Adhyaya 18

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर संशप्तक योद्धा रथोंद्वारा ही सेनाका चन्द्राकार व्यूह बनाकर समतल प्रदेशमें प्रसन्नतापूर्वक खड़े हो गये

Sañjaya berkata: “Wahai Raja! Sesudah itu, para pahlawan Saṁśaptaka menyusun bala tentera dengan kereta-kereta perang membentuk formasi bulan sabit, lalu mengambil tempat dengan hati gembira di tanah yang rata.”

Verse 2

ते किरीटिनमायान्तं दृष्टवा हर्षेण मारिष । उदक्रोशन्‌ नरव्याप्रा: शब्देन महता तदा

Sañjaya berkata: “Wahai tuan yang mulia, apabila para pahlawan yang gagah bak harimau itu melihat sang wira bermahkota menghampiri, mereka dipenuhi sukacita lalu pada saat itu juga melaungkan sorakan yang besar.”

Verse 3

आर्य! किरीटधारी अर्जुनको आते देख पुरुषसिंह संशप्तक हर्षपूर्वक बड़े जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ।। स शब्द: प्रदिश: सर्वा दिश: खं च समावृणोत्‌ । आवृतत्वाच्च लोकस्य नासीतू तत्र प्रतिस्वन:

Sañjaya berkata: Ketika para Saṃsaptaka yang gagah bak singa melihat Arjuna, si pemakai diadema, menghampiri, mereka mengaum berkali-kali dengan penuh kegirangan. Deru yang menggelegar itu memenuhi segala penjuru dan bahkan langit; dan kerana seolah-olah seluruh dunia diselubungi olehnya, tiada gema atau bunyi balas lain kedengaran di sana.

Verse 4

उस सिंहनादने सम्पूर्ण दिशाओं, विदिशाओं तथा आकाशको व्याप्त कर लिया। इस प्रकार सम्पूर्ण लोक व्याप्त हो जानेसे वहाँ दूसरी कोई प्रतिध्वनि नहीं होती थी ।।

Ngauman seperti singa itu merebak ke seluruh arah, ke penjuru-penjuru antara, bahkan ke langit. Apabila ia meliputi seluruh dunia, tiada gema lain dapat timbul—segala-galanya tenggelam dalam satu bunyi yang tunggal dan mengatasi. Melihat mereka semua dipenuhi kegirangan yang meluap, Dhanañjaya (Arjuna), sambil tersenyum sedikit, berkata kepada Kṛṣṇa (Acyuta) demikian:

Verse 5

पश्यैतान्‌ देवकीमातर्मुमूर्षूनद्य संयुगे । ्रातृस्त्रैगर्तकानेवं रोदितव्ये प्रहर्षितान्‌

“Wahai putera Devakī (Kṛṣṇa)! Lihatlah mereka ini—orang-orang Trigarta, saudara-saudara Suśarmā—hari ini di medan perang sudah mendekati maut. Di tempat yang sepatutnya mereka menangis, mereka malah melompat-lompat kerana kegirangan!”

Verse 6

अथवा हर्षकालो<यं त्रैगर्तानामसंशयम्‌ । कुनरैर्दुरवापान्‌ हि लोकान प्राप्स्यन्त्यनुत्तमान्‌

Sañjaya berkata: “Atau jika tidak—tanpa syak lagi—ini adalah saat kegembiraan bagi kaum Trigarta; kerana dengan menemui maut di medan perang, mereka akan mencapai alam-alam tertinggi—wilayah yang sukar dicapai oleh manusia yang hina dan jahat.”

Verse 7

एवमुक्‍त्वा महाबाहुर्ईषीकेशं ततोड<र्जुन: । आससाद रणे व्यूढां त्रिगर्तानामनीकिनीम्‌,भगवान्‌ हृषीकेशसे ऐसा कहकर महाबाहु अर्जुनने युद्धमें त्रिगर्तोंकी व्यूहाकार खड़ी हुई सेनापर आक्रमण किया

Sañjaya berkata: Setelah berkata demikian, Arjuna yang berlengan perkasa mara ke medan perang lalu menyerbu bala tentera Trigarta yang tersusun dalam formasi tempur.

Verse 8

स देवदत्तमादाय शड्खं हेमपरिष्कृतम्‌ दध्मौ वेगेन महता घोषेणापूरयन्‌ दिश:,उन्होंने सुवर्णजटित देवदत्त नामक शंख लेकर उसकी ध्वनिसे सम्पूर्ण दिशाओंको परिपूर्ण करते हुए उसे बड़े वेगसे बजाया

Sañjaya berkata: Mengambil sangkakala bernama Devadatta yang dihias emas, dia meniupnya dengan sekuat-kuatnya, memenuhi segala penjuru dengan gemuruhnya.

Verse 9

तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी । विचेष्टावस्थिता संख्ये हश्मसारमयी यथा,उस शंखनादसे भयभीत हो वह संशप्तक-सेना युद्धभूमिमें लोहेकी प्रतिमाके समान निश्चेष्ठट खड़ी हो गयी

Dikejutkan oleh laungan itu, barisan tempur Saṁśaptaka berdiri di tengah pertempuran tanpa bergerak sedikit pun—bagaikan patung yang dicor daripada logam padu.

Verse 10

(सा सेना भरतश्रेष्ठ निश्चेष्ठा शुशुभे तदा । चित्र पटे यथा न्यस्ता कुशलै: शिल्पिभिनरिे: ।।

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik daripada keturunan Bharata, pada saat itu bala tentera yang kaku tidak bergerak itu tampak indah—seperti suatu adegan yang dilukis oleh seniman mahir pada kanvas. Tiupan itu, yang merebak di langit, membuat seluruh bumi bergema, demikian juga lautan raya. Oleh raungan itu, telinga semua prajurit seakan-akan menjadi pekak. Kuda-kuda mereka terbeliak matanya; telinga dan lehernya kaku, keempat-empat kakinya terkunci, lalu ia mula mengeluarkan air kencing, bahkan darah.

Verse 11

उपलभ्य तत: संज्ञामवस्थाप्य च वाहिनीम्‌ । युगपत्‌ पाण्डुपुत्राय चिक्षिपु: कड्कपत्रिण:

Sañjaya berkata: Setelah sedar kembali, mereka pun menyusun semula barisan perang. Para pahlawan yang menghunus pedang serentak menerjang putera Pāṇḍu. Saat itu menegaskan bahawa dalam peperangan, biarpun selepas kejutan dan kekacauan, pasukan yang berdisiplin segera pulih dan memperbaharui serangan—menjadikan medan laga ujian keteguhan, tekad, dan etika tempur yang keras.

Verse 12

थोड़ी देरमें चेत होनेपर संशप्तकोंने अपनी सेनाको स्थिर किया और एक साथ ही पाण्डुपुत्र अर्जुनपर कंकपक्षीकी पाँखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।

Sañjaya berkata: Setelah sedar semula seketika, kaum Saṁsaptaka meneguhkan bala tentera mereka lalu serentak memulakan hujan anak panah berbulu—seperti bersayap—ke arah Arjuna, putera Pāṇḍu. Namun Arjuna yang perkasa dengan pantas memotong, sebelum sempat mendekatinya, ribuan anak panah itu hanya dengan lima belas batang panah yang meluncur laju. Dalam himpitan pertempuran, perbuatan ini menzahirkan penguasaan yang berdisiplin, bukan amarah semata—kekuatan yang terukur untuk meniadakan bahaya dan melindungi pihaknya tanpa hilang ketenangan.

Verse 13

ततोर्ड्जुनं शितैर्बाणर्दशभिर्दशभि: पुनः । प्राविध्यन्त ततः पार्थस्तानविध्यत्‌ त्रिभिस्त्रिभि:

Sañjaya berkata: Kemudian kaum Saṁsaptaka sekali lagi menikam Arjuna dengan anak panah tajam—sepuluh dan sepuluh. Melihat itu, Pārtha (Arjuna), putera Kuntī, membalas dengan memanah mereka, tiga dan tiga—menyambut serangan dengan tindak balas yang terukur dan berdisiplin di tengah himpitan pertempuran.

Verse 14

एकैकस्तु ततः पार्थ राजन्‌ विव्याध पठ्चभि: । सच तान्‌ प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, setiap pahlawan seorang demi seorang menikam Pārtha, putera Pṛthā (Arjuna), dengan lima anak panah. Arjuna yang perkasa segera membalas, memanah setiap seorang dengan dua anak panah, melukakan mereka dan menjawab serangan tanpa berlengah—gambaran timbal-balas kepahlawanan yang pantas dalam kerasnya tata perang.

Verse 15

भूय एव तु संक्रुद्धास्त्वर्जुन॑ सहकेशवम्‌ । आपूरयन्‌ शरैस्तीक्ष्णैस्तडागमिव वृष्टिभि:

Sañjaya berkata: Sesudah itu, kaum Saṁsaptaka yang amat murka sekali lagi membanjiri Arjuna bersama Keśava (Śrī Kṛṣṇa) dengan anak panah tajam, laksana awan hujan memenuhi sebuah telaga.

Verse 16

ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति । भ्रमराणामिव व्राता: फुल्लं द्रमगणं वने,तत्पश्चात्‌ अर्जुनपर एक ही साथ हजारों बाण गिरे, मानो वनमें फूले हुए वृक्षपर भौंरोंके समूह आ गिरे हों

Sañjaya berkata: Kemudian ribuan anak panah jatuh serentak menuju Arjuna, bagaikan kawanan lebah menyambar turun ke gugusan pepohon di rimba ketika bunga sedang mekar penuh. Gambaran ini menegaskan kedahsyatan kekerasan yang tertumpu di medan perang, tempat kemahiran dan keteguhan hati diuji di tengah ribut senjata.

Verse 17

ततः सुबाहुस्त्रिंशद्धिरद्रिसारमयै: शरै: । अविध्यदिषुभिग्गाढं किरीटे सव्यसाचिनम्‌,तदनन्तर सुबाहुने लोहेके बने हुए तीस बाणोंद्वारा अर्जुनके किरीटमें गहरा आघात किया

Sañjaya berkata: Lalu Subāhu, dengan tiga puluh anak panah yang ditempa daripada inti sekeras gunung, memanah Arjuna—pemanah dwitangan—hingga batang-batangnya tertancap dalam pada mahkotanya. Peristiwa itu menegaskan keamatan perang yang tidak memberi jeda, ketika keperkasaan dan ketahanan diuji tanpa henti, sementara setiap pahlawan tetap terikat pada dharma yang dipilihnya di medan laga.

Verse 18

तैः किरीटी किरीटस्थैहेमपुड्खैरजिद्ागै: । शातकुम्भमयापीडो बभौ सूर्य इवोत्थित:

Sañjaya berkata: Anak-anak panah yang terbang lurus itu, bersayap emas, tertancap mengelilingi diademnya. Dengan panah-panah itu, Arjuna si pemakai diadem tampak bersinar—laksana matahari terbit, dimahkotai lingkaran emas yang gemilang. Bahkan di tengah keganasan perang, pemandangan ini menegaskan keteguhan seorang ksatria: luka dan bahaya tidak memudarkan tekad batin, dan keberanian dapat tampak sebagai disiplin yang bercahaya di hadapan derita.

Verse 19

हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डव: । चिच्छेद तं चैव पुन: शरवर्षैरवाकिरत्‌

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, putera Pāṇḍu (Arjuna) menghentam Subāhu dengan anak panah bhalla yang tajam lalu memutuskan pelindung tangannya; kemudian, tanpa berhenti, dia menutupi lawannya sekali lagi dengan hujan anak panah yang tidak mengenal belas—gambaran tekad tempur yang berdisiplin, menuju kemenangan dalam perang yang benar.

Verse 20

ततः सुशर्मा दशभि: सुरथस्तु किरीटिनम्‌ | सुधर्मा सुधनुश्वैव सुबाहुश्न समार्पयत्‌,यह देख सुशर्मा, सुरथ, सुधर्मा, सुधन्‍्वा और सुबाहुने दस-दस बाणोंसे किरीटधारी अर्जुनको घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Kemudian Suśarmā memanah Arjuna si pemakai diadem dengan sepuluh anak panah; dan Suratha, Sudharmā, Sudhanu, serta Subāhu juga masing-masing menyerangnya dengan sepuluh batang, melukainya dalam himpitan pertempuran. Maka, dalam bahang perang, ramai pahlawan bergabung untuk menahan pejuang terunggul, memperlihatkan bagaimana kekuatan kolektif digunakan terhadap seorang juara yang benar apabila arus pertempuran menuntutnya.

Verse 21

तांस्तु सर्वान्‌ पृथग्बाणैर्वानरप्रवरध्वज: । प्रत्यविध्यद्‌ ध्वजांश्रैषां भल्लैश्वचिच्छेद सायकान्‌

Sañjaya berkata: Lalu Arjuna, yang panjinya memaparkan lambang kera terunggul Hanumān, memanah mereka seorang demi seorang dengan anak panah yang terpisah, melukai mereka satu per satu; dan dengan batang-batang bhalla yang tajam, dia juga menebas jatuh panji-panji mereka serta memutuskan peluru panah mereka.

Verse 22

सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयांश्वास्यावधीच्छरै: । अथास्य सशिरस्त्राणं शिर: कायादपातयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah memutuskan busur Sudhanvan, Arjuna membunuh kuda-kudanya dengan anak panah. Sesudah itu, dia menebas kepala Sudhanvan bersama topi besinya, hingga terjatuh dari tubuh.

Verse 23

तस्मिन्निपतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगा: । व्यद्रवन्त भयाद्‌ भीता यत्र दौर्योधनं बलम्‌

Sañjaya berkata: Apabila pahlawan itu rebah, para pengikutnya menjadi cemas dan tercerai-berai. Dihantui ketakutan, mereka segera melarikan diri ke tempat pasukan utama Duryodhana berkedudukan.

Verse 24

ततो जघान संक्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम्‌ । शरजालैरविच्छिन्नैस्तम: सूर्य इवांशुभि:

Kemudian Arjuna, putera Vāsava (Indra), yang menyala oleh amarah, mula menumpaskan bala tentera yang besar itu. Dengan hujan jaring-jaring anak panah yang tidak putus-putus, dia memulakan pemusnahannya, bagaikan matahari menghalau kegelapan besar dengan sinarnya.

Verse 25

ततो भग्ने बले तस्मिन्‌ विप्रलीने समन्ततः । सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तानू भयमाविशत्‌

Kemudian, apabila pasukan itu telah dipatahkan dan berselerak ke segenap arah, dan ketika Arjuna—yang masyhur sebagai Savyasācin—menggelegak dalam amarah, ketakutan besar menyelubungi para pahlawan Trigarta.

Verse 26

ते वध्यमाना: पार्थेन शरै: संनतपर्वभि: । अमुहांस्तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव

Sañjaya berkata: Dihentam oleh anak panah Pārtha (Arjuna)—batang-batang yang sendinya tersusun rapi dan kukuh—mereka terhuyung-hayang dalam kekalutan, berselerak ke sana sini di medan perang, laksana kawanan rusa yang terkejut oleh bahaya yang datang mendadak.

Verse 27

अर्जुनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी मार खाकर वे सभी सैनिक वहाँ भयभीत मृगोंकी भाँति मोहित हो गये ।।

Dipukul oleh anak panah Arjuna yang berhujung bengkok, semua pahlawan di situ menjadi terpinga-pinga seperti rusa yang ketakutan. Lalu raja Trigarta, berang, menegur para maharatha: “Cukup dengan lari, wahai wira. Kamu tidak patut menyerah kepada rasa takut.”

Verse 28

शप्त्वाथ शपथानू्‌ घोरान्‌ सर्वसैन्यस्य पश्यत: । गत्वा दौर्योधनं सैन्यं कि वै वक्ष्यथ मुख्यश:,“सारी सेनाके सामने भयंकर शपथ खाकर अब यदि दुर्योधनकी सेनामें जाओगे तो तुम सभी श्रेष्ठ महारथी क्या जवाब दोगे?

Sañjaya berkata: “Setelah melafazkan sumpah-sumpah yang menggerunkan—di hadapan seluruh bala tentera yang menyaksikan—apabila kamu kembali ke angkatan Duryodhana, apakah jawapan yang akan kamu, para maharatha terkemuka, berikan sebenarnya?”

Verse 29

नावहास्या: कथ॑ं लोके कर्मणानेन संयुगे । भवेम सहिता: सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम्‌

Sañjaya berkata: “Bagaimanakah kita, dengan kelakuan seperti ini dalam pertempuran, boleh menjadi bahan ejekan di dunia? Maka, kamu semua berpalinglah kembali. Marilah kita, bersatu padu, berdiri teguh di medan perang setakat daya upaya kita.”

Verse 30

एवमुक्तास्तु ते राजन्नुदक्रोशन्‌ मुहुर्मुहुः । शड्खांश्व॒ दश्मिरे वीरा हर्षयन्त: परस्परम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, setelah ditegur demikian, para wira itu berkali-kali melaungkan sorak; dan sambil saling membangkitkan kegembiraan serta semangat, mereka meniup sangkakala (conch).”

Verse 31

ततस्ते संन्यवर्तन्त संशप्तकगणा: पुन: । नारायणाश्च गोपाला मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌,तब वे समस्त संशप्तकगण और नारायणी सेनाके ग्वाले मृत्युको ही युद्धसे निवृत्तिका अवसर मानकर पुन: लौट आये

Sanjaya berkata: Maka kumpulan Saṁśaptaka itu berpaling dan kembali sekali lagi. Para penggembala lembu dalam bala Nārāyaṇī juga kembali—menganggap bahawa hanya mautlah alasan yang dibenarkan untuk berundur dari pertempuran.