခေါ်လာသည်။
Verse 22
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजस: । अक्षौहिणीभिस्तिसूभिमरद्रेशं पर्यवारयन्,कर्णके मारे जानेपर कौरव हतोत्साह होकर अपनी शक्ति खो बैठे और मद्रराज शल्यको सेनापति बनाकर उन्हें तीन अक्षौहिणी सेनाओंसे सुरक्षित रखकर उन्होंने युद्ध आरम्भ किया
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ကာဏ္ဏ သတ်ခံရသောအခါ ကౌရဝတို့၏ စိတ်ဓာတ်နှင့် အင်အားတို့ ကျဆင်း၍ မတည်မငြိမ် ဖြစ်သွားကြ၏။ ထို့နောက် မဒြရားရှင် ရှာလျကို စစ်ဦးစီးအဖြစ် ခန့်အပ်ကာ အက္ရှောဟိဏီ သုံးတပ်ဖြင့် ဝိုင်းရံကာကွယ်၍ စစ်ပွဲကို ပြန်လည် ဆက်လက်စတင်ကြ၏။
Verse 23
हतवाहनभूयिष्ठा: पाण्डवा5पि युधिष्ठटिरम् । अक्षौहिण्या निरुत्साहा: शिष्टया पर्यवारयन्,पाण्डवोंके भी बहुत-से वाहन नष्ट हो गये थे। उनमें भी अब युद्धविषयक उत्साह नहीं रह गया था तो भी वे शेष बची हुई एक अक्षौहिणी सेनासे घिरे हुए युधिष्ठिरको आगे करके शल्यका सामना करनेके लिये बढ़े
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ပाण्डဝတို့လည်း စီးနင်းယာဉ်နှင့် မြင်းရထားတို့ အများအပြား ပျက်စီးခဲ့၏။ စစ်အာရုံနှင့် စိတ်ဓာတ် လျော့နည်းသော်လည်း ကျန်ရှိသည့် အက္ရှောဟိဏီ တစ်တပ်ဖြင့် ဝိုင်းရံကာ ယုဓိဋ္ဌိရကို ရှေ့တန်းတင်၍ ရှာလျကို ရင်ဆိုင်ရန် တိုးတက်သွားကြ၏။
Verse 24
अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिर: । तस्मिंस्तदार्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम्,कुरुराज युधिष्ठिरने अत्यन्त दुष्कर पराक्रम करके दोपहर होते-होते मद्रराज शल्यको मार गिराया
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ကုရုတို့၏ ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရသည် မဒြရားရှင်ကို သတ်နိုင်ခဲ့၏။ နေ့လယ်မတိုင်မီ အလွန်ခက်ခဲသော လုပ်ရပ်ကို ပြီးမြောက်ကာ ရှာလျကို လဲကျစေခဲ့သည်။
Verse 25
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामना: । आहर्तारें कलेस्तस्य जघानामितविक्रम:,शल्यके मारे जानेपर अमित पराक्रमी महामना सहदेवने कलहकी नींव डालनेवाले शकुनिको मार दिया
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ရှာလျ သတ်ခံရပြီးနောက် အင်အားမတိုင်းတာနိုင်သော မဟာစိတ်ရှိသူ စဟဒေဝသည် အငြင်းပွားမှု၏ မီးစတင်ထိုးပေးသူ ရှကునိကို သတ်လိုက်၏။
Verse 26
निहते शकुनौ राजा धार॑राष्ट्र: सुदुर्मना: । अपाक्रामद् गदापाणिहत भूयिष्ठसैनिक:,शकुनिकी मृत्यु हो जानेपर राजा दुर्योधनके मनमें बड़ा दुःख हुआ। उसके बहुत-से सैनिक युद्धमें मार डाले गये थे। इसलिये वह अकेला ही हाथमें गदा लेकर रणभूमिसे भाग निकला
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ရှကునိ သတ်ခံရသောအခါ ဓృతရာഷ്ടရ၏ သား ဒုရ്യോധနသည် အလွန်ဝမ်းနည်းကြေကွဲသွား၏။ သူ၏ စစ်သည်အများစုလည်း ပျက်စီးပြီးဖြစ်သဖြင့် လက်တွင် ဂဒါကိုင်ကာ တစ်ယောက်တည်း စစ်မြေပြင်မှ ဆုတ်ခွာ၍ ထွက်ပြေးသွား၏။
Verse 27
तमन्वधावत् संक्रुद्धो भीमसेन: प्रतापवान् । हदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम्,इधरसे अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने उसका पीछा किया और द्वैपायन नामक सरोवरमें पानीके भीतर छिपे हुए दुर्योधनका पता लगा लिया
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ဒေါသပြင်းထန်၍ အင်အားကြီးမား သတ္တိပြောင်မြောက်သော ဘီမစೇနသည် သူ့ကို လိုက်လံလိုက်ဖမ်း하였다။ ထို့နောက် ‘ဒွైပာယန’ ဟုခေါ်သော ရေကန်၏ ရေအောက်တွင် ပုန်းကွယ်နေသော သူ့ကိုလည်း တွေ့မြင်လိုက်သည်။
Verse 28
हतशिष्टेन सैन्येन समन्तात् परिवार्य तम् । अथोपविविशुर्द्वश हृदस्थं पञच पाण्डवा:,तदनन्तर हर्षमें भरे हुए पाँचों पाण्डव मरनेसे बची हुई सेनाके द्वारा उसपर चारों ओरसे घेरा डालकर तालाबमें बैठे हुए दुर्योधनके पास जा पहुँचे
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ထို့နောက် ဝမ်းမြောက်လှုပ်ရှားနေသော ပာဏ္ဍဝ ငါးဦးသည် မကျန်မရှားသော စစ်တပ်အကြွင်းအကျန်တို့ဖြင့် သူ့ကို အရပ်လေးမျက်နှာမှ ဝိုင်းရံကာ ရေကန်အတွင်း ထိုင်နေသော ဒုရျောဓနထံ ချဉ်းကပ်သွားကြသည်။
Verse 29
विगाहा सलिल त्वाशु वाग्बाणैर्भुशविक्षत: । उत्थाय स गदापाणिरयुद्धाय समुपस्थित:,उस समय भीमसेनके वाग्बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर दुर्योधन तुरंत पानीसे बाहर निकला और हाथमें गदा ले युद्धके लिये उद्यत हो पाण्डवोंके पास आ गया
ဘီမစೇန၏ စကားမြားကဲ့သို့ ထိုးနှက်သော စကားလုံးများကြောင့် ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်နာကျင်သော်လည်း ဒုရျောဓနသည် ချက်ချင်း ရေထဲမှ ထွက်လာ၍၊ ထို့နောက် ဂဒါကို ကိုင်ဆောင်ကာ တိုက်ပွဲအတွက် အသင့်ဖြစ်လျက် ပာဏ္ဍဝတို့ရှေ့သို့ တက်လာ하였다။
Verse 30
ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे | भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम्,तत्पश्चात् उस महासमरमें सब राजाओंके देखते-देखते भीमसेनने पराक्रम करके धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधनको मार डाला
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– ထို့နောက် ထိုမဟာစစ်ပွဲတွင် ဓာရ္တရာෂ္ဋရ မင်း ဒုရျောဓနသည် ဘီမစೇန၏ သတ္တိနှင့် အင်အားကြောင့် မြေကြီး၏ မင်းများ မျက်မြင်ရှေ့တွင်ပင် သတ်ဖြတ်ခံရ하였다။
Verse 31
ततस्तत् पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि । निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता,इसके बाद रातके समय जब पाण्डवोंकी सेना अपनी छावनीमें निश्चिन्त सो रही थी, उसी समय द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने अपने पिताके वधको न सह सकनेके कारण आक्रमण किया और सबको मार गिराया
ထို့နောက် ညအချိန်တွင် စခန်း၌ အိပ်ပျော်နေသော ပာဏ္ဍဝတို့၏ စစ်တပ်ကို ဒ್ರೋဏ၏သား အရှ္ဝတ္ထာမာသည် မိမိအဖ၏ သတ်ဖြတ်ခြင်းကို မခံနိုင်သဖြင့် သတ်ဖြတ်ပစ်하였다။
Verse 32
हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह । युयुधानसहायेन पज्च शिष्टास्तु पाण्डवा:,उस समय पाण्डवोंके पुत्र, मित्र और सैनिक सब मारे गये। केवल मेरे और सात्यकिके साथ पाँचों पाण्डव शेष रह गये हैं
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «သူတို့၏ သားများသည် သတ်ဖြတ်ခံရပြီး၊ အင်အားသည် ကျိုးပဲ့သွားကာ၊ မိတ်ဆွေများလည်း ပျက်စီးသွားပြီ။ ငါနှင့်အတူ၊ ယုယုဓာနကို မဟာမိတ်အဖြစ်ထားလျက်—ပဏ္ဍဝ ငါးပါးသာ ကျန်ရစ်သည်»။
Verse 33
सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत । युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्त:पाण्डवसंश्रयात्,कौरवोंके पक्षमें कृपाचार्य और कृतवर्माके साथ द्रोणपुत्र अश्वत्थामा युद्धसे जीवित बचा है। कुरुवंशी युयुत्सु भी पाण्डवोंका आश्रय लेनेके कारण बच गये हैं
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «ကೃပနှင့် ဘောဇ (ကೃတဝರ್ಮန်) တို့နှင့်အတူ ဒ್ರೋဏ၏သား အရှွတ္ထာမန်သည် စစ်ပွဲမှ အသက်ရှင်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ယုယုತ್ಸုလည်း ကೌရဝ မျိုးရိုးဖြစ်သော်လည်း ပဏ္ဍဝတို့ထံ ခိုလှုံခဲ့သောကြောင့် အသက်ချမ်းသာရခဲ့သည်»။
Verse 34
निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने । विदुर: संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ,बन्धु-बान्धवोंसहित कौरवराज दुर्योधनके मारे जानेपर विदुर और संजय धर्मराज युधिष्ठिरके आश्रयमें आ गये हैं
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «ကೌရဝတို့၏ အရှင် စုယောဓန (ဒုရ്യောဓန) သည် မိမိ၏ ကျန်ရှိသည့် အထောက်အပံ့များနှင့်အတူ သတ်ဖြတ်ခံရသောအခါ၊ ဝိဒုရနှင့် စဉ္ဇယတို့သည် ဓမ္မရာဇ ယုဓိဋ္ဌိရထံ လာရောက် ခိုလှုံကြသည်»။
Verse 35
एवं तदभवद् युद्धमहान्यष्टादश प्रभो । यत्र ते पृथिवीपाला निहता: स्वर्गमावसन्,प्रभो! इस प्रकार अठारह दिनोंतक वह युद्ध हुआ है। उसमें जो राजा मारे गये हैं, वे स्वर्गलोकमें जा बसे हैं
ဝါသုဒေဝက ပြောသည်– «ဤသို့ပင် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်၊ အရှင်။ ထိုမဟာစစ်ပွဲသည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ရက်ကြာခဲ့၏။ ထိုနေရာ၌ မြေပြင်ကို အုပ်စိုးသော ဘုရင်များသည် သတ်ဖြတ်ခံရပြီးနောက် ကောင်းကင်ဘုံ၌ နေထိုင်ကြ၏»။
Verse 36
वैशम्पायन उवाच शृण्वतां तु महाराज कथां तां लोमहर्षणाम् । दुःखशोकपरिकक््लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा,वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज! रोंगटे खड़े कर देनेवाली उस युद्ध-वार्ताको सुनकर वृष्णिवंशी लोग दुःख-शोकसे व्याकुल हो गये
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «မဟာဘုရင်၊ ထိုကြောက်မက်ဖွယ် စစ်သတင်းကို နားထောင်ကြသော်၊ ဝೃෂ္ဏိ မျိုးသားတို့သည် ထိုအခါ ဒုက္ခ၊ ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် စိတ်ပင်ပန်းနာကျင်မှုတို့ကြောင့် လွှမ်းမိုးခံရကြ၏»။
Verse 60
इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि वासुदेववाक्ये षष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपवके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें श्रीकृष्णद्वारा युद्धवृत्तानतका कथनविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိ မဟာဘာရတ၌ အာရှွမေဓိက ပရဝအတွင်းရှိ အနုဂီတာ အခန်းကဏ္ဍ၌ ဝါစုဒေဝ (ကృష్ణ) ၏ မိန့်ခွန်းပါဝင်သော အခန်း အခြောက်ဆယ်မြောက်သည် ပြီးဆုံး၏။ ဤနေရာတွင် စစ်ပြီးနောက် သီလနှင့် ဝိညာဉ်ရေး အဓိပ္ပါယ်တရားတို့ကို သင်ခန်းစာအဖြစ် ချိတ်ဆက်ကာ သီရိ ကృష్ణက စစ်ပွဲဖြစ်ရပ်များကို ပြန်လည်ဖော်ပြသော အခန်းလည်း အဆုံးသတ်၏။
Frequently Asked Questions
Whether it is ethically permissible to delay painful truth to prevent immediate harm: Kṛṣṇa omits Abhimanyu’s death to protect Vasudeva, but the household’s grief dynamics require timely, accurate disclosure and accountability in narration.
The chapter teaches disciplined grief: acknowledging loss without collapsing into rage or paralysis, interpreting death within kṣatriya duty and kāla, and translating sorrow into socially constructive rites and generosity.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is practical and ethical—modeling how truthful narration, consolation, and śrāddha-linked giving stabilize community life after catastrophic events.