Adhyaya 36
तमोगुण-निरूपण (Analysis of Tamas and its Marks)
Upa-parva: Guṇa-vyākhyāna (Discourse on the Three Guṇas) — Āśvamedhika Parva
Brahmā presents an instructional taxonomy of embodied life and the three guṇas. The body is described as an unmanifest yet stable, all-pervading ‘nine-gated city’ constituted by three guṇas and five elements; mind and intellect are treated as organizing powers within this system. The discourse then explains the interdependence and mutual regulation of tamas, rajas, and sattva, emphasizing how one guṇa becomes prominent when another is restrained. The chapter concentrates on tamas: it is characterized as nocturnal/obscuring (mohasaṃjñita), associated with adharmic tendencies and fixed patterns of harmful action. A detailed catalogue of tamasic traits is supplied—confusion, ignorance, non-renunciation, indecision, fear, greed, grief, disbelief, distorted affect, lack of empathy, moral dullness, heaviness, and downward orientation—followed by behavioral exemplars (e.g., wasteful initiatives, empty giving, reckless consumption, excessive speech, envy). The text links persistent tamasic conduct to lower destinies (immobile beings, various animal forms, and afflicted human conditions), while contrasting it with upward movement through refinement (saṃskāra) and disciplined action. It closes with a meta-instruction: sustained knowledge of the guṇas enables release from tamasic conditioning.
Chapter Arc: ब्रह्मा महर्षियों के प्रश्नों के उत्तर में सृष्टि के सूक्ष्म आधार—गुणों की साम्यावस्था और ‘अव्यक्त’ की स्थिर, सर्वव्यापी सत्ता—का संकेत देकर तमोगुण के रहस्य का द्वार खोलते हैं। → वह बताते हैं कि जब गुणों का संतुलन बिगड़ता है तो मन-बुद्धि-इन्द्रिय-प्रवृत्तियों का जाल फैलता है; चित्त-प्रवाह के ‘तीन स्रोत’ बार-बार उसी गुणात्मिका धारा में बहते हैं, और तमस के लक्षण—अस्मृति, अविपाक, नास्तिक्य, भिन्नवृत्ति, अन्धत्व, जघन्य प्रवृत्ति—जीव को नीचे खींचते जाते हैं। → तमस में डूबे ‘अवाक्स्रोतस’ प्राणी—दुर्वृत्त, स्वकर्म-चिह्नित—का चित्र उभरता है; फिर निर्णायक वाक्य आता है: ‘अतत्त्व में तत्त्व देखने वाला कौन है?’—अर्थात मोह की चरम सीमा, जहाँ विवेक ही उलट जाता है। → ब्रह्मा तमोगुण के बहुविध रूप, उसके कार्य और फल का यथावत निरूपण कर निष्कर्ष देते हैं: जो मनुष्य इन गुणों को सदा जानता है, वह तामस बन्धनों से मुक्त हो सकता है; संस्कार और यत्न से ऊर्ध्वगति का वैदिक आश्वासन भी रखा जाता है। → तमस के ‘नियम’ और नियंत्रण की ओर संकेत (जहाँ-जहाँ ये गुण रोके जाते हैं) आगे के विवेचन का निमंत्रण देता है।
Shlokas
Verse 1
अपन कराता बछ। रस: षटत्रिशो<ध्याय: ब्रह्माजीके द्वारा तमोगुणका, उसके कार्यका और फलका वर्णन ब्रह्मोवाच तदव्यक्तमनुद्रिक्त सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् । नदद्वारं पुरं विद्यात् त्रिगुणं पजचधातुकम्,ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! जब तीनों गुणोंकी साम्यावस्था होती है, उस समय उसका नाम अव्यक्त प्रकृति होता है। अव्यक्त समस्त प्राकृत कार्योंमें व्यापक, अविनाशी और स्थिर है। उपर्युक्त तीन गुणोंमें जब विषमता आती है, तब वे पञज्चभूतका रूप धारण करते हैं और उनसे नौ द्वारवाले नगर (शरीर)-का निर्माण होता है, ऐसा जानो। इस पुरमें जीवात्माको विषयोंकी ओर प्रेरित करनेवाली मनसहित ग्यारह इन्द्रियाँ हैं। इनकी अभिव्यक्ति मनके द्वारा हुई है। बुद्धि इस नगरकी स्वामिनी है, ग्यारहवाँ मन दस इन्द्रियोंसे श्रेष्ठ है
ဗြဟ္မာက ပြောသည်– «မထင်ရှားသော ပရကృతိ (အဝျက်တ) သည် မလှုပ်ရှား၊ အရာအားလုံးတွင် ပျံ့နှံ့၊ မပျက်စီး၊ တည်ငြိမ်ခိုင်မြဲသော အခြေခံဖြစ်သည်ဟု သိမှတ်ရမည်။ ဂုဏ်သုံးပါးသည် ညီမျှမှုမှ ကွာသွားသောအခါ၊ ၎င်းတို့သည် အခြေခံဓာတ်ငါးပါးအဖြစ် ပြောင်းလဲကာ ထိုမှ ‘တံခါးကိုးပေါက်ရှိ မြို့’ (ကိုယ်ခန္ဓာ) ပေါ်ပေါက်လာသည်»။
Verse 2
एकादशपरिक्षेपं मनोव्याकरणात्मकम् । बुद्धिस्वामिकमित्येतत् परमेकादशं भवेत्,ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! जब तीनों गुणोंकी साम्यावस्था होती है, उस समय उसका नाम अव्यक्त प्रकृति होता है। अव्यक्त समस्त प्राकृत कार्योंमें व्यापक, अविनाशी और स्थिर है। उपर्युक्त तीन गुणोंमें जब विषमता आती है, तब वे पञज्चभूतका रूप धारण करते हैं और उनसे नौ द्वारवाले नगर (शरीर)-का निर्माण होता है, ऐसा जानो। इस पुरमें जीवात्माको विषयोंकी ओर प्रेरित करनेवाली मनसहित ग्यारह इन्द्रियाँ हैं। इनकी अभिव्यक्ति मनके द्वारा हुई है। बुद्धि इस नगरकी स्वामिनी है, ग्यारहवाँ मन दस इन्द्रियोंसे श्रेष्ठ है
ဝါယုက ပြောသည်– «ဤသည်မှာ စိတ်၏ ခွဲခြားဖော်ထုတ်မှုကြောင့် ပေါ်လာသော ‘တစ်ဆယ့်တစ်မျိုးသော ပျံ့နှံ့ထုတ်လွှတ်မှု’ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုအပေါ်တွင် buddhi (ဉာဏ်) သည် အရှင်အဖြစ် အုပ်စိုးနေသည်။ ထို့ကြောင့် အမြင့်မြတ်ဆုံး တစ်ဆယ့်တစ်ပါးကို ဤသို့ ဖော်ပြသည်»။
Verse 3
त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुन: पुनः । प्रनाड्यस्तिस्र एवैता: प्रवर्तन्ते गुणात्मिका:,इसमें जो तीन स्रोत (चित्तरूपी नदीके प्रवाह) हैं, वे उन तीन गुणमयी नाडियोंके द्वारा बार-बार भरे जाते एवं प्रवाहित होते हैं
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်– «ဤအတွင်း၌ စီးကြောင်း သုံးခု ရှိပြီး ထိုစီးကြောင်းတို့သည် ထပ်ခါထပ်ခါ ပြန်လည်ဖြည့်တင်းခံရသည်။ ဂုဏ်သုံးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လမ်းကြောင်း သုံးခုတည်းက ထိုစီးကြောင်းတို့ကို လှုပ်ရှားစေ၍ စီးဆင်းနေစေသည်»။
Verse 4
तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणानेतान् प्रचक्षते । अन्योन्यमि थुना: सर्वे तथान्योन्यानुजीविन:,सत्त्व, रज और तम--इन तीनोंको गुण कहते हैं। ये परस्पर एक-दूसरेके प्रतिद्वन्द्दी, एक-दूसरेके आश्रित, एक-दूसरेके सहारे टिकनेवाले, एक-दूसरेका अनुसरण करनेवाले और परस्पर मिश्रित रहनेवाले हैं। पाँचों महाभूत त्रिगुणात्मक हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «အမှောင် (tamas)၊ လှုပ်ရှားမှု (rajas) နှင့် ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှု (sattva) — ဤသုံးပါးကို ဂုဏ်ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့အားလုံးသည် အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်နေသော်လည်း အပြန်အလှန် မူတည်ကြပြီး၊ အပြန်အလှန် ထောက်ပံ့ကာ၊ အပြန်အလှန် လိုက်နာ၍၊ အပြန်အလှန် ရောနှောနေကြသည်»။
Verse 5
अन्योन्यापाश्रयाश्चापि तथान्योन्यानुवर्तिन: । अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणा: पज्चधातव:,सत्त्व, रज और तम--इन तीनोंको गुण कहते हैं। ये परस्पर एक-दूसरेके प्रतिद्वन्द्दी, एक-दूसरेके आश्रित, एक-दूसरेके सहारे टिकनेवाले, एक-दूसरेका अनुसरण करनेवाले और परस्पर मिश्रित रहनेवाले हैं। पाँचों महाभूत त्रिगुणात्मक हैं
ဝါယုက ပြောသည်။ သတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ—ဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးသည် အပြန်အလှန် မှီခိုနေကြ၏။ တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး ဆန့်ကျင်သော်လည်း ထောက်ပံ့ကာ လိုက်လံသွားလာ၍ အပြန်အလှန် ချည်နှောင်ရောနှောနေကြ၏။ ထိုနည်းတူ မဟာဘူတ ငါးပါးလည်း ဂုဏ်သုံးပါးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် သီလပိုင်းဆိုင်ရာ ခွဲခြားသိမြင်မှုကို ညွှန်ပြသည်—တစ်ခုတည်းသော တည်ငြိမ်သဘောတရားဟု ထင်ရသော်လည်း အမှန်မှာ အရည်အသွေးများ ရောနှောပြောင်းလဲနေခြင်းဖြစ်၍ ပညာရှိသော အကျင့်သည် တစ်ဖက်သတ်မကပ်လှမ်းဘဲ ထိုရောနှောမှုကို သိမြင်ရမည်။
Verse 6
तमसो मिथुन सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रज: । रजसश्षापि सत्त्वं स्यात् सत्त्वस्य मिथुनं तम:,तमोगुणका प्रतिद्वन्द्दी है सत््वगुण और सत्त्व-गुणका प्रतिद्वन्द्धी रजोगुण है। इसी प्रकार रजोगुणका प्रतिद्वन्द्दी सत््वगुण है और सत्त्वगुणका प्रतिद्वन्द्ी तमोगुण है
တမ၏ ပြိုင်ဘက်မှာ သတ္တဝ ဖြစ်၏၊ သတ္တဝ၏ ပြိုင်ဘက်မှာ ရဇ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ ရဇ၏ ပြိုင်ဘက်မှာ သတ္တဝ ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ သတ္တဝ၏ ပြိုင်ဘက်မှာ တမ ဖြစ်၏။
Verse 7
नियम्यते तमो यत्र रजत्तत्र प्रवर्तते । नियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते,जहाँ तमोगुणको रोका जाता है, वहाँ रजोगुण बढ़ता है और जहाँ रजोगुणको दबाया जाता है, वहाँ सत्त्वगुणकी वृद्धि होती है
ဝါယုက ပြောသည်။ တမ၏ အမှောင်နှင့် အလေးအနက် (တမ) ကို ထိန်းချုပ်ရာ၌ ရဇ၏ လှုပ်ရှားအား (ရဇ) သည် စတင် လည်ပတ်လာ၏။ ထို့ပြင် မငြိမ်မသက် လှုပ်ရှားမှု (ရဇ) ကို ချုပ်ငြိမ်းရာ၌ သတ္တဝ၏ ကြည်လင်ညီမျှမှု (သတ္တဝ) သည် ရှေ့တန်းထွက်လာ၏။ ဤသင်ခန်းစာသည် ကိုယ်တိုင်ပြုပြင်သီလတည်ဆောက်ခြင်းကို ညွှန်ပြသည်—နိမ့်သော အလေ့အထများကို သတိဖြင့် ထိန်းညှိလျှင် မြင့်သော စိတ်ဂုဏ်ရည် ပေါ်ထွန်းလာနိုင်သည်။
Verse 8
नैशात्मकं तमो विद्यात् त्रिगुणं मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु । तामसं रूपमेतत् तु दृश्यते चापि सड्भतम्,तमको अन्धकाररूप और त्रिगुणमय समझना चाहिये। उसका दूसरा नाम मोह है। वह अधर्मको लक्षित करानेवाला और पाप करनेवाले लोगोंमें निश्चित रूपसे विद्यमान रहनेवाला है। तमोगुणका यह स्वरूप दूसरे गुणोंसे मिश्रित भी दिखायी देता है
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်။ ‘တမကို ညနှင့် အမှောင်၏ သဘောတရားဟု သိမှတ်လော့—ဂုဏ်သုံးပါးအနက် တစ်ပါးဖြစ်ပြီး မောဟ (မိုဟ) ဟူ၍လည်း ခေါ်၏။ ၎င်းသည် အဓမ္မ၏ လက္ခဏာဖြစ်ကာ အပြစ်ကမ္မ၌ လုပ်ကိုင်နေသူတို့အတွင်း တည်ငြိမ်သော အလေ့အထအဖြစ် ရှိနေ၏။ ဤသည်မှာ တမ၏ ရုပ်သဘောဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အခြားဂုဏ်များနှင့် ရောနှောပေါ်ထွန်းနေသည်ကိုလည်း တွေ့ရ၏।’
Verse 9
प्रकृत्यात्मकमेवाहू रज: पर्यायकारकम् । प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यमुत्पत्तिलक्षणम्,रजोगुणको प्रकृतिरूप बतलाया गया है, यह सृष्टिकी उत्पत्तिका कारण है। सम्पूर्ण भूतोंमें इसकी प्रवृत्ति देखी जाती है। यह दृश्य जगत् उसीका स्वरूप है, उत्पत्ति या प्रवृत्ति ही उसका लक्षण है
ဝါယုက ပြောသည်။ ‘ရဇသည် ပရကృతိ (Prakṛti) ၏ သဘောတရားတည်းဟူ၍ ကြေညာထားပြီး ပြောင်းလဲမှု၏ သဘောတရားအဖြစ် လုပ်ဆောင်၏။ ၎င်းသည် သတ္တဝါအားလုံးအတွင်း လည်ပတ်နေပြီး နေရာတိုင်းတွင် မြင်တွေ့ရ၏။ ထင်ရှားသော လောကသည် ၎င်း၏ အမှတ်အသားကို ဆောင်ထားသည်—၎င်း၏ လက္ခဏာမှာ ပေါ်ထွန်းခြင်းနှင့် မရပ်မနား လှုပ်ရှားခြင်းပင် ဖြစ်၏।’
Verse 10
प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधधानता । सात्त्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसम्मितम्,सब भूतोंमें प्रकाश, लघुता (गर्वहीनता) और श्रद्धा--यह सत्तवगुणका रूप है। गर्वहीनताकी श्रेष्ठ पुरुषोंने प्रशंसा की है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «သတ္တဝါအပေါင်းတို့အတွင်း အလင်းရောင်ကဲ့သို့ ထွန်းလင်းခြင်း၊ အတ္တမာန်ကို လျော့ချသော နှိမ့်ချမှု (အတ္တပေါ့ပါးမှု) နှင့် မယိမ်းမယိုင် ယုံကြည်သဒ္ဓါ—ဤတို့သည် စတ္တဝဂုဏ်၏ ရုပ်သဘောဖြစ်သည်။ ထိုနှိမ့်ချမှုကို သီလဝါဒင်တို့က အကောင်းဆုံး၏ အမှတ်အသားဟု အတည်ပြုချီးမွမ်းကြသည်»။
Verse 11
एतेषां गुणतत्त्वानि वक्ष्यन्ते तत्त्वहेतुभि: । समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि बोधत,अब मैं तात्विक युक्तियोंद्वारा संक्षेप और विस्तारके साथ इन तीनों गुणोंके कार्योंका यथार्थ वर्णन करता हूँ, इन्हें ध्यान देकर सुनो
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ယခု ငါသည် သစ္စာသို့ ဦးတည်စေသော မှန်ကန်သည့် သဘောတရားများဖြင့် ဤဂုဏ်သုံးပါး၏ အမှန်တကယ် သဘောသဘာဝနှင့် လုပ်ဆောင်ပုံကို ဖော်ပြမည်။ အကျဉ်းချုပ်လည်း၊ အသေးစိတ်လည်း ရှင်းလင်းမည်။ အမှန်အတိုင်း နားလည်၍ သတိပညာဖြင့် နားထောင်ကြလော့»။
Verse 12
सम्मोहोऊज्ञानमत्याग: कर्मणामविनिर्णय: । स्वप्न: स्तम्भो भयं लोभ: स्वत: सुकृतदूषणम्,तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणा: । मोह, अज्ञान, त्यागका अभाव, कर्मोंका निर्णय न कर सकना, निद्रा, गर्व, भय, लोभ, स्वयं शुभ कर्मोंमें दोष देखना, स्मरणशक्तिका अभाव, परिणाम न सोचना, नास्तिकता, दुश्चरित्रता, निर्विशेषता (अच्छे-बुरेके विवेकका अभाव), इन्द्रियोंकी शिथिलता, हिंसा आदि निन्दनीय दोषोंमें प्रवृत्त होना, अकार्यको कार्य और अज्ञानको ज्ञान समझना, शत्रुता, काममें मन न लगाना, अअश्रद्धा, मूर्खतापूर्ण विचार, कुटिलता, नासमझी, पाप करना, अज्ञान, आलस्य आदिके कारण देहका भारी होना, भाव-भक्तिका न होना, अजितेन्द्रियता और नीच कर्मोमें अनुराग--ये सभी दुर्गुण तमोगुणके कार्य बतलाये गये हैं। इनके सिवा और भी जो-जो बातें इस लोकमें निषिद्ध मानी गयी हैं, वे सब तमोगुणी ही हैं
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «မောဟ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်ခြင်း၊ ကိုယ့်လုပ်ရပ်ကို မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း၊ အိပ်ငိုက်မှုနှင့် ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်စိတ်တောင့်တင်း၍ မလှုပ်ရှားနိုင်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ လောဘ၊ ကိုယ့်ကောင်းမှုတောင် အပြစ်ရှာတတ်ခြင်း—ဤသို့သော အရာများသည် အမှောင်၏ ဂုဏ်ဖြစ်သော တမသ (tamas) အောက်တွင် ထိန်းချုပ်ခံရသည်။ သီလဓမ္မအရ တမသကို ခွဲခြားသိနိုင်သော လက္ခဏာများပင်ဖြစ်၍ အမြင်ခွဲခြားမှုကို မိုက်မဲစေကာ ဆုံးဖြတ်အားကို လျော့နည်းစေပြီး မှန်ကန်သော အကျင့်မှ လူကို လှည့်ဖယ်စေသည်»။
Verse 13
अस्मृतिश्नचाविपाकश्च नास्तिकयं भिन्नवृत्तिता | निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုသို့သော လမ်းစဉ်မှ မှန်ကန်သော မှတ်ဉာဏ်နှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှု ပျောက်ကွယ်လာပြီး၊ လုပ်ရပ်တို့၏ အကျိုးသည် မရင့်မပြည့်ဘဲ အကျိုးမဲ့ဖြစ်တတ်သည်။ မယုံကြည်မှုနှင့် အပြတ်အတောက် မညီညွတ်သော အကျင့်စရိုက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထို့နောက် လူသည် ကောင်းမကောင်း ခွဲမသိသော အခြေအနေ၊ မျက်ကန်းသကဲ့သို့သော အမှောင်ထဲသို့ ကျရောက်ကာ အနိမ့်ဆုံး ဂုဏ်သဘောနှင့် အလေ့အထများအတိုင်း အသက်ရှင်ရသည်»။
Verse 14
अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता । अमैत्री विकृताभावो हा श्रद्धा मूढठभावना
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «မလုပ်ခဲ့သေးသော အလုပ်ကို လုပ်ပြီးဟန်ဆောင်၍ ဂုဏ်ယူခြင်း၊ မသိနားမလည်သေးဘဲ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပညာရှိဟု ထင်မြင်ခြင်း၊ မေတ္တာမရှိခြင်း၊ စိတ်သဘောထား ပျက်ယွင်းကာ ကောက်ကွေ့ခြင်း၊ သဒ္ဓါပျောက်ဆုံးခြင်း၊ နှင့် မိုက်မဲသော အယူအဆကို ခေါင်းမာစွာ ဆုပ်ကိုင်ခြင်း—ဤတို့သည် အတွင်းစိတ်ပုပ်ပွခြင်းနှင့် သီလကျဆုံးခြင်း၏ လက္ခဏာများဖြစ်သည်»။
Verse 15
अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना । गुरुत्वं सन्नभावत्वमवशित्वमवाग्गति:
ဝါယုက ပြောသည်– «ကောက်ကျစ်မှု၊ သတိမရှိခြင်း၊ မသိမမြင်မှုကြောင့် ဖြစ်သော အပြစ်ကမ္မ၊ စိတ်ဝိညာဉ်၏ လေးလံမှု၊ “အမှန်တကယ်ရှိသည်” ဟု စွဲကပ်သည့်အခြေအနေကြောင့် ချည်နှောင်ခံရခြင်း၊ အကူအညီမဲ့ခြင်း၊ နှင့် အောက်သို့ကျဆင်းသည့် လမ်းကြောင်း—ဤတို့သည် သီလကျင့်ဝတ်ပျက်ယွင်းမှု၏ လက္ခဏာများဖြစ်၍ သတ္တဝါကို မြတ်သောလမ်းမှ ဝေးကွာစေသည်»။
Verse 16
सर्व एते गुणा वृत्तास्तामसा: सम्प्रकीर्तिता: । ये चान्ये विहिता भावा लोके5स्मिन् भावसंज्ञिता:
ဝါယုက ပြောသည်– «ဖော်ပြခဲ့သော အလေ့အထများနှင့် လက္ခဏာများအားလုံးကို တာမသ (tāmasa) သဘောတရားဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် ဤလောက၌ ‘အခြေအနေ’ သို့မဟုတ် ‘အလေ့အထ’ ဟု သတ်မှတ်အသိအမှတ်ပြုထားသော စိတ်အခြေအနေများနှင့် အပြုအမူပုံစံများ အခြားအရာအားလုံးလည်း ဤတူညီသော အမျိုးအစားအတွင်း၌ နားလည်ရမည်»။
Verse 17
परिवादकथा नित्य देवब्राह्मणवैदिकी,देवता, ब्राह्मण और वेदकी सदा निन्दा करना, दान न देना, अभिमान, मोह, क्रोध, असहनशीलता और प्राणियोंके प्रति मात्सर्य--ये सब तामस बर्ताव हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «အမြဲတမ်း အပြစ်တင်စကား၊ အထူးသဖြင့် နတ်ဘုရားများ၊ ဗြာဟ္မဏများနှင့် ဝေဒဓမ္မအစဉ်အလာကို ဆဲဆိုနိန်ချခြင်း၊ ထို့ပြင် လှူဒါန်းရန် ငြင်းဆန်ခြင်း၊ မာန၊ မောဟ၊ ဒေါသ၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း၊ နှင့် သတ္တဝါတို့အပေါ် မနာလိုမုန်းတီးခြင်း—ဤအရာအားလုံးသည် တာမသ (tāmasa) အပြုအမူများ ဖြစ်သည်»။
Verse 18
अत्यागश्चाभिमानश्चव मोहो मन्युस्तथाक्षमा । मत्सरश्रैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते,देवता, ब्राह्मण और वेदकी सदा निन्दा करना, दान न देना, अभिमान, मोह, क्रोध, असहनशीलता और प्राणियोंके प्रति मात्सर्य--ये सब तामस बर्ताव हैं
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်– «ကပ်စေးနည်းခြင်း (လှူဒါန်းရန် ငြင်းဆန်ခြင်း)၊ မာန၊ မောဟ၊ ဒေါသ၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း၊ နှင့် သတ္တဝါတို့အပေါ် မနာလိုခြင်း—ဤသို့သော အပြုအမူကို တာမသ (tāmasa) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်၊ အမှောင်နှင့် အင်အားမဲ့မှုမှ ပေါက်ဖွားသော အရာဖြစ်သည်»။
Verse 19
वृथारम्भा हि ये केचिद् वृथा दानानि यानि च । वृथा भक्षणमित्येतत् तामसं वृत्तमिष्यते,(विधि और श्रद्धासे रहित) व्यर्थ कार्योका आरम्भ करना, (देश-काल-पात्रका विचार न करके अश्रद्धा और अवहेलनापूर्वक) व्यर्थ दान देना तथा (देवता और अतिथिको दिये बिना) व्यर्थ भोजन करना भी तामसिक कार्य है
ဝါယုက ပြောသည်– «အချည်းနှီး စတင်သော လုပ်ငန်းများ၊ အချည်းနှီး ပေးကမ်းသော လှူဒါန်းမှုများ၊ နှင့် အချည်းနှီး စားသောက်ခြင်း—ဤသို့သော အပြုအမူကို တာမသ (tāmasa) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်»။ ကျင့်ဝတ်အရဆိုလျှင် စည်းကမ်းနှင့် श्रद्धာ မပါဘဲ လုပ်ဆောင်ခြင်း—အချိန်၊ နေရာ၊ လက်ခံသူကို မစဉ်းစားဘဲ မလေးစားသဘောဖြင့် လှူဒါန်းခြင်း၊ သို့မဟုတ် နတ်ဘုရားနှင့် ဧည့်သည်ကို မပူဇော်မီ စားသောက်ခြင်း—တို့ကို သတိရှိသော ရည်ရွယ်ချက်နှင့် ဓမ္မသဘောတရား မရှိသဖြင့် တာမသဟု ရေတွက်ကြသည်။
Verse 20
अतिवादो>तितिक्षा च मात्सर्यमभिमानिता | अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते,अतिवाद, अक्षमा, मत्सरता, अभिमान और अश्रद्धाको भी तमोगुणका बर्ताव माना गया है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်။ အလွန်အကျွံ အငြင်းပွားစကားပြောခြင်း၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း (အတိတ်ခါမရှိခြင်း)၊ မနာလိုခြင်း၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကို အထင်ကြီးခြင်းနှင့် မယုံကြည်ခြင်းတို့သည် တမသ (အမှောင်နှင့် အလေးအနက်/အင်နာရှာ) မှ ပေါက်ဖွားသော အကျင့်အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ သီလဓမ္မအရ ဤသဘောတရားများသည် ခွဲခြားသိမြင်မှုကို မိုက်မဲစေပြီး စည်းကမ်းနှင့် ဓမ္မတရားမှ ဝေးကွာစေသည်။
Verse 21
एवंविधाश्व ये केचिल्लोके5स्मित् पापकर्मिण: । मनुष्या भिन्नमर्यादास्ते सर्वे तामसा: स्मृता:,संसारमें ऐसे बर्ताववाले और धर्मकी मर्यादा भंग करनेवाले जो भी पापी मनुष्य हैं, वे सब तमोगुणी माने गये हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်။ “ဤလောက၌ ထိုသို့ပြုမူနေသော အပြစ်ရှိသူများ—ဓမ္မ၏ကန့်သတ်ချက်ကို ချိုးဖောက်၍ လက်ခံထားသော စည်းမျဉ်းကန့်သတ်များကို ကျော်လွန်သူတို့—ထိုသူအားလုံးကို တမသ (အမှောင်၊ အင်နာရှာ) က လွှမ်းမိုးသူများဟု မှတ်ယူရမည်။”
Verse 22
तेषां योनी: प्रवक्ष्यामि नियता: पापकर्मिणाम् | अवाड्निरयभावा ये तिर्यडुनिरयगामिन:,ऐसे पापी मनुष्योंके लिये दूसरे जन्ममें जो योनियाँ निश्चित की हुई हैं, उनका परिचय दे रहा हूँ। उनमेंसे कुछ तो नीचे नरकोंमें ढकेले जाते हैं और कुछ तिर्यगयोनियोंमें जन्म ग्रहण करते हैं
အပြစ်ကံပြုသူတို့အတွက် သေချာသတ်မှတ်ထားသော နောက်ဘဝ၏ ယိုးနိ (မွေးဖွားရာအမျိုးအစား) များကို ငါဖော်ပြမည်။ အချို့သည် အောက်နိမ့်သော နရကသို့ တွန်းချခံရပြီး၊ အချို့သည် တိရစ္ဆာန်ယိုးနိသို့ မွေးဖွားကာ နရကသို့ ဆင်းသက်သွားရသူများ ဖြစ်ကြသည်။
Verse 23
स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च । क्रव्यादा दन््दशूकाश्न कृमिकीटविहंगमा:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်။ “အရွေ့မရှိသော သတ္တဝါများမှစ၍ တိရစ္ဆာန်များ၊ စီးနင်းသယ်ယူရေးအတွက် အသုံးပြုသော သတ္တဝါများအထိ—ထို့ပြင် အသားစားသတ္တဝါများ၊ ကိုက်တတ်သော မြွေများ၊ ပိုးကောင်၊ ပိုးမွှားနှင့် ငှက်အမျိုးမျိုးတို့—ဤအားလုံးလည်း (ဤအကြောင်းအရာတွင်) ပါဝင်ကြသည်။”
Verse 24
अण्डजा जन्तवश्वैव सर्वे चापि चतुष्पदा: । उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिण:
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်။ “ဥမှ မွေးဖွားသော သတ္တဝါအားလုံးနှင့် လေးခြေသတ္တဝါအားလုံးလည်းကောင်း—အရူးအမူးဖြစ်သူများ၊ နားမကြားသူများ၊ စကားမပြောနိုင်သူများနှင့် အခြားသော ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာခံစားနေရသူများလည်းကောင်း။”
Verse 25
मग्नास्तमसि दुर्वत्ता: स्वकर्मकृतलक्षणा: । अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नासतमसि तामसा:
ဝါယုက ပြောသည်– «ဤသူတို့သည် အကျင့်ပျက်စီးသူများ ဖြစ်၍ မိမိတို့၏ ကမ္မအကျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာများကို ကိုယ်တိုင်ပင် ထမ်းဆောင်ထားကြသည်။ အမှောင်ထုထဲ၌ နစ်မြုပ်နေသဖြင့် ‘စီးဆင်းမှု အောက်သို့ လှည့်သွားသူများ’ (arvāk-srotas) ဟု ခေါ်ကြ၏။ တမသ (tāmasa) သဘောတရားဖြင့် အမှောင်ထု၌ပင် ဆက်လက် နစ်မြုပ်နေကြသည်»။
Verse 26
स्थावर (वृक्ष-पर्वत आदि) जीव, पशु, वाहन, राक्षस, सर्प, कीड़े-मकोड़े, पक्षी, अण्डज प्राणी, चौपाये, पागल, बहरे, गूँगे तथा अन्य जितने पापमय रोगवाले (कोढ़ी आदि) मनुष्य हैं, वे सब तमोगुणमें डूबे हुए हैं। अपने कर्मोंके अनुसार लक्षणोंवाले ये दुराचारी जीव सदा दुःखमें निमग्न रहते हैं। उनकी चित्तवृत्तियोंका प्रवाह निम्न दशाकी ओर होता है, इसलिये उन्हें अर्वाक् स्रोता कहते हैं। वे तमोगुणमें निमग्न रहनेवाले सभी प्राणी तामसी हैं || २३-- २५ || तेषामुत्कर्षमुद्रेक॑ वक्ष्याम्यहमत: परम् । यथा ते सुकृताललोकॉल्लभन्ते पुण्यकर्मिण:,इसके पश्चात् मैं यह वर्णन करूँगा कि उन तामसी योनियोंमें गये हुए प्राणियोंका उत्थान और समृद्धि किस प्रकार होती है तथा वे पुण्यकर्मा होकर किस प्रकार श्रेष्ठ लोकोंको प्राप्त होते हैं
ဝါယုက ပြောသည်– «တည်ငြိမ်သော သက်ရှိများ (သစ်ပင်၊ တောင်တန်း စသည့်အရာများ)၊ တိရစ္ဆာန်များ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတိရစ္ဆာန်များ၊ ရာක්ෂသများ၊ မြွေများ၊ ပိုးမွှားနှင့် ပိုးကောင်များ၊ ငှက်များ၊ ဥမှ မွေးဖွားသော သတ္တဝါများ၊ လေးခြေသတ္တဝါများ၊ ထို့ပြင် လူတို့အနက် အရူး၊ နားမကြား၊ စကားမပြောနိုင်သူ၊ သို့မဟုတ် အပြစ်ကမ္မကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများ (ကူရှ်ဓာ/အနာကြီး စသည်) ခံစားနေရသူတို့—ဤအရာအားလုံးသည် တမသ (tamas) ဟူသော အမှောင်ဂုဏ်ထဲ၌ နစ်မြုပ်နေကြသည်။ မိမိကမ္မအတိုင်း လက္ခဏာများ ထင်ရှားပြီး အကျင့်ပျက်စီးသော ဤသတ္တဝါတို့သည် အမြဲတမ်း ဒုက္ခထဲ၌ နစ်မြုပ်နေကြ၏။ သူတို့၏ စိတ်အလေ့အထများ၏ စီးဆင်းမှုသည် အောက်တန်းအခြေအနေသို့ ဆင်းသက်သဖြင့် ‘အောက်သို့ စီးသော စီးကြောင်းရှိသူ’ (arvāk-srotas) ဟု ခေါ်ကြသည်။ တမသထဲ၌ နစ်မြုပ်သော သတ္တဝါအားလုံးကို ထို့ကြောင့် တာမသ (tāmasa) ဟု ဆိုကြ၏။ ထို့နောက် ဤတာမသ ယောနိများသို့ ကျရောက်သွားသူတို့ မည်သို့ မြင့်တက်၍ စည်ပင်နိုင်သနည်း၊ ကုသိုလ်ကမ္မပြုသူ ဖြစ်လာကာ မည်သို့ မြင့်မြတ်သော လောကများသို့ ရောက်နိုင်သနည်းကို ငါရှင်းပြမည်»။
Verse 27
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मण: । स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम्,जो विपरीत योनियोंको प्राप्त प्राणी हैं, उनके पापकर्मोंका भोग पूरा हो जानेपर) जब पूर्वकृत पुण्य-कर्मोंका उदय होता है, तब वे शुभकर्मोंके संस्कारोंके प्रभावसे स्वकर्मनिष्ठ कल्याणकामी ब्राह्मणोंकी समानताको प्राप्त होते हैं अर्थात् उनके कुलमें उत्पन्न होते हैं और वहाँ पुनः यत्नशील होकर ऊपर उठते हैं एवं देवताओंके स्वर्गलोकमें चले जाते हैं--यह वेदकी श्रुति है
ဝါယုက ပြောသည်– «လမ်းကြောင်းကို ဆန့်ကျင်သို့ လိုက်သွားပြီး ကမ္မအတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ ပတ်သက်နေသော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ အပြစ်ကမ္မ၏ အကျိုးခံစားမှု ပြီးဆုံးသွား၍ ယခင်က ပြုခဲ့သော ကုသိုလ်ကမ္မ၏ အကျိုးပေါ်ထွန်းလာသောအခါ၊ ကောင်းသော အကျင့်များက ထားခဲ့သော သံစကာရ (saṃskāra) အာနုဘော်ကြောင့် မိမိတို့၏ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်ကမ္မကို သစ္စာရှိစွာ ထမ်းဆောင်၍ ကောင်းကျိုးကို လိုလားသော ဗြဟ္မဏများ၏ အခြေအနေသို့ ရောက်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော မျိုးရိုးအတွင်း မွေးဖွားကြပြီး ထိုနေရာတွင် ထပ်မံ ကြိုးစားကာ အထက်သို့ မြင့်တက်၍ နတ်တို့၏ ကောင်းကင်လောကသို့ သွားရောက်ကြသည်—ဤသည်မှာ ဝေဒသရုတိ၏ ကြေညာချက်ဖြစ်သည်»။
Verse 28
संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमाना: सलोकताम् | स्वर्गे गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुति:,जो विपरीत योनियोंको प्राप्त प्राणी हैं, उनके पापकर्मोंका भोग पूरा हो जानेपर) जब पूर्वकृत पुण्य-कर्मोंका उदय होता है, तब वे शुभकर्मोंके संस्कारोंके प्रभावसे स्वकर्मनिष्ठ कल्याणकामी ब्राह्मणोंकी समानताको प्राप्त होते हैं अर्थात् उनके कुलमें उत्पन्न होते हैं और वहाँ पुनः यत्नशील होकर ऊपर उठते हैं एवं देवताओंके स्वर्गलोकमें चले जाते हैं--यह वेदकी श्रुति है
ဝါယုက ပြောသည်– «ကောင်းသော သံစကာရ (saṃskāra) များ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ကြိုးစားအားထုတ်သော သတ္တဝါတို့သည် အထက်သို့ မြင့်တက်ကာ သုစရိုက်သူတို့၏ လောကတူညီမှုကို ရရှိကြသည်။ နတ်တို့၏ ကောင်းကင်သို့ သွားကြသည်—ဤသည်မှာ ဝေဒ၏ သင်ကြားချက်ဖြစ်သည်»။
Verse 29
अन्यथा प्रतिपन्नास्ते विबुद्धा: स्वेषु कर्मसु । पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषा:,वे पुनरावृतिशील सकाम धर्मका आचरण करनेवाले मनुष्य देवभावको प्राप्त हो जानेके अनन्तर जब वहाँसे दूसरी योनिमें जाते हैं तब यहाँ (मृत्युलोकमें) मनुष्य होते हैं
သို့သော် လမ်းကြောင်းတစ်မျိုးခြားကို လိုက်သွားသူတို့သည် မိမိတို့၏ ပူဇော်ရေးနှင့် လောကရေး တာဝန်များတွင် သိမြင်တတ်ကြသော်လည်း ပြန်လည်လာရမည့် သဘောတရားအောက်တွင်ပင် ရှိနေကြသည်။ ထို့ကြောင့် မြင့်မားသော အခြေအနေများကို ခံစားပြီးနောက် ပြန်လည်ဆင်းသက်လာကာ ဤမရဏလောက၌ လူအဖြစ် ထပ်မံ ဖြစ်လာကြသည်။
Verse 30
पापयोनिं समापतन्नाश्वाण्डाला मूकचूचुका: । वर्णान् पर्यायशश्षापि प्राप्रुवन्त्युत्तरोत्तरम्,उनमेंसे कोई-कोई (बचे हुए पापकर्मका फल भोगनेके लिये) पुनः पापयोनिसे युक्त चाण्डाल, गूँगे और अटककर बोलनेवाले होते हैं और प्राय: जन्म-जन्मान्तरमें उत्तरोत्तर उच्च वर्णको प्राप्त होते हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—အချို့သည် အပြစ်ရှိသော သားအိမ်သို့ ပြန်လည်ကျရောက်ကာ ချဏ္ဍာလ (အပြင်ဝဏ္ဏ) အဖြစ်၊ သို့မဟုတ် အသံမထွက်နိုင်သူအဖြစ်၊ သို့မဟုတ် စကားတုန့်တုန့်တားတား ပြောသူအဖြစ် မွေးဖွားကြသည်။ သို့ရာတွင် မွေးဖွားမှုအဆက်ဆက်၏ အစဉ်အလာအတိုင်း၊ အတိတ်က ကံ၏ ကျန်ရှိသည့် အကျိုးဖလများ ကုန်ခမ်းသွားပြီး ကုသိုလ်ကံ ပွင့်လန်းလာသဖြင့် ဝဏ္ဏအဆင့်ကို တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်ရနိုင်ကြသည်။
Verse 31
शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणा: । स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे,कोई शूद्रयोनिसे आगे बढ़कर भी तामस गुणोंसे युक्त हो जाते हैं और उसके प्रवाहमें पड़कर तमोगुणमें ही प्रवृत्त रहते हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—“ရှုဒြ (śūdra) မွေးဖွားမှုကို ကျော်လွန်လာသူတို့ပင်၊ ထို့ပြင် တမသ (tamas) ဂုဏ်က အလွန်လွှမ်းမိုးသူတို့လည်း—စီးကြောင်း၏ အလယ်၌ တွေ့ဆုံပေါင်းစည်းသော်—တမသဂုဏ်၏ အာဏာအောက်တွင်ပင် လှုပ်ရှားပြုမူနေကြ၏။”
Verse 32
अभिष्वड्डस्तु कामेषु महामोह इति स्मृत: । ऋषयो मुनयो देवा मुहान्त्यत्र सुखेप्सव:,यह जो भोगोंमें आसक्त हो जाना है, यही महामोह बताया गया है। इस मोहमें पड़कर भोगोंका सुख चाहनेवाले ऋषि, मुनि और देवगण भी मोहित हो जाते हैं (फिर साधारण मनुष्योंकी तो बात ही क्या है?)
အာရုံခံစားမှု၏ အပျော်အပါးတို့၌ တွယ်ကပ်လွန်ကဲခြင်းကို “မဟာမောဟ” (mahāmoha) ဟူ၍ မှတ်ယူကြသည်။ ထိုမောဟ၏ အာဏာအောက်တွင် အပျော်၏ ချိုမြိန်မှုကို လိုလားသည့်အခါ ရှိသမျှ ရှင်ရသီ၊ မုနိနှင့် ဒေဝတို့ပင် မျက်ကွယ်မောဟဖြစ်နိုင်ကြသည်—သာမန်လူသားတို့အကြောင်းဆိုလျှင် မေးစရာမလိုတော့။
Verse 33
तमो मोहो महामोहस्तामिस््र: क्रोधसंज्ञित: । मरणं त्वन्धतामिस्रस्तामिस्र: क्रोध उच्यते,तम (अविद्या), मोह (अस्मिता), महामोह (राग), क्रोध नामवाला तामिस््र और मृत्युरूप अन्धतामिस्र-यह पाँच प्रकारकी तामसी प्रकृति बतलायी गयी है। क्रोधको ही तामिस्र कहते हैं
တမသ (အဝိဇ္ဇာ၏ အမှောင်)၊ မောဟ (မောဟ)၊ မဟာမောဟ (မောဟကြီး)၊ “တမိသြ” ဟု ခေါ်သော ဒေါသ၊ နှင့် သေခြင်းအဖြစ်ရှိသော “အန္ဓတမိသြ”—ဤငါးပါးကို တမသသဘာဝ၏ အမျိုးအစားငါးရပ်ဟု ဆိုကြသည်။ ဒေါသကိုပင် “တမိသြ” ဟု ခေါ်၏။
Verse 34
वर्णतो गुणतश्चैव योनितश्वैव तत्त्वतः । सर्वमेतत्तमो विप्रा: कीर्तितं वो यथाविधि,विप्रवरो! वर्ण, गुण, योनि और तत्त्वके अनुसार मैंने आपसे तमोगुणका पूरा-पूरा यथावत् वर्णन किया
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်—“အို ဗြာဟ္မဏတို့၊ ငါသည် ယခု တမသကို ဝဏ္ဏ (varṇa) အလိုက်၊ ဂုဏ် (guṇa) အလိုက်၊ ယိုးနိ (yoni) အလိုက်၊ ထို့ပြင် တတ္တဝ (tattva) အရင်းအမြစ်အလိုက်—သင့်တော်သည့် အစဉ်အလာနှင့်အညီ ပြည့်စုံစွာ ရှင်းလင်းဖော်ပြပြီးပြီ။”
Verse 35
कोन्वेतद् बुध्यते साधु कोन्वेतत् साधु पश्यति । अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तत्त्वलक्षणम्,जो अतत्त्वमें तत्त्व-दृष्टि रखनेवाला है, ऐसा कौन-सा मनुष्य इस विषयको अच्छी तरह देख और समझ सकता है? यह विपरीत दृष्टि ही तमोगुणकी यथार्थ पहचान है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ဤအရာကို မှန်ကန်စွာ နားလည်နိုင်သူ မည်သူရှိသနည်း၊ မှန်ကန်စွာ မြင်နိုင်သူ မည်သူရှိသနည်း—မရှိသည့်အမှန်ကို အမှန်ဟု မှားယွင်းယူဆသော အခြေအနေကို? အမှန်မရှိရာ၌ ‘အမှန်’ ကို မြင်သည့် ဤပြောင်းပြန်မြင်ကွင်းသည် တမသ (အမှောင်နှင့် မောဟ) ၏ အမှန်တကယ် လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 36
तमोगुणा बहुविधा: प्रकीर्तिता यथावदुक्त च तम: परावरम् | नरो हि यो वेद गुणानिमान् सदा स तामसै: सर्वगुणै: प्रमुच्यते,इस प्रकार तमोगुणके स्वरूप और उसके कार्यभूत नाना प्रकारके गुणोंका यथावत् वर्णन किया गया तथा तमोगुणसे प्राप्त होनेवाली ऊँची-नीची योनियाँ भी बतला दी गयीं। जो मनुष्य इन गुणोंको ठीक-ठीक जानता है, वह सम्पूर्ण तामसिक गुणोंसे सदा मुक्त रहता है इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादे षट्त्रिंशो5ध्याय:
«တမသ (အမှောင်) ဟူသော ဂုဏ်၏ အမျိုးမျိုးသော ပုံသဏ္ဌာန်တို့ကို အပြည့်အစုံ ဖော်ပြပြီးပြီ။ ထို့ပြင် တမသကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမြင့်အနိမ့် အကျိုးဆက်တို့ကိုလည်း အမှန်အတိုင်း ရှင်းလင်းထားပြီ။ ဤဂုဏ်တို့ကို ထင်ရှားစွာ သိမြင်နားလည်သူသည် တမသဆန်သော လက္ခဏာအားလုံးမှ အစဉ် လွတ်မြောက်နေ၏»။
Verse 166
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणा: । मोह, अज्ञान, त्यागका अभाव, कर्मोंका निर्णय न कर सकना, निद्रा, गर्व, भय, लोभ, स्वयं शुभ कर्मोंमें दोष देखना, स्मरणशक्तिका अभाव, परिणाम न सोचना, नास्तिकता, दुश्चरित्रता, निर्विशेषता (अच्छे-बुरेके विवेकका अभाव), इन्द्रियोंकी शिथिलता, हिंसा आदि निन्दनीय दोषोंमें प्रवृत्त होना, अकार्यको कार्य और अज्ञानको ज्ञान समझना, शत्रुता, काममें मन न लगाना, अअश्रद्धा, मूर्खतापूर्ण विचार, कुटिलता, नासमझी, पाप करना, अज्ञान, आलस्य आदिके कारण देहका भारी होना, भाव-भक्तिका न होना, अजितेन्द्रियता और नीच कर्मोमें अनुराग--ये सभी दुर्गुण तमोगुणके कार्य बतलाये गये हैं। इनके सिवा और भी जो-जो बातें इस लोकमें निषिद्ध मानी गयी हैं, वे सब तमोगुणी ही हैं
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် တမသမှ ပေါက်ဖွားသော ဂုဏ်တို့အားလုံးကို ထိန်းချုပ်၍ သိမြင်နိုင်သည်။ မောဟနှင့် အဝိဇ္ဇာ၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းမရှိခြင်း၊ မည်သည့်အလုပ်ကို လုပ်သင့်သည်ကို မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း၊ အိပ်စက်ခြင်း၊ မာန၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ လောဘ၊ ကိုယ့်ကောင်းမှုထဲတွင်ပင် အပြစ်ကို မြင်ခြင်း၊ မှတ်ဉာဏ်ပျောက်ခြင်း၊ အကျိုးဆက်ကို မစဉ်းစားခြင်း၊ အမြင့်သစ္စာကို မယုံကြည်ခြင်း၊ အကျင့်ဆိုးခြင်း၊ မှန်မှားခွဲခြားနိုင်စွမ်းမရှိခြင်း၊ အင်္ဒြိယများ ပျော့နွမ်းခြင်း၊ အကြမ်းဖက်မှုကဲ့သို့ အပြစ်တင်ခံရသော ဒုစရိုက်များတွင် ပါဝင်ခြင်း၊ မလုပ်သင့်သည့်အရာကို လုပ်သင့်သည်ဟု ထင်ခြင်းနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ဉာဏ်ဟု ယူဆခြင်း၊ ရန်လိုခြင်း၊ ကိုယ့်တာဝန်အလုပ်၌ စိတ်မဝင်စားခြင်း၊ ယုံကြည်မှုမရှိခြင်း၊ မိုက်မဲသော အတွေးအခေါ်၊ ကောက်ကျစ်ခြင်း၊ နားမလည်ခြင်း၊ အပြစ်ပြုခြင်း၊ အဝိဇ္ဇာနှင့် ပျင်းရိခြင်းကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာလေးလံခြင်း၊ နှလုံးသားမှ ဘက္တိမရှိခြင်း၊ အင်္ဒြိယမထိန်းနိုင်ခြင်း၊ နိမ့်ကျသော အလုပ်များကို ချစ်ခင်တွယ်တာခြင်း—ဤအရာအားလုံးကို တမသဂုဏ်၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် ဤလောက၌ တားမြစ်ထားသည်ဟု ယူဆသမျှ အခြားအရာများလည်း တမသပင် ဖြစ်သည်»။
Frequently Asked Questions
The chapter diagnoses tamasic confusion (moha) as an ethical-psychological condition that drives indecision, harmful action, and social deviation, thereby undermining dharmic agency.
To cultivate discernment of guṇa-operations in oneself—recognizing when tamas dominates and how restraint and disciplined practice can allow rajas or sattva to arise—thereby reorienting conduct toward clarity and responsibility.
Yes. The closing statement frames guṇa-knowledge as emancipatory: one who consistently understands these guṇas is said to become free from tamasic qualities, indicating a soteriological value beyond mere description.