Dialogue of Father and Son (Pitṛputra-saṃvāda) — Mohinī Episode

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । विमोच्य पातकाद्राजा गृहगोधां हसन्निव । उवाच मोहिनीं हृष्टः शीघ्रमारुह्यतां हयः ॥ १ ॥

Vasiṣṭha berkata: Setelah membebaskan raja daripada dosa, sang resi seakan-akan tertawa kepada cicak di rumah; lalu dengan hati gembira baginda menegur Mohinī: “Naiklah ke atas kuda dengan segera.”

Verse 2

योजनायुतगामी च क्षणात्कृष्णहयो यथा । तदाकर्ण्य वचो राज्ञो मोहिनी मदलालसा ॥ २ ॥

Seperti kuda hitam yang mampu menempuh sepuluh ribu yojana dalam sekelip mata—demikianlah kelajuan itu. Mendengar titah raja, Mohinī, yang dahaga akan kenikmatan memabukkan, pun tergerak hatinya.

Verse 3

आरुरोह समं भर्त्रा तं हयं वातवेगिनम् । उवाच च वचो भूपं भर्तारं चारुहासिनी ॥ ३ ॥

Dia pun menaiki kuda yang sepantas angin itu bersama suaminya. Wanita yang tersenyum manis itu lalu berkata-kata kepada sang raja—suaminya sendiri.

Verse 4

प्रचोदयेममर्वाणं स्वपुराय महीपते । पुत्रवक्त्रं स्पृहा द्रष्टुं लंपटा तव वर्तते ॥ ४ ॥

Wahai raja, arahkanlah kuda pantas ini ke kota tuanku sendiri. Dalam diri tuanku telah bangkit kerinduan yang menyala untuk memandang wajah putera tuanku.

Verse 5

तवाधीना नृपश्रेष्ठ गम्यतां यत्र ते मनः । मोहिन्या वचनं श्रुत्वा तप्रस्थे नगरं प्रति ॥ ५ ॥

“Wahai raja yang terbaik, aku berada di bawah titahmu—pergilah ke mana sahaja hatimu berkehendak.” Setelah mendengar kata-kata Mohinī, sang pemikat, baginda pun berangkat menuju ke kota.

Verse 6

पश्यमानः सुसंहृष्टः पादपान्पर्वतान्नदीः । वनानि सुविचित्राणि मृगान्बहुविधानपि ॥ ६ ॥

Dengan hati yang sangat bersukacita, baginda memandang pepohon, gunung-ganang, sungai-sungai, rimba yang indah beraneka ragam, serta pelbagai jenis binatang.

Verse 7

ग्रामान्दुर्गांस्तथा देशान्नगराणि शुभानि च । सरांसि च विचित्राणि भूभागान्सुमनोहरान् ॥ ७ ॥

Baginda melihat desa-desa, kubu-kubu, wilayah-wilayah, dan kota-kota yang membawa keberkatan; juga tasik-tasik yang menakjubkan serta hamparan bumi yang amat mempesona.

Verse 8

अचिरेणाश्रमं दृष्ट्वा वामदेवस्य भूपते । आकाशस्थो महीपालो नमस्कृत्य त्वरान्वितः ॥ ८ ॥

Wahai raja, tidak lama kemudian penguasa bumi itu, ketika masih berada di angkasa, terlihat pertapaan (āśrama) Vāmadeva; lalu setelah menunduk memberi sembah hormat, baginda meneruskan perjalanan dengan segera.

Verse 9

पुनरेव ययौ राजा वायुवेगेन वाजिना । पश्यमानो बहून्देशान्धनधान्यसमन्वितान् ॥ ९ ॥

Kemudian raja berangkat lagi, ditunggangi kuda yang sepantas angin, sambil menyaksikan banyak wilayah yang kaya harta dan melimpah hasil bijirin.

Verse 10

आससाद पुरं राजा वैदिशं स्ववशं च तत् । तमायांतं नृपं श्रुत्वा चारैर्द्धर्मांगदः सुतः ॥ १० ॥

Raja itu tiba di kota Vaidīśa lalu menundukkannya di bawah kekuasaannya sendiri. Setelah mendengar daripada para pengintip bahawa sang raja sedang mendekat, putera Dharmāṅgada pun bersiap untuk menyambut dan bertindak balas.

Verse 11

पितरं हर्षसंयुक्तो भूपालान्वाक्यमब्रवीत् । एषा प्रकारशमायाति उदीची दिङ् नृपोत्तमाः ॥ ११ ॥

Dengan sukacita yang melimpah, di hadapan ayahandanya dia berkata kepada para raja: “Wahai para penguasa terbaik, demikianlah cara mencapai arah utara (Udīcī).”

Verse 12

मत्पितुर्वाजिनाक्रांता तत्तेजः परिरंजिता । तस्माद्गच्छामहे सर्वे संमुखं ह्यवनीपतेः ॥ १२ ॥

Tanah itu telah dipijak oleh kuda ayahandaku dan seakan diselubungi sinar tejasnya yang menyala. Maka, kita semua akan pergi menghadap, bersemuka dengan raja negeri ini.

Verse 13

पितुरागतमात्रस्य संमुखं न सुतो व्रजेत् । स याति नरकं घोरं यावदिंद्राश्चतुर्द्दशा ॥ १३ ॥

Apabila ayah baru sahaja tiba, seorang anak tidak patut terus pergi berhadapan dengannya. Jika dia berbuat demikian, dia akan jatuh ke neraka yang mengerikan selama tempoh empat belas Indra bertahan.

Verse 14

संमुखं व्रजमानस्य पुत्रस्य पितरं प्रति । पदे पदे यज्ञफलं प्रोचुः पौराणिका द्विजाः ॥ १४ ॥

Ketika seorang anak melangkah maju untuk menemui ayahnya, para brāhmaṇa yang mahir Purāṇa menyatakan bahawa pada setiap langkah, dia memperoleh pahala setara dengan suatu yajña.

Verse 15

उत्तिष्ठध्वं व्रजाम्येष भवद्भिः परिवारितः । अभिवादयितुं प्रेम्णा एष मे देवदेवता ॥ १५ ॥

“Bangunlah! Kini aku akan pergi, dikelilingi oleh kamu semua, untuk mempersembahkan sembah sujud dengan kasih bhakti—Dialah Tuhanku, Dewa segala dewa.”

Verse 16

तथोत्युक्तैस्तुतैः सर्वैर्भूमिपालैर्नृपात्मजः । जगाम संमुखं पद्भ्यां क्रोशमात्रं पितुस्तदा ॥ १६ ॥

Demikianlah setelah ditegur dan dipuji oleh semua raja, putera raja itu pun melangkah ke hadapan dengan berjalan kaki untuk menyongsong ayahandanya, kira-kira sejauh satu krośa pada waktu itu.

Verse 17

ततो राजसहस्रेण मूर्तिमानिव मन्मथः । स गत्वा दूरमध्वानमाससादनृपं पथि ॥ १७ ॥

Kemudian, diiringi seribu raja—bagaikan Kāma (Manmatha) menjelma—baginda menempuh perjalanan yang jauh dan bertemu raja di tengah jalan.

Verse 18

संप्राप्य पितरं स्त्रेहाज्जगाम धरणीं तदा । शिरसा राजभिः सार्द्धं प्रणाममकरोत्तदा ॥ १८ ॥

Setelah bertemu ayahandanya, kerana kasih sayang baginda pun sujud ke bumi; bersama para raja, baginda menundukkan kepala dalam pranam penuh hormat.

Verse 19

प्रेम्णा समागतं प्रक्ष्य तं पतन्तं नृपैः सह । अवरुह्य हयाद्राजा समुत्थाप्य सुतं विभो ॥ १९ ॥

Melihat baginda datang dengan kasih, lalu melihat baginda tersungkur bersama para raja, raja pun turun dari kudanya dan—wahai Yang Maha Mulia—mengangkat puteranya berdiri.

Verse 20

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पर्यष्वंजत भूपतिः । मूर्ध्नि चैवमुपाघ्राय उवाच तनयं तदा ॥ २० ॥

Dengan kedua-dua lengan yang tegap dan kuat, raja memeluk puteranya dengan penuh kasih; kemudian, sambil menghidu ubun-ubun anak itu dengan sayang, baginda pun bertitah kepadanya ketika itu.

Verse 21

कच्चित्पासि प्रजाः सर्वाः कच्चिद्दण्डयसे रिपून् । न्यायागतेन वित्तेन कोशं पुत्र बिभर्षि च ॥ २१ ॥

Wahai anakku, adakah engkau benar-benar melindungi seluruh rakyat? Adakah engkau menghukum musuh-musuhmu sebagaimana patut? Dan, anakku, adakah engkau memelihara perbendaharaan diraja dengan harta yang diperoleh melalui jalan yang sah dan adil?

Verse 22

कच्चिद्विप्रेष्वत्यधिका वृत्तिर्दत्तानपायिनी । कच्चित्ते कांतशीलत्वं कच्चिद्वक्ताः न निष्ठुरम् ॥ २२ ॥

Adakah nafkah dan pemberian yang engkau hulurkan kepada para brāhmaṇa itu melimpah dan tidak terputus? Adakah engkau berperangai manis dan berbudi—dan apabila berkata-kata, adakah tuturmu tidak pernah kasar?

Verse 23

कच्चिद्गावो न दुह्यन्ते पुत्र चांडलवेश्मानि । कच्चिद्वचनकर्तारस्तनयाश्च पितुः सदा ॥ २३ ॥

Wahai anakku, adakah lembu-lembu diperah tanpa halangan, dan adakah bahkan rumah-rumah kaum Caṇḍāla pun dijaga dengan sewajarnya? Dan adakah anak-anak lelaki sentiasa taat—melaksanakan kata-kata ayah mereka setiap masa?

Verse 24

कच्चिद्वधूः श्वश्रूवाक्ये वर्तते भर्तरि क्वचित् । कच्चिद्विवादान्विप्रेस्तु समं नेक्षस आत्मज ॥ २४ ॥

Adakah menantu perempuan itu berkelakuan menurut nasihat ibu mertuanya dan tetap setia berbakti kepada suaminya? Dan, anakku, adakah engkau memandang pertikaian antara para brāhmaṇa dengan adil dan tidak berat sebelah?

Verse 25

कच्चिद्गावो न रुध्यंते विषये विविधैस्तृणैः । तुलामानानि सर्वाणि ह्यन्नादीनां सदेक्षसे ॥ २५ ॥

Di wilayahmu, adakah lembu-lembu tidak dikurung, malah mendapat rumput yang pelbagai? Dan adakah engkau mengawasi dengan adil segala timbangan dan sukatan bagi bijirin makanan serta barang dagangan yang lain?

Verse 26

कुटुंबिनं करैः पुत्र नात्यर्थमभिदूयसे । कच्चिन्न द्यूतपानादि वर्तते विषये तव ॥ २६ ॥

Wahai anakku, adakah engkau tidak membebankan para penghuni rumah tangga dengan cukai dan pungutan yang berlebihan? Dan katakanlah—adakah perjudian, minum arak, dan seumpamanya masih berleluasa di wilayahmu?

Verse 27

कच्चिद्भिन्नरसैर्लोका भिन्नवाक्यैः पुरे तव । न दानैर्जीर्णवस्त्रैश्च नोपजीवंति मानवाः ॥ २७ ॥

Di kotamu, walaupun manusia berbeza cita rasa dan berbeza tutur kata, adakah mereka tetap hidup tanpa perlu bergantung pada sedekah dan pakaian lusuh yang dibuang?

Verse 28

कच्चिदृष्ट्वा स्वयं पुत्र हस्त्यश्वं परिरक्षसि । कच्चिच्च मातरः सर्वा ह्यविशेषेण पश्यसि ॥ २८ ॥

Wahai anakku, adakah engkau sendiri meninjau dan menjaga perlindungan gajah serta kuda? Dan adakah engkau memandang serta memelihara semua ibu tanpa sebarang perbezaan?

Verse 29

कच्चिन्न वासरे विष्णोर्नरा भुंजंति पुत्रक । शशिनि क्षीणतां प्राप्ते कच्चिच्छ्राद्धपरो नरः ॥ २९ ॥

Wahai anakku, pada hari yang disucikan bagi Dewa Viṣṇu, adakah orang ramai menahan diri daripada makan (berpuasa)? Dan apabila Bulan menyusut dalam separuh bulan gelap, adakah seseorang tetap tekun berbakti melaksanakan upacara śrāddha?

Verse 30

कच्चिच्चापररात्रेषु सदा निद्रां विमुंचसि । निद्रा मूलमधर्मस्य निद्रा पापविवर्द्धिनी ॥ ३० ॥

Adakah tuanku benar-benar sentiasa meninggalkan tidur pada bahagian akhir malam? Tidur ialah akar adharma; tidur menambah suburnya dosa.

Verse 31

निद्रा दारिद्यजननी निद्रा श्रेयोविनाशिनी । नहि निद्रान्वितो राजा चिरं शास्ति वसुंधराम् ॥ ३१ ॥

Tidur melahirkan kemiskinan; tidur memusnahkan kesejahteraan dan kemakmuran. Raja yang dikuasai tidur tidak lama memerintah bumi.

Verse 32

पुंश्चलीव सदा भर्तुर्लोकद्वयविनाशिनी । एवमुच्चरमाणं तं तनयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३२ ॥

“Seperti perempuan jalang—sentiasa membinasakan suaminya—ia membawa kehancuran bagi kedua-dua alam.” Ketika dia mengucapkan demikian, anaknya pun berkata kepadanya.

Verse 33

धर्मांगदो महीपालं प्रणम्य च पुनः पुनः । सर्वमेतत्कृतं तात पुनः कर्तास्मि ते वचः ॥ ३३ ॥

Dharmāṅgada, setelah berulang kali bersujud kepada raja, berkata: “Wahai ayah, semuanya telah dilaksanakan. Aku akan sekali lagi menunaikan titahmu.”

Verse 34

पितुर्वचनकर्तारः पुत्रा धन्या जगत्त्रये । किं ततः पातकं राजन्यो न कुर्यात्पितुर्वचः ॥ ३४ ॥

Anak-anak yang melaksanakan kata-kata ayahnya adalah diberkati di tiga alam. Maka, wahai raja, apakah dosa jika seorang dari keturunan diraja tidak bertindak menentang perintah ayahnya?

Verse 35

पितृवाक्यमनादृत्य व्रजेत्स्नातुं त्रिमार्गगाम् । न तत्तीर्थफलं भुंक्ते यो न कुर्यात्पितुर्वचः ॥ ३५ ॥

Sesiapa yang mengabaikan perintah ayah lalu pergi mandi di tīrtha suci tempat tiga jalan bertemu, tidak akan menikmati buah pahala tīrtha itu, jika dia tidak melaksanakan kata-kata ayahnya.

Verse 36

त्वदधीनं शरीरं मे त्वदधीनं हि जीवितम् । त्वदधीनो हि मे धर्मस्त्वं च मे दैवतं परम् ॥ ३६ ॥

Tubuhku bergantung kepadamu; sesungguhnya nyawaku juga bergantung kepadamu. Dharmaku pun bergantung kepadamu, dan engkaulah dewa tertinggiku.

Verse 37

त्रैलोक्यस्यापि दानेन न शुद्ध्येत ऋणात्सुतः । किं पुनर्देहवित्ताभ्यां केशदानादिभिर्विभो ॥ ३७ ॥

Walaupun dengan menghadiahkan kekayaan tiga alam, seorang anak yang lahir dalam hutang tidak akan menjadi suci daripada hutang itu—apalagi, wahai Tuhan, hanya dengan persembahan tubuh atau harta, seperti mendermakan rambut dan seumpamanya.

Verse 38

एवं ब्रुवाणं तनयं बहुभूपालसंवृतम् । रुक्मांगदः परिष्वज्य पुनराह सुतं वचः । सत्यमेतत्त्वया पुत्र व्याहृतं धर्मवेदिना ॥ ३८ ॥

Ketika puteranya berkata demikian, dikelilingi ramai raja, Rukmāṅgada memeluknya lalu berkata lagi kepada anaknya: “Benar sekali, wahai anakku; apa yang engkau ucapkan itu adalah kata-kata seorang yang mengetahui Dharma.”

Verse 39

पितुरभ्यधिकं किंचिद्दैवतं न सुतस्य हि । देवाः पराङ्मुखास्तस्य पितरं योऽवमन्यते ॥ ३९ ॥

Bagi seorang anak, tiada dewa yang lebih tinggi daripada ayahnya. Para dewa berpaling daripada orang yang menghina ayahnya.

Verse 40

सोऽहं मूर्ध्नात्वया पुत्र धृतस्तत्क्षितिरक्षणात् । जित्वा द्वीपवतीं पृथ्वीं बहुभूपालसंवृताम् ॥ ४० ॥

Maka, wahai anakku, engkau telah memikulku di atas kepalamu demi melindungi Bumi. Setelah menaklukkan bumi bagaikan benua-pulau ini, yang dikelilingi ramai raja, engkau menegakkanku demikian.

Verse 41

एतत्सौख्यं परं लोके एतत्स्वर्गपदं ध्रुवम् । पितुरभ्यधिकः पुत्रो यद्भवेत्क्षितिमंडले ॥ ४१ ॥

Inilah kebahagiaan tertinggi di dunia; inilah kedudukan syurga yang pasti—apabila di bumi lahir seorang anak lelaki yang mengatasi ayahnya.

Verse 42

सोऽहं पुत्र कृतार्थस्तु कृतः सद्गुणवर्त्मना । त्वया साधयता भूपान्यथा हरिदिनं शुभम् ॥ ४२ ॥

Maka, wahai anakku, aku telah terpenuhi—berjaya melalui jalan sifat-sifat mulia—kerana engkau telah membawa para raja kepada kejayaan, dan engkau juga memastikan pemeliharaan hari suci Hari dengan penuh berkat.

Verse 43

तत्पितुर्वचनं श्रुत्वा पुत्रो धर्मांगदोऽब्रवीत् । क्क गतस्तु भवांस्तात निवेश्य मयि संपदः ॥ ४३ ॥

Setelah mendengar kata-kata ayahnya, putera Dharmāṅgada berkata: “Wahai ayah, ke manakah ayah hendak pergi setelah menyerahkan segala kekayaan kepadaku?”

Verse 44

कस्मिन्स्थाने त्वियं प्राप्ता सूर्यायुतसमप्रभा । मन्ये निर्वेदमापन्न इमां सृष्ट्वा प्रजापतिः ॥ ४४ ॥

Wahai yang bercahaya, sinarmu menyamai sepuluh ribu matahari—di tempat manakah engkau telah tiba? Aku menyangka Prajāpati (Sang Pencipta), setelah menciptakan alam ini, telah jatuh ke dalam rasa jemu dan pelepasan.

Verse 45

नैतद्रूपा महीपालनारी त्रैलोक्यमध्यतः । मन्ये भूधरजातेयमथवा सागरोद्भवा ॥ ४५ ॥

Dalam tiga alam, pada sangkaanku tiada seorang pun permaisuri raja yang memiliki rupa sedemikian. Aku menilai dia lahir daripada gunung, atau timbul daripada lautan.

Verse 46

माया वा मयदैत्यस्य प्रमदारूपसंस्थिता । अहो सुनिपुणो धाता येनेयं निर्मिता विभो । बालाग्रशतभागो हि व्यलीको नोपपद्यते ॥ ४६ ॥

Ini barangkali māyā si raksasa Maya, yang bersemayam dalam rupa seorang wanita. Wahai Tuan Yang Maha Mulia, betapa halus dan mahirnya Sang Pencipta yang membentuknya: bahkan seperatus bahagian hujung sehelai rambut pun tiada cacat atau kepalsuan padanya.

Verse 47

इयं हि योग्या कनकावदाता गृहाय तुभ्यं जगतीपतीश । एवं विधा मे जननी यदि स्यात्कोऽन्योऽस्ति मत्तः सुकृती मनुष्यः ॥ ४७ ॥

Wanita ini sungguh layak—keemasan dan berseri—untuk rumah tangga tuanku, wahai penguasa dunia. Jika wanita seumpama ini menjadi ibuku, siapakah lagi manusia yang lebih beruntung daripadaku?

Verse 48

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते पितापुत्रसंवादो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

Demikianlah berakhir bab kelima belas, bernama “Dialog Bapa dan Anak”, dalam kisah Mohinī, pada bahagian Uttara Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa.