Adhyaya 153

Verse 1

/ भीकम (2 अमान एकपज्चाशर्दाधकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यका दुर्योधनको उत्तर और युद्धके लिये प्रस्थान धृतराष्ट उवाच सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिना । तथैव भूरिश्रवसि किमासीद्‌ वो मनस्तदा

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai anakku, ketika raja Sindhu (Jayadratha) dibunuh di medan perang oleh Savyasācī Arjuna, dan demikian juga ketika Bhūriśravas gugur, bagaimana keadaan hati kalian pada saat itu?”

Verse 2

धृतराष्ट्रने कहा--तात! समरांगणमें सव्यसाची अर्जुनके द्वारा सिंधुराज जयद्रथके तथा सात्यविद्दारा भूरिश्रवाके मारे जानेपर उस समय तुमलोगोंके मनकी कैसी अवस्था हुई? ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dan ketika Duryodhana berkata demikian kepada Droṇa dalam majlis kaum Kuru, apakah jawapan lanjut yang diberikan Droṇa kepadanya? Ceritakan kepadaku itu, wahai Sañjaya.”

Verse 3

संजय उवाच निष्टानको महानासीत्‌ सैन्यानां तव भारत । सैन्धवं निहतं दृष्टवा भूरिश्रवसमेव च,संजयने कहा--भारत! सिंधुराज जयद्रथ तथा भूरिश्रवाको मारा गया देखकर आपकी सेनाओंमें महान्‌ आर्तनाद होने लगा

Sañjaya berkata: “Wahai Bharata (Dhṛtarāṣṭra), apabila mereka melihat Jayadratha, raja Sindhu, telah terbunuh, dan Bhūriśravas juga, maka bangkitlah ratapan dukacita yang besar dalam kalangan bala tentera tuanku.”

Verse 4

मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वमवमेनिरे । येन मन्त्रेण निहता: शतश: क्षत्रियर्षभा:,वे सब लोग आपके पुत्र दुर्योधनकी उस सारी मन्त्रणाका अनादर करने लगे, जिससे सैकड़ों क्षत्रिय-शिरोमणि कालके गालमें चले गये

Sañjaya berkata: “Mereka semua mula memandang rendah seluruh musyawarah putera tuanku, kerana dengan helah itulah ratusan pahlawan Kshatriya yang gagah—laksana lembu jantan—telah terbunuh.”

Verse 5

द्रोणस्तु तद्‌ वच: श्रुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मना: । मुहूर्तमिव तद्‌ ध्यात्वा भृशमार्तोडभ्यभाषत

Sañjaya berkata: “Mendengar kata-kata putera tuanku, Droṇa menjadi berat hati. Setelah merenung seketika, dalam dukacita yang mendalam, beliau pun bersuara menjawab.”

Verse 6

आपके पुत्रका पूर्वोक्त वचन सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन दुःखी हो उठे। उन्होंने दो घड़ीतक कुछ सोच-विचारकर अत्यन्त आर्तभावसे इस प्रकार कहा ।।

Sanjaya berkata: Mendengar kata-kata terdahulu yang diucapkan oleh puteramu, Drona dilanda dukacita di dalam hati. Setelah berfikir seketika, beliau berkata dengan pilu yang mendalam. Drona berkata: “Wahai Duryodhana, mengapa engkau melukai aku begini dengan anak panah yang terbuat daripada kata-kata? Sejak dahulu aku menegaskan bahawa Arjuna, pemanah yang mampu menggunakan kedua-dua tangan, tidak dapat ditaklukkan di medan perang.”

Verse 7

एतेनैवार्जुनं ज्ञातुमलं कौरव संयुगे । यच्छिखण्ड्यवधीदू भीष्मं पाल्यमान: किरीटिना

Sanjaya berkata: “Ini sahaja sudah memadai untuk membuat Arjuna mengerti, wahai keturunan Kuru, dalam pertempuran melawan kaum Kaurava: bahawa Śikhaṇḍī hanya mampu menjatuhkan Bhīṣma di medan perang ketika dilindungi oleh Arjuna yang bermahkota. Peristiwa itu sendiri menunjukkan betapa menentukan perlindungan Arjuna dan pengekangan strategiknya dalam meruntuhkan sang datuk agung.”

Verse 8

अवध्यं निहतं दृष्टवा संयुगे देवदानवै: । तदैवाज्ञासिषमहं नेयमस्तीति भारती

Sanjaya berkata: Melihat di medan perang bahawa seseorang yang dianggap kebal bahkan terhadap para dewa dan kaum Dānava telah terbunuh, pada saat itu juga aku mengerti bahawa bala tentera Kaurava ini tidak akan mampu bertahan—kejatuhannya telah menjadi sesuatu yang tidak dapat dielakkan.

Verse 9

य॑ पुंसां त्रिषु लोकेषु सर्वशूरममंस्महि । तस्मिन्‌ निपतिते शूरे कि शेषं पर्युपास्महे

Sanjaya berkata: “Dia yang kami anggap paling gagah antara semua manusia di tiga alam—apabila pahlawan perkasa itu telah gugur, pada siapakah lagi dapat kami sandarkan harapan di antara yang masih tinggal?”

Verse 10

यान्‌ सम तान्‌ ग्लहते तात शकुनि: कुरुसंसदि । अक्षान्‌ न ते$क्षा निशिता बाणास्ते शत्रुतापना:

Sanjaya berkata: Pada saat permainan dadu dahulu, Vidura telah menasihati engkau: “Wahai anak! Di balairung Kuru, dadu yang dilemparkan oleh Śakuni itu jangan engkau sangka sekadar dadu; suatu hari kelak ia boleh menjadi anak panah yang tajam, yang menyengat dan menyiksa musuh!”

Verse 11

त एते घ्नन्ति नस्तात विशिखा: पार्थचोदिता: । तांस्तदा55ख्यायमानस्त्वं विदुरेण न बुद्धवान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai ayahanda yang dikasihi, anak-anak panah ini—yang digerakkan oleh Pārtha (Arjuna)—sedang menumbangkan orang-orang kita. Namun, walaupun pada waktu itu Vidura telah menunjukkannya dengan jelas kepadamu, engkau tetap tidak mengerti.”

Verse 12

परंतु वत्स! उस समय विदुरजीकी कही हुई बातोंको तुमने कुछ नहीं समझा। तात! वे ही पासे ये अर्जुनके चलाये हुए बाण बनकर हमें मार रहे हैं ।।

Sañjaya berkata: “Namun, wahai anakku, pada waktu itu engkau tidak memahami sedikit pun kata-kata Vidura. Wahai tuanku—dadu-dadu itulah kini memukul kita, menjelma sebagai anak panah yang dilepaskan Arjuna. Wahai Duryodhana, Vidura itu teguh dan berjiwa agung. Kata-kata bertuah yang diucapkannya demi kesejahteraanmu—yang engkau abaikan dalam mabuk kemenangan—kini kembali menimpa dirimu; kerana menghina nasihat itu, engkau telah mendatangkan pembinasaan yang dahsyat dan luas ini ke atas dirimu sendiri.”

Verse 13

तदिदं वर्तते घोरमागतं वैशसं महत्‌ । तस्यावमानाद्‌ू वाक्यस्य दुर्योधन कृते तव

Sañjaya berkata: “Kini bencana yang mengerikan ini—pembinasaan yang besar dan kejam—telah menimpa dirimu, wahai Duryodhana, kerana dahulu engkau menghina nasihat itu. Dengan tidak menghormati kata-kata yang menyelamatkan, yang diucapkan demi kesejahteraanmu, dalam mabuk kemenangan yang engkau sangkakan pasti, engkau telah mengundang penyembelihan dahsyat ini ke atas dirimu sendiri.”

Verse 14

यो5वमन्य वच: पथ्यं सुहृदामाप्तकारिणाम्‌ | स्वमतं कुरुते मूढ: स शोच्यो नचिरादिव

Sañjaya berkata: Orang bodoh yang menghina nasihat yang baik daripada sahabat yang menginginkan kebaikan dan para terpercaya yang berbuat demi manfaat, lalu bertindak menurut kehendaknya sendiri, tidak lama kemudian menjadi insan yang patut diratapi.

Verse 15

यच्च न: प्रेक्षमाणानां कृष्णामानाय्य तत्सभाम्‌ | अनर्हन्तीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम्‌

Sañjaya berkata: “Dan lagi, di hadapan kami sendiri engkau menyuruh Kṛṣṇā (Draupadī) dibawa masuk ke dalam balairung itu—dia yang tidak layak diperlakukan sedemikian, lahir daripada keturunan mulia dan teguh menunaikan segala tuntutan dharma. Wahai putera Gāndhārī, tepatlah buah perbuatan zalim itu—penghinaanmu terhadap Draupadī—kini masak menjadi akibat besar ini: bala tentera mu sedang dimusnahkan. Jika balasannya tidak diterima di sini, engkau akan menanggung hukuman yang lebih berat lagi atas dosa itu di alam sana.”

Verse 16

तस्याधर्मस्य गान्धारे फल प्राप्तमिदं महत्‌ । नो चेत्‌ पापं परे लोके त्वमर्च्छेथास्ततो5घिकम्‌

Wahai putera Gāndhārī, akibat besar daripada perbuatanmu yang tidak berlandaskan dharma itu kini telah masak dan menimpa. Jika dosa itu tidak berbuah di dunia ini, nescaya di alam selepas mati engkau akan menanggung hukuman yang lebih berat lagi.

Verse 17

यच्च तान्‌ पाण्डवान्‌ द्यूते विषमेण विजित्य ह । प्राव्राजयस्तदारण्ये रौरवाजिनवासस:

Sañjaya berkata: “Dan engkau, setelah menewaskan Pāṇḍava dalam permainan dadu dengan tipu daya, lalu menghalau mereka ke buangan di rimba, memaksa mereka mengenakan pakaian daripada kulit rusa. Beban perbuatan yang tidak berlandaskan dharma itu juga kini masak menjadi akibat ke atasmu.”

Verse 18

पुत्राणामिव चैतेषां धर्ममाचरतां सदा । द्रहोत्‌ को नु नरो लोके मदन्यो ब्राह्मणब्रुव:

Sañjaya berkata: “Bagi diriku, para Pāṇḍava adalah seperti anak-anakku sendiri, dan mereka sentiasa berpegang pada dharma. Di dunia ini, siapakah—selain aku—yang begitu hina sehingga menyandang nama brāhmaṇa namun tetap mengkhianati mereka?”

Verse 19

पाण्डवानामयं कोपस्त्वया शकुनिना सह | आह्तो धृतराष्ट्रस्य सम्मते कुरुसंसदि,तुमने राजा धृतराष्ट्रकी सम्मतिसे कौरवोंकी सभामें शकुनिके साथ बैठकर पाण्डवोंका यह क्रोध मोल लिया है

Sañjaya berkata: “Kemurkaan para Pāṇḍava ini telah engkau undang ke atas dirimu—bersama Śakuni—ketika, dengan persetujuan Dhṛtarāṣṭra, engkau duduk dalam balairung Kuru dan memilih jalan yang membangkitkan amarah mereka. Dengan merelakan nasihat itu dan kezaliman istana itu, engkau membeli kebencian yang kini masak menjadi perang.”

Verse 20

दुःशासनेन संयुक्त: कर्णेन परिवर्धित: । क्षत्तर्वाक्यमनादृत्य त्वयाभ्यस्त: पुनः पुन:

Sañjaya berkata: “Dalam hal ini, Duḥśāsana menjadi sekutumu, dan Karṇa pula menyemarakkan api kemarahan itu. Engkau berulang kali mengabaikan nasihat Vidura (kṣattṛ), dan berkali-kali memberi ruang agar murka para Pāṇḍava membesar. Maka kemarahan yang kini berbuah menjadi perang itu bukanlah tiba-tiba—ia dipupuk oleh pilihanmu sendiri.”

Verse 21

यत्ता: सर्वे पराभूता: पर्यवारयतार्डर्जुनम्‌ । सिन्धुराजानमश्रित्य स वो मध्ये कथं हतः

Sanjaya berkata: “Walaupun kamu semua berjaga sepenuhnya dan telah mengepung Arjuna dari setiap penjuru, bagaimana kamu masih berakhir dengan kekalahan? Dan setelah berlindung di belakang raja Sindhu, bagaimana dia dapat dibunuh tepat di tengah-tengah kamu?”

Verse 22

कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति । अश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवो5गमत्‌

Sanjaya berkata: “Wahai penghibur kaum Kuru, bagaimana raja Sindhu menemui ajalnya ketika engkau dan Karṇa masih hidup, ketika Kṛpa dan Śalya masih hidup, dan ketika Aśvatthāman juga masih bernyawa? Dengan para pahlawan sedemikian hadir, mengapa Jayadratha jatuh?”

Verse 23

युध्यन्त: सर्वराजानस्तेजस्तिग्ममुपासते । सिन्धुराजं परित्रातुं स वो मध्ये कथं हत:

Sanjaya berkata: “Semua raja, bertempur dengan garang, telah bersandar pada keperkasaan yang tajam dan menyala-nyala untuk melindungi raja Sindhu. Bagaimana, maka, dia dibunuh di tengah-tengah kamu?”

Verse 24

मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयि । आशंसत परित्राणमर्जुनातू स महीपति:

Sanjaya berkata: “Raja itu (Duryodhana) mengharapkan penyelamatan terutama pada diriku—dan demikian juga pada dirimu, wahai Duryodhana—dengan harapan diselamatkan daripada Arjuna.”

Verse 25

दुर्योधन! राजा जयद्रथ विशेषतः मुझपर और तुमपर ही अर्जुनसे अपनी जीवन- रक्षाका भरोसा किये बैठा था ।।

Sanjaya berkata: “Wahai Duryodhana, Raja Jayadratha telah meletakkan keyakinannya demi perlindungan nyawanya sendiri—terutama pada diriku dan pada dirimu—melawan Arjuna. Namun apabila baginya pun perlindungan tidak dapat diperoleh daripada Phalguna (Arjuna), maka kini aku tidak melihat sebarang tempat berlindung, bahkan untuk kelangsungan hidupku sendiri.”

Verse 26

मज्जन्तमिव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य किल्बिषे | पश्याम्यहत्वा पज्चालान्‌ सह तेन शिखण्डिना

Sañjaya berkata: “Aku melihat diriku seolah-olah tenggelam ke dalam tekad berdosa Dhṛṣṭadyumna—kerana aku belum membunuh kaum Pāñcāla, bersama dia dan Śikhaṇḍin.”

Verse 27

तन्मां किमभितप्यन्तं वाकृशरैरेव कृन्तसि । अशक्त: सिन्धुराजस्य भूत्वा त्राणाय भारत

Sañjaya berkata: “Mengapa engkau menikamku dengan panah kata-kata sedangkan aku sudah pun terbakar oleh dukacita? Wahai Bhārata, setelah engkau terbukti tidak mampu melindungi raja Sindhu, mengapa kini engkau pula menebasku dengan kata-kata yang keras?”

Verse 28

सौवर्ण सत्यसंधस्य ध्वजमक्लिष्टकर्मण: । अपश्यन्‌ युधि भीष्मस्य कथमाशंससे जयम्‌

Sañjaya berkata: “Apabila engkau tidak lagi melihat di medan perang panji emas Bhīṣma—yang teguh pada kebenaran dan tidak letih dalam perbuatan—bagaimana engkau masih boleh mengharap kemenangan dengan begitu mudah?”

Verse 29

मध्ये महारथानां च यत्राहन्यत सैन्धव: । हतो भूरिश्रवाश्वैव कि शेषं तत्र मन्यसे,जहाँ बड़े-बड़े महारथियोंके बीच सिंधुराज जयद्रथ और भूरिश्रवा मारे गये, वहाँ तुम किसके बचनेकी आशा करते हो?

Sañjaya berkata: “Di tengah-tengah para maharathi—tempat Saindhava (Jayadratha) ditumpaskan, dan Bhūriśravā juga terbunuh—siapakah lagi yang engkau sangka akan tersisa?”

Verse 30

कृप एव च दुर्धर्षो यदि जीवति पार्थिव । यो नागात्‌ सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्यहम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai raja, jika Kṛpa yang sukar ditundukkan itu masih hidup—jika dia tidak menempuh jalan yang telah dilalui raja Sindhu—maka aku menghormatinya. Wahai tuan bumi, aku memuji kekuatannya dan tuahnya.”

Verse 31

यत्रापश्यं हतं भीष्म॑ पश्यतस्ते5नुजस्य वै । दुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Kauravya, ketika aku melihat Bhīṣma gugur—sedang adikmu Duḥśāsana menyaksikannya—Bhīṣma yang melakukan perbuatan-perbuatan amat sukar, yang bahkan para dewa bersama Indra pun tidak mampu membunuhnya dalam peperangan; sejak saat itu aku berfikir: kini bumi ini tidak mungkin lagi kekal di bawah kekuasaanmu.”

Verse 32

अवध्यकल्पं संग्रामे देवेरपि सवासवै: । न ते वसुन्धरास्तीति तदाहं चिन्तये नूप

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, wahai kebanggaan kaum Kuru, wahai penguasa manusia—sejak aku melihat Bhīṣma, pelaku perbuatan yang menggerunkan, gugur dalam perang di hadapan mata adikmu Duḥśāsana—Bhīṣma yang bahkan para dewa, termasuk Indra, pun hampir tidak mampu membunuhnya dalam peperangan—aku memikirkan ini: bumi, yakni kedaulatanmu, tidak lagi dapat kekal di bawah kendalimu.”

Verse 33

इमानि पाण्डवानां च सृज्जयानां च भारत । अनीकान्याद्रवन्ते मां सहितान्यद्य भारत,भारत! वह देखो, पाण्डवों और सूंजयोंकी सेनाएँ एक साथ मिलकर इस समय मुझपर चढ़ी आ रही हैं

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, lihatlah—formasi tempur kaum Pāṇḍava dan Sṛñjaya, bersatu pada hari ini, sedang meluru terus ke arahku.”

Verse 34

नाहत्वा सर्वपञ्चालान्‌ कवचस्य विमोक्षणम्‌ | कर्तास्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव

Sañjaya berkata: “Wahai Duryodhana, sebelum aku membunuh semua Pāñcāla, aku tidak akan menanggalkan zirahku. Di medan perang aku akan melakukan hanya perbuatan yang menguntungkanmu—demi kepentingan pihak Dhṛtarāṣṭra.”

Verse 35

राजन ब्रूया: सुतं मे त्वमश्व॒त्थामानमाहवे । न सोमकाः: प्रमोक्तव्या जीवितं परिरक्षता

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, pergilah sampaikan kepada anakku Aśvatthāmā di medan perang: ‘Walaupun engkau menjaga nyawamu sendiri, jangan biarkan seorang pun Somaka terlepas hidup-hidup.’”

Verse 36

यच्च पित्रानुशिष्टोडसि तद्‌ वच: परिपालय । आनृशंस्ये दमे सत्ये चार्जवे च स्थिरो भव,यह भी कहना कि पिताने जो तुम्हें उपदेश दिया है, उसका पालन करो। दया, दम, सत्य और सरलता आदि सदगुणोंमें स्थिर रहो

Apa jua ajaran yang engkau terima daripada ayahandamu—peliharalah kata itu dan hiduplah menurutnya. Teguhlah dalam belas ihsan dan tidak kejam, dalam pengendalian diri, dalam kebenaran, dan dalam kelurusan budi yang jujur.

Verse 37

धर्मार्थकामकुशलो धर्मार्थावप्यपीडयन्‌ । धर्मप्रधानकार्याणि कुर्यश्विति पुनः पुन:

Sanjaya berkata: “Engkau mahir dalam usaha dharma, artha dan kāma. Maka, tanpa mencederakan dharma dan artha, lakukanlah berulang kali hanya perbuatan yang menempatkan dharma sebagai yang utama.”

Verse 38

चक्षुर्मनो भ्यां संतोष्या विप्रा: पूज्याश्न॒ शक्तित: । नचैषां विप्रियं कार्य ते हि वल्लेशिखोपमा:

Sanjaya berkata: “Dengan pandangan yang penuh hormat dan hati yang beriman, pastikan para brāhmaṇa berpuas hati, dan muliakan mereka sedaya upaya. Jangan lakukan sesuatu yang menyinggung mereka, kerana mereka bercahaya dan menggerunkan—laksana nyala api.”

Verse 39

एष त्वहमनीकानि प्रविशाम्यरिसूदन । रणाय महते राजंस्त्वया वाकुशरपीडित:,राजन! शत्रुसूदन! अब मैं तुम्हारे वाग्बाणोंसे पीड़ित हो महान्‌ युद्धके लिये शत्रुओंकी सेनामें प्रवेश करता हूँ

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, pembinasa musuh! Ditembusi dan diseksa oleh anak panah kata-katamu yang tajam, kini aku memasuki barisan tempur musuh, bersiap untuk pertempuran besar.”

Verse 40

त्वं च दुर्योधन बल॑ यदि शक्तोडसि पालय । रात्रावपि च योत्स्यन्ते संरब्धा: कुरुसृञज्जया:

Sanjaya berkata: “Dan engkau juga, Duryodhana—jika engkau berdaya—lindungilah bala tentera. Kerana kaum Kuru dan Sṛñjaya, yang menyala oleh amarah, akan bertempur bahkan sepanjang malam.”

Verse 41

एवमुक्त्वा ततः प्रायाद्‌ द्रोण: पाण्डवसृज्जयान्‌ | मुष्णन्‌ क्षत्रियतेजांसि नक्षत्राणामिवांशुमान्‌

Sañjaya berkata: Setelah berkata demikian, Droṇa pun berangkat menentang para Pāṇḍava dan Sṛñjaya. Seperti matahari mengatasi cahaya bintang-bintang, demikianlah dengan keperkasaan yang menyala-nyala ia seakan merampas seri kepahlawanan para kṣatriya ketika mara ke medan perang.

Verse 150

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनका अनुतापविषयक एक सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva—khususnya bahagian Jayadratha-vadha—bab yang ke-seratus lima puluh, yang memperkatakan penyesalan Duryodhana, pun berakhir.

Verse 151

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणवाक्ये एकपज्चाशदधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang mulia, di dalam Droṇa Parva—khususnya bahagian Jayadratha-vadha—berakhirlah bab ke-seratus lima puluh satu, yang dikenali sebagai “Wacana Droṇa”.