Adhyaya 31
अम्बरीषगाथा—गुणत्रयविभागः तथा लोभनिग्रहः (Ambarīṣa’s Gāthā: The Guṇas and the Restraint of Greed)
Upa-parva: Āśvamedhika-upākhyāna: Ambarīṣa-gāthā on the Nine Inner Rivals (Guṇa-based Doṣas)
A brāhmaṇa speaker defines ‘three rivals’ in the world as nine when analyzed by guṇa taxonomy. The sāttvika triad is named as harṣa (elation), stambha (rigidity/obstinacy), and abhimāna (self-regard); the rājasa triad as śoka (grief), krodha (anger), and atisaṃrambha (impetuous agitation); and the tāmasa triad as svapna (sleep/dreaming), tandrī (sloth/drowsiness), and moha (delusion). The discourse then asserts that a steady, vigilant, self-controlled person can ‘cut down’ these inner adversaries. To anchor the teaching, traditionalists cite an older gāthā spoken by King Ambarīṣa while governing: amid social disorder and harm to the virtuous, he seized authority, restrained major faults, honored the good, and attained success. Yet he confesses one remaining enemy—lobha—by which beings fail to reach dispassion (vaitṛṣṇya) and rush uncomprehendingly toward ‘low grounds’ like a thirst-driven being. Greed is prescribed to be cut down decisively; it is shown to generate thirst, then worry, increasing rājasic qualities, binding the embodied self to repeated birth, action, and death. The chapter concludes that true ‘kingdom’ is mastery over greed: with dhṛti (steadfastness) one should restrain lobha and recognize inner conquest as the highest sovereignty.
Chapter Arc: ब्राह्मण वाचक देवी/श्रोता के सम्मुख ‘आध्यात्मिक स्वराज्य’ की गाथा खोलता है—राजा अम्बरीष द्वारा गाया गया वह गीत, जिसमें मनुष्य के भीतर के शत्रुओं को युद्धभूमि की तरह पहचाना जाता है। → तीन गुणों (सत्त्व-रज-तम) के नौ-रूप शत्रुओं का वर्गीकरण होता है—रजस के रूप में तृष्णा, क्रोध, अभिसंरम्भ; तमस के रूप में श्रम, तन्द्रा, मोह; और इनके बरक्स शान्तचित्त, जितेन्द्रिय, धैर्यवान पुरुष का आदर्श रखा जाता है जो ‘बाणसंघ’ समान साधनों से दोषों को काटता चलता है। → अम्बरीष का आत्मस्वीकार: ‘बहुत-से दोष जीत लिये, पर एक श्रेष्ठ दोष अब भी अवध्य-सा बचा है’—और वह दोष ‘लोभ’ के रूप में प्रकट होता है, जो मनुष्य से अकार्य भी करवा देता है। → लोभ के स्वरूप को सम्यक् देखकर धृति (स्थिर बुद्धि) से उसका निग्रह करने का उपदेश—यही ‘राज्य’ है; बाह्य राज्य नहीं, आत्मा ही राजा है, और आत्मराज्य की स्थापना ही परम विजय है।
Shlokas
Verse 1
अफ-्-णक+ एकत्रिशो<5 ध्याय: राजा अम्बरीषकी गायी हुई आध्यात्मिक स्वराज्यविषयक गाथा ब्राह्मण उवाच त्रयो वै रिपवो लोके नवधा गुणत: स्मृता: । प्रहर्ष: प्रीतिरानन्दस्त्रयस्ते सात््चिका गुणा:,ब्राह्मणने कहा--देवि! इस संसारमें सत्त्व, रज और तम--ये तीन मेरे शत्रु हैं। ये वृत्तियोंके भेदसे नौ प्रकारके माने गये हैं। हर्ष, प्रीति और आनन्द--ये तीन सात््विक गुण हैं; तृष्णा, क्रोध और द्वेषभाव--से तीन राजस गुण हैं और थकावट, तन्द्रा तथा मोह--ये तीन तामस गुण हैं
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်— «အို ဒေဝီ၊ ဤလောက၌ စတ္တဝ (sattva)၊ ရဇ (rajas) နှင့် တမ (tamas) ဟူသော သုံးပါးသည် ငါ၏ ရန်သူတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ၎င်းတို့သည် လှုပ်ရှားပုံအမျိုးမျိုးကြောင့် ကိုးမျိုးဟူ၍ မှတ်ယူကြသည်။ ဟရ္ရှ (ပျော်ရွှင်လန်းဆန်းမှု)၊ ပရီတိ (ချစ်ခင်နှစ်သက်မှု) နှင့် အာနန္ဒ (အပျော်အပါးအမြင့်) — ဤသုံးပါးသည် စာတ္တဝိက (sāttvika) ဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကြ၏»။
Verse 2
तृष्णा क्रोधो5भिसंरम्भो राजसास्ते गुणा: स्मृता: । श्रमस्तन्द्रा च मोहश्न त्रयस्ते तामसा गुणा:,ब्राह्मणने कहा--देवि! इस संसारमें सत्त्व, रज और तम--ये तीन मेरे शत्रु हैं। ये वृत्तियोंके भेदसे नौ प्रकारके माने गये हैं। हर्ष, प्रीति और आनन्द--ये तीन सात््विक गुण हैं; तृष्णा, क्रोध और द्वेषभाव--से तीन राजस गुण हैं और थकावट, तन्द्रा तथा मोह--ये तीन तामस गुण हैं
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်— «တဏ္ဟာ (လိုချင်တပ်မက်မှု)၊ ကရောဓ (ဒေါသ) နှင့် အဘိသံရမ္ဘ (အလွန်အမင်း အလျင်အမြန် ရန်လိုထိုးဖောက်မှု) — ဤသုံးပါးကို ရဇသ (rājasa) ဂုဏ်တို့ဟူ၍ မှတ်ယူကြသည်။ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု၊ အိပ်ငိုက်မှုနှင့် မောဟ (မသိမမြင်မှားယွင်းမှု) — ဤသုံးပါးသည် တမသ (tāmasa) ဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကြ၏»။
Verse 3
एतान् निकृत्य धृतिमान् बाणसंघैरतन्द्रित: । जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रिय:,शान्तचित्त, जितेन्द्रिय, आलस्यहीन और धैर्यवान् पुरुष शम-दम आदि बाण-समूहोंके द्वारा इन पूर्वोक्त गुणोंका उच्छेद करके दूसरोंको जीतनेका उत्साह करते हैं
စိတ်ငြိမ်သက်၍ အင်ဒြိယတို့ကို အနိုင်ယူထားသော၊ ပျင်းရိခြင်းကင်းပြီး သတ္တိတည်ကြည်သော ပုရုෂသည် မပျင်းမနား သမ-ဒမ (śama, dama) စသည့် ကိုယ်ထိန်းသိမ်းမှု၏ “မြားတံအစု” များဖြင့် အထက်ဖော်ပြပါ အတွင်းရေးအပြစ်တို့ကို ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးပြီးနောက်၊ ထို့မှသာ အခြားသူတို့ကို အနိုင်ယူရန် စိတ်အားထက်သန်လာ၏။
Verse 4
अत्र गाथा: कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जना: । अम्बरीषेण या गीता राज्ञा पूर्व प्रशाम्यता,इस विषयमें पूर्वकालकी बातोंके जानकार लोग एक गाथा सुनाया करते हैं। पहले कभी शान्तिपरायण महाराज अम्बरीषने इस गाथाका गान किया था
ဤနေရာ၌ ရှေးကာလအကြောင်းအရာများကို သိကျွမ်းသူတို့သည် ရိုးရာဂါထာတစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုကြသည်။ အလွန်ရှေးကာလတွင် ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကိုယ်ကိုထိန်းသိမ်းမှုကို အလေးထားသော ဘုရင် အမ္ဗရီရှက ဤဂါထာကိုပင် သီဆိုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 5
समुदीर्णेषु दोषेषु बाध्यमानेषु साधुषु । जग्राह तरसा राज्यमम्बरीषो महायशा:,कहते हैं--जब दोषोंका बल बढ़ा और अच्छे गुण दबने लगे, उस समय महायशस्वी महाराज अम्बरीषने बलपूर्वक राज्यकी बागडोर अपने हाथमें ली
ဆိုကြသည်မှာ—အပြစ်အနာဂတ်တို့၏ အင်အား မြင့်တက်လာ၍ သာဓုသူတော်ကောင်းတို့ ဖိနှိပ်ခံရသောအခါ၊ ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ဘုရင် အမ္ဗရီရှသည် အာဏာ၏ လက်ကိုင်ကို လျင်မြန်စွာ ဆုပ်ကိုင်ကာ သတ္တိပြတ်သားစွာ အုပ်ချုပ်ရေးကို ထမ်းဆောင်၍ ဓမ္မကို ထူထောင်ရန် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။
Verse 6
स निगृह्यात्मनो दोषान् साधून् समभिपूज्य च । जगाम महतीं सिद्धि गाथाश्षेमा जगाद ह,उन्होंने अपने दोषोंको दबाया और उत्तम गुणोंका आदर किया। इससे उन्हें बहुत बड़ी सिद्धि प्राप्त हुई और उन्होंने यह गाथा गायी--
သူသည် မိမိအတွင်းရှိ အပြစ်အနာဂတ်တို့ကို ထိန်းချုပ်ကာ သာဓုသူတော်ကောင်းတို့ကို သင့်တော်စွာ ဂုဏ်ပြုလေးစား하였다။ ထို့ကြောင့် အလွန်ကြီးမားသော စိတ်ဝိညာဉ်ဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုကို ရရှိပြီးနောက်၊ ကောင်းကျိုးချမ်းသာ၏ ဂါထာကို အဆုံးသတ်အဖြစ် ရွတ်ဆို하였다။
Verse 7
भूयिष्ठं विजिता दोषा निहता: सर्वशत्रव: । एको दोषो वरिष्ठक्ष वध्य: स न हतो मया,“मैंने बहुत-से दोषोंपर विजय पायी और समस्त शत्रुओंका नाश कर डाला; किंतु एक सबसे बड़ा दोष रह गया है। यद्यपि वह नष्ट कर देने योग्य है तो भी अबतक मैं नाश न कर सका
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်—“အပြစ်အနာဂတ်များစွာကို ငါ အနိုင်ယူခဲ့ပြီး ရန်သူအားလုံးကိုလည်း ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ သို့သော် အကြီးဆုံးသော အပြစ်တစ်ခုက မကျန်မဖြစ် ကျန်နေသေးသည်။ သတ်ပစ်သင့်သော်လည်း ယခုထိ ငါ မသတ်နိုင်သေး” ဟု။
Verse 8
यत्प्रयुक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति । तृष्णार्त इह निम्नानि धावमानो न बुध्यते,“उसीकी प्रेरणासे इस प्राणीको वैराग्य नहीं होता। तृष्णाके वशमें पड़ा हुआ मनुष्य संसारमें नीच कर्मोंकी ओर दौड़ता है, सचेत नहीं होता
ထိုအင်အားတစ်ရပ်၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်ပင် ဤသတ္တဝါသည် တဏှာကင်းခြင်း (ဝૈတೃષ્ણ્ય) ကို မရောက်နိုင်။ တဏှာကြောင့် နာကျင်လှုပ်ရှားနေသူသည် ဤလောက၌ နိမ့်ကျသော အပြုအမူများဆီသို့ ပြေးလွှားကာ သတိမရှိဘဲ မနိုးကြားနိုင်။
Verse 9
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्त: सेवते नर: । त॑ लोभमसिभिस्ती&णैर्निकृत्य सुखमेधते,“उससे प्रेरित होकर वह यहाँ नहीं करने-योग्य काम भी कर डालता है। उस दोषका नाम है लोभ। उसे ज्ञानरूपी तलवारसे काटकर मनुष्य सुखी होता है
ထိုအရာ၏လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် လူသည် ဤလောက၌ မလုပ်သင့်သော အမှုကိုတောင် လုပ်မိတတ်သည်။ ထိုအပြစ်ကို «လောဘ» (lobha) ဟု ခေါ်သည်။ ဉာဏ်ပညာ၏ ထက်မြက်သော ဓားဖြင့် ထိုလောဘကို ဖြတ်တောက်နိုင်လျှင် ကောင်းကျိုးချမ်းသာနှင့် ပျော်ရွှင်မှုကို ရရှိသည်။
Verse 10
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततत्रिन्ता प्रवर्तते । स लिप्यमानो लभते भूयिष्ठं राजसान् गुणान् । तदवाप्तौ तु लभते भूयिष्ठं तमसान् गुणान्,“लोभसे तृष्णा और तृष्णासे चिन्ता पैदा होती है। लोभी मनुष्य पहले बहुत-से राजस गुणोंको पाता है और उनकी प्राप्ति हो जानेपर उसमें तामसिक गुण भी अधिक मात्रामें आ जाते हैं
လောဘမှ တဏှာ ပေါ်ပေါက်လာပြီး၊ တဏှာမှ စိုးရိမ်ပူပန်သော အတွေး (စိတ္တကိလေသာ) ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လောဘကပ်လျက်နေသူသည် အစတွင် ရာဇသ (rajas) ဂုဏ်သတ္တိများကို များစွာ ရရှိပြီး၊ အလိုဆန္ဒကို ရရှိသွားသောအခါ တာမသ (tamas) ဂုဏ်သတ္တိများလည်း ပိုမိုများပြားလာသည်။
Verse 11
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धन: पुन: पुनर्जायति कर्म चेहते । जन्मक्षये भिन्नविकीर्णदेहो मृत्युं पुनर्गच्छति जन्मनैव,“उन गुणोंके द्वारा देह-बन्धनमें जकड़कर वह बारंबार जन्म लेता और तरह-तरहके कर्म करता रहता है। फिर जीवनका अन्त समय आनेपर उसके देहके तत्त्व विलग-विलग होकर बिखर जाते हैं और वह मृत्युको प्राप्त हो जाता है। इसके बाद फिर जन्म-मृत्युके बन्धनमें पड़ता है
ထိုဂုဏ်သတ္တိများက ခန္ဓာကိုယ်၏ ချည်နှောင်မှုကို တင်းကျပ်စွာ ရက်ကာ ချုပ်နှောင်ထားသဖြင့်၊ သက်ရှိသည် ထပ်ခါထပ်ခါ မွေးဖွားလာပြီး ဤလောက၌ ကမ္မကို ဆက်လက်ကြိုးပမ်းလုပ်ဆောင်နေသည်။ ထိုဘဝ၏ အချိန်ကာလ ကုန်ဆုံးသည့်အခါ ခန္ဓာ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ကွဲပြားကာ ပြန့်ကျဲသွားပြီး သေခြင်းကို တွေ့ရသည်။ ထိုဖြစ်စဉ်ကြောင့်ပင် မွေး-သေ ဝဋ်စက်ထဲသို့ ထပ်မံကျရောက်သည်။
Verse 12
तस्मादेत॑ सम्यगवेक्ष्य लोभ॑ निगृहा धृत्या55त्मनि राज्यमिच्छेत् । एतदू राज्यं नान्यदस्तीह राज्य- मात्मैव राजा विदितो यथावत्,“इसलिये इस लोभके स्वरूपको अच्छी तरह समझकर इसे धैर्यपूर्वक दबाने और आत्मराज्यपर अधिकार पानेकी इच्छा करनी चाहिये। यही वास्तविक स्वराज्य है। यहाँ दूसरा कोई राज्य नहीं है। आत्माका यथार्थ ज्ञान हो जानेपर वही राजा है”
ထို့ကြောင့် လောဘ၏ သဘောသဘာဝကို မှန်ကန်စွာ စိစစ်နားလည်ပြီး၊ သည်းခံတည်ကြည်မှုဖြင့် ထိုလောဘကို ထိန်းချုပ်ကာ ကိုယ့်အတွင်း၌ အာဏာပိုင်မှု (အတ္တ-ရာဇ္ယ) ကို ရယူလိုစိတ်ထားသင့်သည်။ ဤအရာတည်းသာ အမှန်တကယ်သော မင်းအုပ်မှုဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ အခြားသော နိုင်ငံတော်မရှိ။ အတ္တ (Self) ကို အမှန်အတိုင်း သိမြင်သည့်အခါ အတ္တတည်းဟူသော မင်းဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားလာသည်။
Verse 13
इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना । अधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभमेकं॑ निकृन्तता,इस प्रकार यशस्वी अम्बरीषने आत्मराज्यको आगे रखकर एकमात्र प्रबल शत्रु लोभका उच्छेद करते हुए उपर्युक्त गाथाका गान किया था
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သတင်းကြီးသော မင်းအမ္ဗရီရှ (Ambarīṣa) သည် ကိုယ့်ကိုယ်ကို အုပ်ချုပ်နိုင်သော အာဏာကို ရှေ့တန်းတင်ကာ၊ တစ်ပါးတည်းသော အင်အားကြီး ရန်သူ—လောဘကို ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးလျက် အထက်ပါ ဂါထာကို သီဆိုခဲ့သည်။
Verse 30
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मणगीताविषयक तीसवाँ अध्याय प्रा हुआ
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်မြင့်မြတ်သော «မဟာဘာရတ» တွင် «အရှွမေဓိက ပရဝ» အတွင်းရှိ «အနုဂီတာ» အပိုင်း၌ «ဗြာဟ္မဏ၏ သီချင်း» ကို အကြောင်းပြုသော သုံးဆယ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေပြီ။
Verse 31
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु एकत्रिंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်မြင့်မြတ်သော «မဟာဘာရတ» ၏ «အရှွမေဓိက ပရဝ» အတွင်းရှိ «အနုဂီတာ» အပိုင်း၌ «ဗြာဟ္မဏ၏ သီချင်း» ဆိုင်ရာ သုံးဆယ်တစ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေပြီ။
Frequently Asked Questions
How a ruler—or any agent—can exercise authority without being governed by inner rivals, especially greed, which distorts judgment and converts governance into acquisitive compulsion.
Identify the guṇa-conditioned faults, restrain them with steadiness and vigilance, and treat the conquest of lobha as the decisive condition for stable conduct, public protection, and inner freedom.
Yes. It frames ‘this kingdom and no other’ as mastery over lobha: inner victory is presented as the highest sovereignty, because it prevents the causal chain leading to agitation, bondage, and repetitive suffering.