Adhyaya 51

Verse 1

#5०3८६>> हज # सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: भीष्मके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध

Sanjaya berkata: Wahai Raja, tatkala bahagian pagi pada hari yang amat mengerikan itu hampir berlalu, dan pertempuran yang garang—yang memusnahkan para wira agung—sedang mengganas, maka atas titah putera tuanku, Durmukha, Kṛtavarmā, Kṛpācārya, Śalya dan Viviṃśati datang ke sana lalu bersiap melindungi Bhīṣma.

Verse 2

दुर्मुख: कृतवर्मा च कृप: शल्यो विविंशति: । भीष्म जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिता:

Sanjaya berkata: Atas perintah putera tuanku, Durmukha, Kṛtavarmā, Kṛpa, Śalya dan Viviṃśati mendekati Bhīṣma lalu mengambil tugas melindunginya—hendak menaungi sang datuk agung di tengah pertempuran ngeri yang memusnahkan para pahlawan perkasa.

Verse 3

एतैरतिरथैर्गुप्त: पञ्चभिर्भरतर्षभ: । पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथ:,इन पाँच अतिरथी वीरोंसे सुरक्षित हो भरत-भूषण महारथी भीष्मजीने पाण्डवोंकी सेनाओंमें प्रवेश किया

Dilindungi oleh lima juara terunggul itu, Bhīṣma—sang banteng di antara kaum Bharata—maju sebagai pahlawan kereta perang agung lalu menerobos masuk ke dalam barisan tempur pihak Pāṇḍava.

Verse 4

चेदिकाशिकरूषेषु पञ्चालेघु च भारत । भीष्मस्य बहुधा तालश्चलत्केतुरदृश्यत,भारत! चेदि, काशि, करूष तथा पांचालोंमें विचरते हुए भीष्मका तालचिह्लित चंचल पताकाओंवाला रथ अनेक-सा दिखायी देने लगा

Sanjaya berkata: Wahai Bhārata, ketika Bhīṣma bergerak merentas pasukan Cedi, Kāśi, Karūṣa dan Pañcāla, kereta perangnya yang bertanda lambang pokok palma tampak seolah-olah muncul di banyak tempat serentak, dengan panjinya berkibar gelisah.

Verse 5

स शिरांसि रणे<४रीणां रथांश्व॒ सयुगध्वजान्‌ । निचकर्त महावेगैर्भल्लै: संनतपर्वभि:,वे युद्धमें झुकी हुई गाँठवाले अत्यन्त वेगशाली भललोंद्वारा शत्रुओंके मस्तक, रथ, जूआ तथा ध्वज काट-काटकर गिराने लगे

Sanjaya berkata: Di tengah-tengah pertempuran, baginda mula menebas kepala musuh, serta memotong hancur kereta perang, kuda, palang kuk (yoke) dan panji-panji—dengan anak panah bhalla yang amat laju, beruas bengkok.

Verse 6

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ । भृशमार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिता:,भरतश्रेष्ठ! वे रथके मार्गोंपर नृत्य-सा कर रहे थे। उनके बाणोंसे मर्मस्थानोंमें चोट खाये हुए हाथी अत्यन्त आर्तनाद करने लगे

Sañjaya berkata: “Wahai banteng keturunan Bharata! Ketika rata perang Bhīṣma meluncur di lorong-lorong pertempuran seakan menari, gajah-gajah—yang terkena panah pada titik-titik hayat—meraung dengan suara nyaring, penuh sengsara.”

Verse 7

अभिमन्यु: सुसंक्रुद्ध: पिशज्ैस्तुरगोत्तमै: । संयुक्त रथमास्थाय प्रायाद्‌ भीष्मरथं प्रति

Sañjaya berkata: Abhimanyu, menyala oleh amarah yang dahsyat, menaiki rata perangnya yang dipasangkan kuda-kuda terbaik berwarna kuning keperangan, lalu memacu terus menuju rata Bhīṣma. Keretanya tampak gemilang dengan panji emas yang indah, beremblem pohon karṇikāra. Dalam bahang pertempuran, dia menyerang bukan sahaja Bhīṣma, tetapi juga para pahlawan rata terunggul yang datang melindunginya.

Verse 8

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना । अभ्यवर्तत भीष्म च तांश्वैव रथसत्तमान्‌

Sañjaya berkata: Dengan panji emas beraneka (emas jāmboonada) beremblem karṇikāra, dia menerjang ke arah Bhīṣma, dan juga ke arah para kesatria rata terunggul yang datang melindunginya.

Verse 9

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा । भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुरथै: सह,वीर अभिमन्युने तीखे बाणसे उस तालचिह्लित ध्वजको छेद डाला और भीष्म तथा उनके अनुगामी रथियोंके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया

Sañjaya berkata: Sang wira memanah dengan anak panah berbulu yang tajam, menumbangkan panji beremblem pohon tāla (palma), lalu bertempur dengan Bhīṣma, bersama para pahlawan rata pengiringnya.

Verse 10

कृतवर्माणमेकेन शल्यं पठ्चभिराशुगै: । विद्ध्वा नवभिरानर्च्छच्छिताग्रै: प्रपितामहम्‌

Sañjaya berkata: Dengan sebatang anak panah dia menimpa Kṛtavarmā; dengan lima batang anak panah yang melayang pantas dia menikam Śalya; lalu dengan sembilan batang anak panah bermata tajam dia turut melukakan datuk agung Bhīṣma.

Verse 11

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्‌ प्रणिहितेन च । ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदपरिष्कृतम्‌,तत्पश्चात्‌ धनुषको अच्छी तरह खींचकर पूरे मनोयोगसे चलाये हुए एक बाणके द्वारा उनके सुवर्ण-भूषित ध्वजको भी छेद डाला

Sañjaya berkata: Dengan sebatang anak panah sahaja—ditarik sepenuhnya, dilepaskan, dan dibidik dengan keteguhan yang sempurna—dia menembusi panji yang dihiasi emas Jāmbūnada. Adegan ini menegaskan penguasaan berdisiplin seorang pahlawan: kekuatan yang ditadbir oleh kawalan diri, dan kemahiran yang digunakan dengan niat yang terarah di tengah beban moral peperangan.

Verse 12

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना । जहार सारथे: कायाच्छिर: संनतपर्वणा,इसके बाद झुकी हुई गाँठवाले तथा सब प्रकारके आवरणोंका भेदन करनेवाले एक भल्लके द्वारा दुर्मुखके सारथिका मस्तक धड़से अलग कर दिया

Sañjaya berkata: Dengan sebatang anak panah bhalla—yang mampu menembusi segala jenis perisai dan beruas-ruas bengkok—dia memenggal kepala sais kereta (sārathi) hingga terpisah dari tubuh, menumbangkan pemandu Durmukha. Rangkap ini menonjolkan ketepatan ngeri di medan perang: apabila satu sokongan sahaja (sārathi) runtuh, keupayaan seorang pahlawan untuk bertempur boleh terlerai, memperlihatkan ketegangan etika antara kewajipan kesatria dan harga kemanusiaan dalam perang.

Verse 13

धनुश्विच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम्‌ | कृपस्य निशिताग्रेण तांश्व॒ तीक्षणमुखै: शरै:

Sañjaya berkata: Dengan anak panah bermata lebar dia memutuskan busur Kṛpa yang dihiasi emas berkilau; dan dengan anak panah lain—berhujung tajam dan bermuka runcing—dia terus menghentam, menekan serangan dalam tertib sengit pertempuran.

Verse 14

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथ: । साथ ही कृपाचार्यके स्वर्णभूषित धनुषको भी तेज धारवाले भालासे काट गिराया; फिर सब ओर घूमकर नृत्य-सा करते हुए महारथी अभिमन्युने अत्यन्त कुपित हो तीखी नोकवाले बाणोंसे भीष्मकी रक्षा करनेवाले उन महारथियोंको भी घायल कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Dalam kemarahan yang memuncak, pahlawan kereta perang itu menewaskan musuh, berpusing-pusing seolah-olah menari. Melihat kepantasan tangan Abhimanyu, para dewa pun bersukacita. Dan para pejuang kereta—Bhīṣma dan yang lain—terkesan oleh ketepatan bidikan putera Arjuna itu, lalu menilainya berkuasa seakan-akan Dhanañjaya (Arjuna) sendiri hadir. Dalam bingkai dharma epik, rangkap ini menonjolkan bahawa penguasaan berdisiplin di medan perang (walau dalam amarah) meraih pengiktirafan merentas dunia, sambil mengisyaratkan kos moral yang berat atas keperkasaan sedemikian.

Verse 15

लब्धलक्षतया कार्ष्णे: सर्वे भीष्ममुखा रथा: । सत्त्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम्‌

Sañjaya berkata: Melihat bidikan Kārṣṇi (Abhimanyu) yang pasti, semua pahlawan kereta perang yang dipimpin Bhīṣma menganggapnya seorang yang luar biasa gagah—seolah-olah Dhanañjaya (Arjuna) sendiri hadir. Kejayaan mengenai sasaran itu menzahirkan kemahiran berdisiplin dan keberanian, memaksa para pejuang veteran mengakui kelebihan walau di tengah permusuhan perang.

Verse 16

तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृश प्र भम्‌ । दिश: पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत्‌

Sañjaya berkata: Busurnya, bergerak di sepanjang lintasan pantas kedua tangannya, bersinar seperti obor berputar yang membentuk lingkaran cahaya; bergema seperti Gāṇḍīva, ia menyapu berputar seakan-akan menjelajah segala penjuru—gambaran kemahiran perang yang terdidik dan berdisiplin, dilepaskan dalam amarah yang benar di medan laga.

Verse 17

तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नवभिराशुगै: । विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा

Sañjaya berkata: Mendapatinya di tengah pertempuran, Bhīṣma—pembunuh wira musuh—segera menembusi Arjuni (putera Arjuna) dengan sembilan anak panah yang amat pantas dan bertenaga. Rangkap ini menegaskan derasnya arus perang: keberanian termasyhur pun disambut balas yang teratur tanpa lengah, dan medan menjadi ujian dharma serta tekad kepahlawanan, bukan perasaan peribadi.

Verse 18

ध्वजं चास्य त्रिभिभल्लैक्षिच्छेद परमौजस: । सारथिं च त्रिभिबाणैराजघान यतव्रत:

Sañjaya berkata: Bhīṣma yang perkasa, berkeupayaan tertinggi, memutuskan panjinya dengan tiga anak panah; dan sang pemegang ikrar yang menahan diri itu turut menewaskan saisnya dengan tiga anak panah. Dalam etika perang yang getir, hal ini memperlihatkan disiplin Bhīṣma yang tidak berganjak serta ketepatan mautnya—bertindak tanpa ragu, namun tetap ditandai asketisme dan penguasaan diri yang masyhur padanya.

Verse 19

तथैव कृतवर्मा च कृप: शल्यश्न मारिष । विद्ध्वा नाकम्पयत्‌ कार्ष्णि मैनाकमिव पर्वतम्‌

Sañjaya berkata: Demikian juga Kṛtavarmā, Kṛpa dan Śalya—walau memanah Kārṣṇi (putera Kṛṣṇa)—tidak mampu menggoyahkannya; dia berdiri teguh seperti Gunung Maināka. Rangkap ini menegaskan keteguhan seorang pahlawan di bawah serangan, ketika azam batin dan keberanian berdisiplin mengatasi luka jasmani di tengah beban moral peperangan.

Verse 20

स तै: परिवृत: शूरो धार्तराष्ट्रमहारथै: । ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णि: पञ्चरथान्‌ प्रति,दुर्योधनके उन महारथियोंसे घिर जानेपर भी शूरवीर अर्जुनकुमार उन पाँचों रथियोंपर बाण-वर्षा करता रहा

Sañjaya berkata: Walaupun dikepung oleh para maharathi dari bala Dhṛtarāṣṭra, Kārṣṇi yang gagah (putera Kṛṣṇa/Arjuna) tetap mencurahkan hujan anak panah ke arah lima pahlawan berkereta itu. Adegan ini menonjolkan keberanian yang teguh dan tekad berdisiplin di tengah tentangan yang menggunung di medan perang.

Verse 21

ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभि: । ननाद बलवान कार्ष्णिर्भीष्माय विसृजन्‌ शरान्‌

Sañjaya berkata: Maka dengan hujan anak panah, Kārṣṇi yang perkasa menangkis segala senjata dahsyat itu. Dan ketika dia terus melepaskan panah-panah ke arah Bhīṣma, dia mengaum lantang seperti singa—menyatakan tekad tanpa gentar di tengah dentuman pertembungan senjata.

Verse 22

तत्रास्य सुमहद्‌ राजन बाह्दोर्बलमदृश्यत । यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयत: शरै:,राजन! उस समय समरभूमिमें प्रयत्नपूर्वक अपने बाणोंद्वारा भीष्मको पीड़ा देते हुए अभिमन्युकी भुजाओंका महान्‌ बल प्रत्यक्ष देखा गया

Sañjaya berkata: Di sana, wahai Raja, kekuatan besar pada kedua lengannya tampak nyata—ketika dia bersungguh-sungguh di medan perang, menyakiti Bhīṣma dengan anak panahnya.

Verse 23

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मो5पि प्राहिणोच्छरान्‌ | सतांश्रिच्छेद समरे भीष्मचापच्युतान्‌ शरान्‌

Sañjaya berkata: Bahkan Bhīṣma, melihat kegagahan pahlawan itu, melepaskan panah-panahnya ke arahnya. Namun di tengah pertempuran, Abhimanyu menebas jatuh setiap anak panah yang meluncur dari busur Bhīṣma—menampakkan bukan sahaja kemahiran perang, tetapi juga keteguhan yang dituntut daripada seorang kṣatriya dalam perang yang benar.

Verse 24

ततो ध्वजममोधेषुर्भीष्मस्य नवभि: शरै: | चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:

Sañjaya berkata: Kemudian pahlawan itu, yang panahnya tidak pernah sia-sia, menebas jatuh panji Bhīṣma di tengah pertempuran dengan sembilan batang anak panah. Melihatnya, para pahlawan pun melaungkan sorakan yang kuat. Dalam jalinan etika epik ini, menjatuhkan panji bukan sekadar helah taktikal, tetapi cabaran terbuka terhadap wibawa panglima, menambah tekanan moral dan psikologi perang.

Verse 25

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषित: । सौभद्रविशिखैश्छिन्न: पपात भुवि भारत

Sañjaya berkata: Panji yang tinggi itu—batangnya besar berkilau seperti perak, dihiasi emas, membawa lambang pohon tal—telah dipotong oleh anak panah Saubhadra lalu jatuh ke bumi, wahai Bhārata, kebanggaan kaum Bharata. Dalam suasana moral peperangan, jatuhnya panji Bhīṣma menjadi tanda nyata perubahan nasib dan tekad: keperkasaan bukan sekadar keganasan, tetapi kemahiran berdisiplin yang diarahkan kepada tujuan penentu di medan laga.

Verse 26

त॑ तु सौभद्रविशिखै: पातितं भरतर्षभ | दृष्टवा भीमो ननादोच्चै: सौभद्रमभिहर्षयन्‌,भरतश्रेष्ठ। अभिमन्युके बाणोंसे कटकर गिरे हुए उस ध्वजको देखकर भीमसेनने सुभद्राकुमारका हर्ष बढ़ाते हुए उच्चस्वरसे गर्जना की

Sañjaya berkata: “Namun apabila Bhīma melihat panji itu—yang dipancung dan dijatuhkan ke tanah oleh anak panah Saubhadra (Abhimanyu)—dia mengaum lantang, wahai banteng di antara kaum Bharata, bersorak gembira atas Saubhadra dan membangkitkan semangat pahlawan muda itu. Di tengah perang, laungan Bhīma menjadi sokongan moral bagi keberanian yang benar, meneguhkan keteguhan hati dan kesetiaan kepada pihak sendiri tanpa goyah.”

Verse 27

अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि सुबहूनि च । प्रादुश्चक्रे महारौद्रे रणे तस्मिन्‌ महाबल:,तब महाबली भीष्मने उस अत्यन्त भयंकर संग्राममें बहुत-से महान्‌ दिव्यास्त्र प्रकट किये

Sañjaya berkata: “Kemudian Bhīṣma, yang amat perkasa, menzahirkan banyak senjata agung dan senjata samawi dalam pertempuran yang teramat dahsyat itu. Rangkap ini menegaskan peningkatan dahsyatnya perang melalui kekuatan luar biasa—suatu peragaan kuasa yang menambah ngeri pertempuran dan menguji pengendalian diri para pahlawan serta keteguhan mereka pada dharma di tengah kehancuran.”

Verse 28

तत: शरसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामह: । अवाकिरदमेयात्मा तदद्भुतमिवाभवत्‌,तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न प्रपितामह भीष्मने सुभद्राकुमारपर हजारों बाणोंकी वर्षा की। वह एक अद्भुत-सी घटना प्रतीत हुई

Sañjaya berkata: “Kemudian Datuk Agung Bhīṣma, yang jiwa dan keperkasaannya tidak terukur, menghujani Abhimanyu—putera Subhadrā—dengan ribuan anak panah. Pemandangan itu tampak seakan-akan menakjubkan, walaupun berlangsung di tengah etika perang yang suram, tempat keberanian diuji oleh kekuatan yang melimpah-ruah.”

Verse 29

ततो दश महेष्वासा: पाण्डवानां महारथा: | रक्षार्थम भ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथै:

Sañjaya berkata: “Kemudian sepuluh pemanah agung—para maharatha, pahlawan kereta perang pihak Pāṇḍava—segera memacu kereta mereka dengan pantas untuk melindungi Saubhadra (Abhimanyu), wahai Raja. Rangkap ini menonjolkan etika ksatria: kesetiaan kepada pihak sendiri, perlindungan segera terhadap sekutu yang terancam, dan tindakan terkoordinasi di tengah pertempuran.”

Verse 30

विराट: सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्व पार्षत: । भीमश्न केकयाश्रैव सात्यकिश्नू विशाम्पते

Sañjaya berkata: “Wahai tuan manusia, Virāṭa bersama puteranya, dan Dhṛṣṭadyumna putera Pārṣata (Drupada), dan Bhīma, dan para putera Kekaya, serta Sātyaki—sepuluh maharatha ini, pemanah perkasa pihak Pāṇḍava, segera memacu kereta mereka ke tempat itu untuk melindungi Abhimanyu. Adegan ini menegaskan kewajipan ksatria untuk menjaga sahabat yang terancam serta tekad bersama menegakkan perjuangan mereka melalui perlindungan setia, bukan dengan meninggalkan.”

Verse 31

तेषां जवेनापततां भीष्म: शान्तनवो रणे | पाज्चाल्यं त्रिभिरानर्च्छत्‌ सात्यकिं नवभि: शरै:

Sañjaya berkata: Ketika para pahlawan itu menyerbu dengan kelajuan yang dahsyat, Bhīṣma, putera Śāntanu, menyongsong mereka di medan perang. Baginda memanah Dhṛṣṭadyumna dari pihak Pāñcāla dengan tiga anak panah dan Sātyaki dengan sembilan—menzahirkan daya yang tegas dan berdisiplin seorang panglima veteran, yang wajib menahan maraan musuh, walau perang ini dibayangi beban dharma kerana pertumpahan darah sesama kerabat.

Verse 32

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च । ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा,फिर धनुषको पूरी तरहसे खींचकर छोड़े हुए एक पंखयुक्त तीखे बाणसे भीमसेनकी ध्वजा काट डाली

Sañjaya berkata: Dengan sebatang anak panah tajam bermata seperti pisau cukur—ditarik penuh lalu dilepaskan dengan tenaga, bersayap untuk terbang pantas—baginda memutuskan panji Bhīmasena dengan satu tembakan sahaja. Dalam suasana moral peperangan, perbuatan itu bukan sekadar keperkasaan jasmani, tetapi serangan yang disengajakan terhadap lambang maruah dan semangat lawan, lalu menghangatkan pertarungan psikologi yang mengiringi pertempuran yang dianggap benar.

Verse 33

जाम्बूनदमय: श्रीमान्‌ केसरी स नरोत्तम | पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात्‌,नरश्रेष्ठ भीमसेनका वह सुवर्णमय सुन्दर ध्वज सिंहके चिह्नसे युक्त था। वह भीष्मके द्वारा काट दिये जानेपर रथसे नीचे गिर पड़ा

Sañjaya berkata: Panji Bhīmasena yang gemilang—berlambangkan singa dan diperbuat daripada emas Jāmbūnada—telah dijatuhkan oleh Bhīṣma lalu gugur dari kereta perangnya. Adegan itu menegaskan bahawa dalam etika keras tugas di medan tempur, bahkan lambang kebanggaan seorang pahlawan agung pun boleh ditundukkan oleh keperkasaan lawan yang lebih unggul.

Verse 34

ततो भीमस्टत्रिभिविद्ध्वा भीष्मं शान्तनवं रणे | कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभि:,तब भीमसेनने उस रणक्षेत्रमें शान्तनुनन्दन भीष्मको तीन बाणोंसे घायल करके कृपाचार्यको एक और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बेध दिया

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīma, di medan itu, memanah Bhīṣma—putera Śāntanu—dengan tiga anak panah; dia menikam Kripa dengan satu anak panah dan Kṛtavarman dengan lapan. Laporan ini menegaskan ketepatan perang yang tidak mengenal henti: bahkan para tua dan guru yang dihormati pun dianggap lawan apabila mereka berdiri bersenjata, dan keperkasaan diukur dengan tenaga yang terkawal, bukan semata-mata amarah.

Verse 35

प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिरपि दन्तिना । अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तर:

Sañjaya berkata: Pada saat itu, Uttara, putera Virāṭa, menaiki seekor gajah bertaring yang hujung belalainya digulung rapat ke mulut, lalu menyerbu terus ke arah Raja Śalya, penguasa Madra. Dalam himpitan medan tempur, keberanian anak muda mencari nama melalui pertembungan langsung, namun serangan yang terburu-buru itu juga menguji batas kewaspadaan dan dharma tugas di tengah kekacauan perang.

Verse 36

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथे । शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं शरै:,वह गजराज बड़े वेगसे शल्यके रथकी ओर झपटा। उस समय शल्यने अपने बाणोंद्वारा उसके अप्रतिम वेगको रोक दिया

Sañjaya berkata: Raja gajah itu menerjang ke arah kereta perang Śalya dengan kelajuan yang meluap; namun Śalya menahan momentum yang tiada banding itu dengan hujan anak panah.

Verse 37

तस्य क्रुद्ध:ः स नागेन्द्रो बृहत: साधुवाहिन: । पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान्‌

Sañjaya berkata: Murka, sang raja gajah itu memijak palang kuk dengan sebelah kaki lalu membunuh keempat-empat kuda besar yang menarik kereta perang itu.

Verse 38

स हताश्वे रथे तिष्ठन्‌ मद्राधिपतिरायसीम्‌ । उत्तरान्तकरीं शक्ति चिक्षेप भुजगोपमाम्‌

Sañjaya berkata: Walau kuda-kudanya telah dibunuh, Śalya, penguasa Madra, tetap berdiri di atas kereta itu lalu melontarkan tombak besi—mengerikan seperti ular—berniat menamatkan riwayat Putera Uttara.

Verse 39

तया भिजन्नतनुत्राण: प्रविश्य विपुलं तम: । स पपात गजस्कन्धात्‌ प्रमुक्ताड़कुशतोमर:

Sañjaya berkata: Dihentam senjata itu, perisainya ditembusi; lalu dia tenggelam ke dalam kegelapan besar akibat kekeliruan. Penggoad dan lembing terlepas dari tangannya; hilang sedar, dia jatuh dari belakang gajah ke bumi.

Verse 40

असिमादाय शल्यो<पि अवल्लुत्य रथोत्तमात्‌ | तस्य वारणराजस्य चिच्छेदाथ महाकरम्‌,इसी समय शल्य हाथमें तलवार लेकर अपने श्रेष्ठ रथसे कूद पड़े और उसीके द्वारा उस गजराजकी विशाल सूँड़को उन्होंने काट गिराया

Sañjaya berkata: Menghunus pedangnya, Śalya melompat turun dari kereta perangnya yang unggul; lalu dengan bilah itu juga dia menebas putus belalai besar sang raja gajah.

Verse 41

भिन्नमर्मा शरशतैश्छिन्नहस्त: स वारण: । भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च

Sañjaya berkata: Ditembusi pada titik-titik nyawanya oleh ratusan anak panah, dan belalainya pula tertebas putus, gajah besar itu melaungkan jeritan sengsara yang menggerunkan; lalu rebah ke tanah dan mati. Adegan ini menegaskan ketegasan kejam perang—bahawa bahkan makhluk perkasa pun direndahkan kepada derita dan maut di tengah pertembungan senjata.

Verse 42

एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो नराधिप । आरुरोह रथं तूर्ण भास्वरं कृतवर्मण:,नरेश्वर! यह पराक्रम करके मद्रराज शल्य तुरंत ही कृतवर्माके तेजस्वी रथपर चढ़ गये

Sañjaya berkata: “Setelah melakukan keberanian sedemikian, wahai raja, penguasa Madra, Śalya, segera menaiki kereta perang Kṛtavarman yang bersinar.” Rangkap ini menonjolkan gerak yang pantas dan tegas para pahlawan di medan laga, serta etika persekutuan—menerima bantuan dan sarana (di sini, sebuah kereta) demi meneruskan kewajipan perang.

Verse 43

उत्तरं वै हतं दृष्टवा वैराटिग्भरातरं तदा । कृतवर्मणा च सहित दृष्टवा शल्यमवस्थितम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, melihat Uttara terbunuh—saudara lelaki puteri Virāṭa—dan melihat Śalya tetap teguh, ditemani Kṛtavarman, (para pahlawan pun bertindak menurut keadaan). Rangkap ini menegaskan momentum suram pertempuran: gugurnya seorang putera muda dan keteguhan para pejuang berpengalaman menambah duka dan tekad yang mengheret perang terus ke hadapan.

Verse 44

श्वेत: क्रोधात्‌ प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव । अपने भाई उत्तरको मारा गया और शल्यको कृतवर्मके साथ रथपर बैठा हुआ देख विराटपुत्र श्वेत क्रोधसे जल उठे, मानो अग्निमें घीकी आहुति पड़ गयी हो ।।

Sañjaya berkata: Didorong amarah, Śveta menyala seperti api korban yang disiram mentega suci. Melihat saudaranya Uttara terbunuh, dan melihat Śalya duduk di atas kereta bersama Kṛtavarman, putera Virāṭa yang gagah itu merentangkan busur besarnya—laksana busur Indra—siap membalas maut dengan kekuatan yang tegas. Petikan ini membingkai murka yang dianggap benar sebagai jawapan atas kehilangan besar, namun tetap dalam disiplin seorang kesatria yang terikat pada dharma medan perang.

Verse 45

अभ्यधावज्जिघांसन्‌ वै शल्यं मद्राधिपं बली । उस बलवान वीरने इन्द्रधनुषके समान अपने विशाल शरासनको कानोंतक खींचकर मद्रराज शल्यको मार डालनेकी इच्छासे उनपर धावा किया ।।

Sañjaya berkata: Pahlawan perkasa itu meluru ke hadapan, berniat membunuh Śalya, penguasa Madra. Dikepung dari segenap sisi oleh barisan kereta yang besar, dia tetap menyerbu—menarik busurnya yang luas hingga ke telinga—didorong tekad garang medan perang, di mana niat dan keperkasaan bertembung dengan beban moral membunuh kerabat serta kewajipan seorang kesatria di gelanggang laga.

Verse 46

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्‌

Sañjaya berkata: Melihat Śveta mara menyerbu—memperlihatkan kegagahan seperti gajah mengamuk yang menerjang—tujuh pahlawan kereta perang pihak tuanku, dengan hasrat menyelamatkan Śalya, raja Madra yang seakan-akan telah terperangkap di rahang maut, lalu mengepungnya dari segenap penjuru.

Verse 47

तावकानां रथा: सप्त समन्तात्‌ पर्यवारयन्‌ । मद्रराजमभभीप्सन्तो मृत्योर्दष्टान्तरं गतम्‌

Sañjaya berkata: Tujuh kereta perang pihak tuanku mengepung dari segenap penjuru Śalya, raja Madra—yang seakan-akan telah masuk ke rahang maut—demi melindunginya, tatkala mereka melihat Śveta menyerbu dengan kegagahan seperti gajah mengamuk.

Verse 48

बृहदूबलश्न॒ कौसल्यो जयत्सेनश्ल मागध: । तथा रुक्‍्मरथो राजन्‌ शल्यपुत्र: प्रतापवान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, antara pahlawan kereta perang terkemuka ialah Bṛhadbala dari Kosala, Jayatsena dari Magadha, dan juga Rukmaratha yang gagah, putera Śalya yang perkasa.”

Verse 49

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिण: । बृहत्क्षत्रस्थ दायाद: सैन्धवश्च जयद्रथ:

Sañjaya berkata: “Vindā dan Anuvindā, para putera Avanti; Sudakṣiṇa, raja Kamboja; dan Jayadratha orang Saindhava, pewaris wangsa Bṛhatkṣatra—itulah para pahlawan yang disebut.”

Verse 50

नानावर्णविचित्राणि धनूंषि च महात्मनाम्‌ | विस्फारितानि दृश्यन्ते तोयदेष्विव विद्युत:,इन महामना वीरोंके फैलाये हुए अनेक रूपरंगके विचित्र धनुष बादलोंमें बिजलियोंके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे

Sañjaya berkata: Busur-busur yang aneka warna lagi menakjubkan milik para pahlawan berhati agung itu, yang direntang lebar dan sedia dilepaskan, tampak bagaikan kilat menyambar di celah awan sarat hujan.

Verse 51

ते तु बाणमयं वर्ष श्वेतमूर्थन्यपातयन्‌ । निदाघान्ते3निलोद्धूता मेघा इव नगे जलम्‌

Sañjaya berkata: Lalu mereka melepaskan hujan anak panah ke atas kepala Śveta, seolah-olah pada penghujung musim panas, awan yang dihalau angin mencurahkan air ke atas gunung.

Verse 52

ततः क्रुद्धों महेष्वास: सप्तभल्लै: सुतेजनै: । धनूंषि तेषामाच्छिद्य ममर्द पृतनापति:

Sañjaya berkata: Kemudian pemanah agung, panglima bala tentera—Śveta—dalam kemarahan, dengan tujuh anak panah bhalla yang diasah tajam, memutuskan busur mereka dan meremukkan daya tempur para pahlawan itu.

Verse 53

निकृत्तान्येव तानि सम समदृश्यन्त भारत । ततस्ते तु निमेषार्धात्‌ प्रत्यपद्यन्‌ धनूंषि च

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, busur-busur yang terpotong itu kelihatan jelas, terbaring seakan dipotong rata. Serta-merta—dalam separuh kelipan mata—para pemanah itu mengambil busur lain dan serentak melepaskan tujuh anak panah ke arah Śveta. Namun Śveta, pahlawan berlengan perkasa dengan kekuatan jiwa yang tak terukur, segera meluncurkan tujuh anak panah bhalla yang pantas dan sekali lagi memutuskan busur para pemanah itu.

Verse 54

सप्त चैव पृषत्कांश्व श्वेतस्पोपर्यपातयन्‌ । ततः पुनरमेयात्मा भल्‍्लै: सप्तभिराशुगै: । निचकर्त महाबाहुस्तेषां चापानि धन्विनाम्‌

Sañjaya berkata: Mereka melepaskan tujuh anak panah ke arah Śveta. Lalu Śveta—berjiwa tak terukur dan berlengan perkasa, wahai Bhārata—dengan tujuh anak panah bhalla yang pantas, sekali lagi memutuskan busur para pemanah itu.

Verse 55

ते निकृत्तमहाचापास्त्वरमाणा महारथा: । रथशक्ती: परामृश्य विनेदुर्भरवान्‌ रवान्‌,अपने विशाल धनुषोंके कट जानेपर उन सातों महारथियोंने बड़ी उतावलीके साथ रथ- शक्तियाँ उठा लीं और भयंकर गर्जना की

Sañjaya berkata: Apabila busur-busur besar mereka telah diputuskan, para pahlawan kereta perang itu segera, dengan tergesa-gesa, mencapai lembing kereta mereka dan melaungkan raungan yang menggerunkan lagi berat.

Verse 56

अन्वयुर्भरतश्रेष्ठ सप्त श्वेतरथं प्रति । ततस्ता ज्वलिता: सप्त महेन्द्राशनिनि:स्वना:

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik dalam keturunan Bharata, tujuh senjata peluru itu meluru serentak menuju kereta perang Śveta. Lalu, menyala garang dan mengaum dengan bunyi seperti vajra Indra, ketujuh-tujuhnya memecut maju sekaligus menyerangnya—suatu gambaran dahsyatnya kuasa perang yang dilepaskan tanpa kendali.

Verse 57

अप्राप्ता: सप्तभिभर्भल्लैश्विच्छेद परमास्त्रवित्‌ ततः समादाय शरं सर्वकायविदारणम्‌

Sañjaya berkata: Sebelum sempat mendekatinya, dia menebas semuanya dengan tujuh anak panah tajam, memperlihatkan kemahiran tertinggi dalam memutuskan senjata yang meluru. Lalu dia mengambil pula sebatang anak panah lain—yang mampu mengoyak seluruh tubuh—meningkatkan lagi keganasan pertempuran dan mengingatkan bahawa kepakaran, apabila dipautkan pada perang, menjadi kuasa yang pantas dan tidak dapat dipulihkan akibatnya.

Verse 58

तस्य देहे निपतितो बाणो वज्जातिगो महान्‌

Sañjaya berkata: Sebatang anak panah yang perkasa, keras seperti vajra, menimpa tubuh Rukmaratha. Terluka parah oleh panah itu, Rukmaratha terkulai ke bahagian belakang keretanya lalu jatuh pengsan. Dalam suasana moral peperangan, bait ini menegaskan betapa segera dan kerasnya akibat di medan laga—keberanian dan kemahiran tampil sebagai daya pemutus, sementara rebahnya sang pahlawan yang cedera mengingatkan rapuhnya hayat bertubuh di bawah tuntutan dharma kṣatriya.

Verse 59

ततो रुक्मरथो राजन्‌ सायकेन दृढाहतः । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Rukmaratha—dipukul kuat oleh sebatang anak panah—terkulai di tempat duduk keretanya, dan suatu pengsan yang besar (kekalutan yang mengelirukan) menguasainya. Dalam naratif medan perang, bait ini menegaskan betapa pantas keperkasaan tempur dapat disekat oleh satu senjata yang tepat, mengingatkan bahawa kekuatan jasad dan keangkuhan itu rapuh di hadapan takdir serta akibat perang.

Verse 60

त॑ विसंज्ञं विमनसं त्वरमाणस्तु सारथि: । अपोवाह न सम्भ्रान्त: सर्वलोकस्य पश्यत:,उसे अचेत और अनमना देख सारथि तनिक भी घबराहटमें न पड़कर अत्यन्त उतावलीके साथ सबके देखते-देखते रणभूमिसे दूर हटा ले गया

Sañjaya berkata: Melihat dia tidak sedarkan diri dan muram, sais—tanpa sedikit pun panik—segera membawa kereta itu menjauhi medan perang, di hadapan pandangan semua orang. Adegan ini menegaskan disiplin tugas dalam perang: walau di bawah tatapan umum dan saat genting, seseorang mesti bertindak dengan tenang dan waras untuk melindungi nyawa serta menunaikan peranannya.

Verse 61

ततोअ<न्‍्यान्‌ षट्‌ समादाय श्वेतो हेमविभूषितान्‌ । तेषां षण्णां महाबाहुर्ध्वजशीर्षाण्यपातयत्‌,तब महाबाह श्वेतने दूसरे स्वर्णभूषित छः: बाण लेकर उन छहों रथियोंके ध्वजके अग्रभाग काट गिराये

Sañjaya berkata: Lalu Śveta mengambil lagi enam batang anak panah yang berhias emas; dan pahlawan berlengan perkasa itu menumbangkan hiasan puncak pada panji-panji enam orang pejuang kereta perang itu.

Verse 62

हयांश्व तेषां निर्भिद्य सारथींश्षु परंतप । शरैश्वैतान्‌ समाकीर्य प्रायाच्छल्यरथं प्रति

Sañjaya berkata: Wahai pembakar musuh, setelah menembusi kuda-kuda dan para sais mereka, lalu menghujani mereka dengan anak panah hingga tubuh mereka tertancap penuh batangnya, Śveta pun menyerbu terus ke arah kereta perang Śalya.

Verse 63

ततो हलहलाशब्दस्तव सैन्येषु भारत । दृष्टवा सेनापतिं तूर्ण यान्तं शल्यरथं प्रति,भारत! तब सेनापति श्वेतको शीघ्रतापूर्वक शल्यके रथकी ओर जाते देख आपकी सेनाओंमें हाहाकार मच गया

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Bhārata, apabila mereka melihat panglima Śveta bergegas pantas menuju kereta perang Śalya, maka bergemalah jerit cemas di seluruh bala tentera tuanku.

Verse 64

ततो भीष्म॑ पुरस्कृत्य तव पुत्रो महाबल: । वृतस्तु सर्वसैन्येन प्रायाच्छवेतरथं प्रति

Sañjaya berkata: Kemudian putera tuanku yang gagah perkasa, dengan menempatkan Bhīṣma di hadapan, mara menuju kereta Śveta, dikelilingi dan disokong oleh seluruh bala tentera.

Verse 65

मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मद्रराजममोचयत्‌ । तब आपके महाबली पुत्र दुर्योधनने भीष्मजीको आगे करके सम्पूर्ण सेनाके साथ बैतके रथपर चढ़ाई की और मृत्युके मुखमें पहुँचे हुए मद्रराज शल्यको छुड़ा लिया ।।

Sañjaya berkata: Duryodhana, putera tuanku yang gagah perkasa, dengan menempatkan Bhīṣma di hadapan dan mara bersama seluruh bala tentera, telah menyelamatkan Śalya, raja Madra, yang sudah sampai ke mulut maut. Maka tercetuslah pertempuran yang dahsyat—hiruk-pikuk dan menggetarkan bulu roma.

Verse 66

सौभद्रे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे

Sañjaya berkata: Di pihak Pāṇḍava ada Abhimanyu putera Subhadrā, Bhīmasena, Sātyaki sang maharatha, putera raja Kekaya, Raja Virāṭa, serta Dhṛṣṭadyumna putera Drupada—para lelaki laksana singa ini, bersama para Kṣatriya dari Cedi dan Matsya, sedang bertempur. Maka Bhīṣma, grandsire tua dari keturunan Kuru, pun mula menghujani mereka semua dengan panah bagaikan hujan lebat.

Verse 67

कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते । एतेषु नरसिंहेषु चेदिमत्स्येषु चैव ह । ववर्ष शरवर्षाणि कुरुवृद्ध: पितामह:

Sañjaya berkata: Di tengah para pahlawan laksana singa itu—para putera Kekaya, Raja Virāṭa, Dhṛṣṭadyumna putera Pṛṣata (Drupada), serta para pejuang Cedi dan Matsya—Bhīṣma, pitāmaha tua kaum Kuru, mula mencurahkan hujan anak panah. Adegan ini menegaskan derasnya arus perang yang tiada henti: bahkan para tua yang dihormati, terikat oleh kesetiaan yang dipilih dan dharma kṣatriya, melepaskan daya maut terhadap juara-juara termasyhur pihak lawan.

Verse 453

मुज्चन्‌ बाणमयं वर्ष प्रायाच्छल्यरथं प्रति । वह विशाल रथ-सेनाके द्वारा सब ओरसे घिरकर बाणोंकी वर्षा करता हुआ शल्यके रथपर चढ़ आया

Sañjaya berkata: Sambil mencurahkan hujan anak panah, Vaha—meski dikepung dari segala arah oleh bala kereta yang besar—tetap mara ke hadapan dan mendekati kereta Śalya.

Verse 576

प्राहिणोद्‌ भरतगश्रेष्ठ श्वेतो रुक्मरथं प्रति । परंतु श्वेत उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता थे। उन्होंने सात भल्‍ल मारकर अपने निकट आनेसे पहले ही उन शक्तियोंके टुकड़े-टुकड़े कर दिये। भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ श्वेतने सबकी कायाको विदीर्ण कर देनेवाले एक बाणको लेकर उसे रुक्मरथकी ओर चलाया

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik di antara keturunan Bharata, Śveta melancarkan serangan terhadap Rukmaratha. Namun Śveta ialah mahir dalam senjata-senjata unggul; dengan tujuh anak panah tajam, dia menghancurkan tombak-tombak itu menjadi serpihan sebelum sempat mendekatinya. Kemudian, wahai Bharata, Śveta mengambil sebatang anak panah yang mampu merobek tubuh, lalu melepaskannya tepat ke arah Rukmaratha.

Verse 653

तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम । तदनन्तर आपके और पाण्डवोंके सैनिकोंमें अत्यन्त भयंकर रोमांचकारी युद्ध होने लगा। रथसे रथ और हाथीसे हाथी गुँथ गये

Sañjaya berkata: Kemudian, antara para pahlawanmu dan pihak lawan, meletuslah pertempuran yang amat dahsyat, menggerunkan hingga meremangkan bulu roma. Kereta bertembung dengan kereta, dan gajah bergelut dengan gajah, tatkala kedua-dua bala tentera bercampur rapat dalam pertempuran jarak dekat.