Adhyaya 42: The Battle at Mandara: Vinayaka, Nandin, and Skanda Rout the Daitya Hosts

Verse 1

आच्छादितो गिरिवरः प्रमथैर्घनाभै राभाति शुक्लतनुरीश्वरपादजुष्टः नीलाजिनातततनुः शरदभ्रवर्णो यद्वद् विभाति बलवान् वृषभो हरस्य // वम्प्_41.59 इति श्रीवामनपुराणे एकचत्वारिशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः समं दैत्यैस्तथान्धकः मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं प्रमथाश्रितकन्दरम्

घनासारख्या श्याम रूपाच्या प्रमथांनी आच्छादित तो श्रेष्ठ पर्वत असा उजळून निघाला की जणू ईश्वराच्या चरणस्पर्शाने तो श्वेतदेही झाला आहे; जणू नीलाजिनाने आच्छादित, शरद्-मेघासारखा वर्ण—जसा हर (शिव) याचा बलवान वृषभ शोभतो. पुलस्त्य म्हणाले—याच दरम्यान दैत्यांसह अंधक मंदर पर्वतावर आला; तो पर्वतश्रेष्ठ असून त्याच्या गुहा प्रमथांनी व्यापलेल्या होत्या।

Verse 5

प्रणिपत्य तथा भक्त्या वाक्यमाह महेश्वरम् किं तिष्ठसि जगन्नाथ समुत्तिष्ठ रणोत्सुकः

त्याने भक्तिभावाने प्रणाम करून महेश्वरास म्हटले— “हे जगन्नाथ, तू का स्थिर उभा आहेस? उठ, रणासाठी उत्सुक हो।”

Verse 15

दक्षिणाङ्गं नखान्तं वै समकम्पत शूलिनः शकुनिश् चापि हारीतो मौनी याति पराङ्गमुखः

त्रिशूलधारीचा उजवा अवयव नखांच्या टोकापर्यंत थरथरला; आणि हारीत नावाचा हिरवट पक्षीही मौन राहून तोंड फिरवून निघून गेला।

Verse 16

निमित्तानीदृशान् दृष्ट्वा भूतभव्यभवो विभुः शैलादिं प्राह वचनं सस्मितं शशिशेखरः

अशी निमित्ते पाहून भूत-भविष्याचा कारणभूत सर्वव्यापी चंद्रशेखराने शैलादिला मंद हास्याने वचन सांगितले।

Verse 17

हर उवाच नन्दिन् जजो ऽद्य मे भावी न कथञ्चित् पराजयः निमित्तानीह दृस्यन्ते संभूतानि गणेश्वर

हर म्हणाला—हे नंदिन्, आज माझाच जय होईल; कोणत्याही प्रकारे माझा पराभव नाही. हे गणेश्वर, येथे उत्पन्न झालेली निमित्ते दिसत आहेत।

Verse 18

तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह संकरम् कः संदेहो महादेव यत् त्वं जयसि शात्रवान्

शंभूचे ते वचन ऐकून शैलादि शंकराला म्हणाला—हे महादेव, तुम्ही शत्रूंना जिंकता याबद्दल कसला संशय?

Verse 19

तच्छंभुवचनं श्रुत्वा शैलादिः प्राह शङ्करम् समादिदेश युद्धाय महापशुपतैः सह

शंभूचे ते वचन ऐकून शैलादिने शंकराला संबोधून महापाशुपतांसह युद्धासाठी आज्ञा दिली।

Verse 20

ते ऽभ्येत्य दानवबलं मर्दयन्ति स्म वेगिताः नानाशस्त्रधरा वीरा वृक्षानशनयो यथा

वेगाने पुढे धावून, नानाविध शस्त्रे धारण केलेले ते वीर दानवांचे सैन्य चिरडू लागले—जणू वृक्षे भक्षण करणारी शक्ती।

Verse 21

ते वध्यमाना बलिभिः प्रमथैर्दैत्यदानवाः प्रवृत्ताः प्रमथान् हन्तुं कूटमुद्गरपाणयः

बलवान प्रमथांकडून मारले जात असताना, ते दैत्य-दानव हातात गदा व मुद्गर घेऊन प्रमथांना मारण्यासाठी प्रवृत्त झाले।

Verse 22

ततो ऽम्बरतले देवाः सेन्द्रविष्णुपितामहाः ससूर्याग्निपुरोगास्तु समायाता दिदृक्षवः

त्यानंतर आकाशात देवगण—इंद्र, विष्णू व पितामह (ब्रह्मा) यांसह, आणि सूर्य व अग्नी अग्रभागी ठेवून—पाहण्याच्या इच्छेने एकत्र आले।

Verse 23

ततो ऽम्बरतले घोषः सस्वनः समजायत गीतवाद्यादिसंमिश्रो दुन्दुभीनां कलिप्रिय

त्यानंतर आकाशात एक कोलाहलयुक्त नाद उत्पन्न झाला—गीत, वाद्य इत्यादींनी मिश्रित—दुंदुभींच्या निनादास प्रिय असा।

Verse 24

ततः पश्यत्सु देवेषु महापाशुपतादयः गणास्तद्दानवं सैन्यं जिघांसन्ति स्म कोपिताः

त्यानंतर देव पाहत असताना, महापाशुपत इत्यादी गण क्रोधित होऊन त्या दानवसैन्याचा वध करण्यास उद्युक्त झाले।

Verse 25

चतुरङ्गबलं दृष्ट्वा हन्यमानं गणेश्वरैः क्रोधान्वितस्तुहुण्डस्तु वेगोनाबिससार ह

शिवगणांच्या अधिपतींनी चतुरंगिणी सेना कापली जात आहे असे पाहून, क्रोधाने भरलेला तुहुण्ड महावेगाने पुढे धावला।

Verse 26

आदाय परिघं घोरं पट्टोद्ब्द्धमयस्मयम् राजतं राजते ऽत्यर्थमिन्द्रध्वजमिवोच्छ्रितम्

पट्ट्यांनी घट्ट बांधलेला भयंकर लोखंडी परिघ उचलून तो इंद्रध्वजाप्रमाणे उंचावला आणि अत्यंत तेजस्वी दिसू लागला।

Verse 27

तं भ्रामयानो बलवान् निजघान रणे गणान् रुद्राद्याः स्कन्दपर्यन्तास्ते ऽभज्यन्त भयातुराः

तो परिघ फिरवीत बलवानाने रणात गणांवर घाव घातले; रुद्रापासून स्कंदापर्यंतचे ते भयाकुल होऊन मोडून विखुरले।

Verse 28

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा गणनाथो विनायकः समाद्रवत वेगेन तुहुण्डं दनुरुङ्गवम्

ते सैन्य भग्न झालेले पाहून गणनाथ विनायक दानव-योद्ध्यांतील अग्रगण्य तुहुण्डावर वेगाने धावून गेला।

Verse 29

आपतन्तं गणपतिं दृष्ट्वा दैत्यो दुरात्मवान् परिघं पातयामास गुम्भपृष्ठे महाबलः

गणपती धावत येताना पाहून, दुष्टबुद्धी महाबली दैत्याने त्याच्या गुम्भसदृश मस्तकाच्या पाठीवर परिघ आपटला।

Verse 30

विनायकस्य तत्कुम्भे परिघं वज्रभूषणम् शतधा त्वगमद् ब्रह्मन् मेरोः कूट इवाशनिः

तेव्हा विनायकाच्या त्या कुंभावर वज्रासारखा कठोर परिघ, हे ब्राह्मण, मेरूच्या शिखरावर वीज कोसळावी तसा शंभर तुकड्यांत फुटून गेला।

Verse 31

परिघं विफलं दृष्ट्वा समायान्तं च पार्षदम् बबन्ध बाहुपाशेन राहू रक्षन् हि मातुलम्

परिघ निष्फळ झाला आणि पार्षद पुढे येत आहे असे पाहून, मातुलाचे रक्षण करणारा राहू त्याला बाहुपाशाने बांधून टाकला।

Verse 32

स बद्धो बाहुपासेन बलादाकृष्य दानवम् समाजघान शिरशि कुठारेण महोदरः

बाहुपाशाने बांधला असतानाही महोदराने बलाने त्या दानवाला ओढून आणून कुऱ्हाडीने त्याच्या मस्तकावर घाव घातला।

Verse 33

काष्ठवत् स द्विधा भूतो निपपात धरातले तथापि नात्यजद् राहुर्बलवान् दानवेश्वरः स मोक्षार्थे ऽकरोद् यत्नं न शशाक च नारद

तो काष्ठासारखा द्विधा होऊन भूमीवर पडला; तरीही बलवान दानवेश्वर राहूने हार मानली नाही. मोक्षासाठी त्याने प्रयत्न केला, पण हे नारद, तो यशस्वी होऊ शकला नाही।

Verse 34

विनायकं संयतमीक्ष्य राहुणा कुण्डोदरो नाम गणेश्वरो ऽथ प्रगृह्य तूर्ण मुशलं महात्मा राहुं दुरात्मानमसौ जघान

राहूसोबत विनायक युद्धात गुंतला आहे असे पाहून, कुण्डोदर नावाचा गणेश्वर महात्मा त्वरेने मुशल उचलून दुरात्मा राहूवर प्रहार करू लागला।

Verse 35

ततो गणेशः कलशध्वजस्तु प्रासेन राहुं हृदये बिभेद घटोदरो वै गदया जघान खड्गेन रक्षो ऽधिपतिः सुकेशी

त्यानंतर कलशध्वज गणेशाने भाल्याने राहूचे हृदय भेदले. घटोदराने गदेने आणि राक्षसाधिपती सुकेशीने तलवारीने प्रहार केला.

Verse 36

स तैश्चतुर्भिः परिताड्यमानो गणाधिपं राहुरथोत्ससर्ज संत्यक्तमात्रो ऽथ परश्वधेन तुहुण्मूर्द्धानमथो बिभेद

त्या चौघांकडून मार खात असलेल्या राहूने गणाधिपावर हल्ला केला आणि कुऱ्हाडीने तुहुंडाचे मस्तक फोडले.

Verse 37

हते तुहुण्डे विमुखे च राहौ गणेश्वराः क्रोधविषं मुमुक्षवः पञ्चैककालानलसन्निकाशा विशान्ति सेनां दनुपुङ्गवानाम्

तुहुंड मारला गेल्यावर आणि राहू विमुख झाल्यावर, क्रोधाग्नी बाहेर टाकण्यास उत्सुक असलेले गणेश्वर प्रलयकाळातील अग्नीप्रमाणे दानवांच्या सेनेत घुसले.

Verse 38

तां बध्यमानां स्वचमूं समीक्ष्यचबलिर्बली मारुततुल्यवेगः गदां समाविध्य जघान मूर्ध्नि विनायकं कुम्भतटे करे च

आपली सेना बांधली जात असल्याचे पाहून, वाऱ्यासारखा वेगवान बळी गदा फिरवून विनायकाच्या डोक्यावर, गंडस्थळावर आणि हातावर मारले.

Verse 39

कुण्डोदरं भग्नकटिं चकार महोदरं शीर्णशिरःकपालम् कुम्भध्वजं चूर्णितसंधिबन्धं घटोदरं चोरुविभिन्नसंधिम्

त्याने कुंडोदराची कंबर मोडली, महोदराचे मस्तक फोडले, कुंभध्वजाचे सांधे चुरगळले आणि घटोदराच्या मांड्यांचे सांधे तोडले.

Verse 40

गणाधिपांस्तान् विमुखान् स कृत्वा बलन्वितो वीरतरो ऽसुरेन्द्रः समभ्यधावत् त्वरितो निहन्तुं गणेश्वरान् स्कन्दविशाखमुख्यान्

त्या गणाधिपतींना पराङ्मुख करून, बलवान व अतिशय पराक्रमी असुरेंद्र त्वरेने धावून गेला—स्कंद, विशाख आदी गणेश्वरांचा वध करण्यासाठी।

Verse 41

तमापतन्तं भगवान् समीक्ष्य महेश्वरः श्रेष्ठतमं गणानाम् शैलादिमामन्त्र्य वचो बभाषे गच्छस्व दैत्यान् जहि वीर युद्ध

तो धावत येताना पाहून, भगवान महेश्वरांनी गणांतील श्रेष्ठ शैलादि यास हाक देऊन म्हटले—“जा वीर, युद्धात दैत्यांचा संहार कर।”

Verse 42

इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन वज्रं समादाय शिलादसूनुः बलिं सम्भ्येत्य जघान मूर्ध्नि संमोहितः सो ऽवनिमाससाद

वृषभध्वज भगवान शिवांनी असे सांगितल्यावर, शिलादपुत्राने वज्रासारखे आयुध घेऊन बलीजवळ जाऊन त्याच्या मस्तकावर प्रहार केला; तो संमोहित होऊन भूमीवर पडला।

Verse 43

संमोहितं भ्रातृसुतं विदित्वा बली कुजम्भो मुसलं प्रगृह्य संभ्रामयंस्तूर्णतरं स वेगात् ससर्ज नन्दिं प्रति जातकोपः

भाऊच्या पुत्राला संमोहित झालेला जाणून, बलवान कुजंभाने मुसळ उचलले; ते अधिक वेगाने फिरवीत, क्रोधाने पेटून, त्याने नंदीवर जोरात फेकले।

Verse 44

तमापतन्तं मुसलं प्रगृह्य करेण तूर्ण भगवान् स नन्दी जघान तेनैव कुजम्भमाहवे स प्राणहीनो निपपात भूमौ

येणारे ते मुसळ हाताने त्वरेने पकडून, पूज्य नंदीने त्याच शस्त्राने रणांगणात कुजंभावर प्रहार केला; तो प्राणहीन होऊन भूमीवर पडला।

Verse 45

हत्वा कुजम्भं मुसलेन नन्दी वज्रेण वीरः शतशो जघान ते वध्यमाना गणनायकेन दुर्योधनं वै शरणं प्रपन्नाः

वीर नंदीने मुसळाने कुजंभाला मारून वज्राने शेकडो दैत्यांचा संहार केला. गणनायकाकडून मारले जात असताना त्यांनी दुर्योधनाचा आश्रय घेतला.

Verse 47

दुर्योधनः प्रेक्ष्य गणाधिपेन वज्रपहारैर्निहतान् दितीशान् प्रासं समाविध्य तडित्प्रकाशं नन्दिं प्रचिक्षेप हतो ऽसि वै ब्रुवन् // वम्प्_42.46 तमापतन्तं कुलिशेन नन्दी बिभेद गुह्यं पिशुनो यथा नरः तत्प्रासमालक्ष्य तदा निकृत्तं संवर्त्त्य मुष्टिं गणमाससाद

गणाधिपाच्या वज्राघाताने दैत्य मारले गेलेले पाहून, दुर्योधनाने 'तू मेलास!' असे म्हणत विजेसारखा भाला नंदीवर फेकला. नंदीने तो वज्राने तोडला आणि दुर्योधन मूठ आवळून पुढे आला.

Verse 48

ततो ऽस्य नन्दी कुलिसेन तृर्ण शिरो ऽच्छिनत् तालफलप्रकाशम् हतो ऽथ भूमौ निपपात वेगाद् दैत्याश्च भीता विगता दिशो दश

तेव्हा नंदीने वज्राने ताडफळासारखे चमकणारे त्याचे मस्तक तोडले. तो मेल्यावर वेगाने जमिनीवर पडला आणि घाबरलेले दैत्य दाही दिशांना पळून गेले.

Verse 49

ततो हतं स्वं तनयं निरीक्ष्य हस्ती तदा नन्दिनमाजगाम प्रगृह्य बाणासनमुग्रवेगं बिभेद बाणैर्यमदण्डकल्पैः

तेव्हा आपल्या मुलाला मारलेले पाहून हस्ती नंदीसमोर आला. उग्र वेगाचे धनुष्य घेऊन त्याने यमदंडासारख्या बाणांनी नंदीला भेदले.

Verse 50

गणान् सन्दीन् वृषभध्वजांस्तान् धाराभिरेवाम्बुरास्तु शैलान् ते छाद्यमानासुरबामजालैर्विनायकाद्या बलिनो ऽपि समन्तान्

43

Verse 53

अमरारिबलं दृष्ट्वा भग्नं क्रुद्धा गणेश्वराः पुरतो नन्दिनं कृत्वा जिघांसन्ति स्म दानवान्

अमरांचे शत्रू असलेल्या सैन्याचा पराभव पाहून क्रुद्ध गणेश्वरांनी नन्दिनाला पुढे करून दानवांचा वध करण्यास आरंभ केला.

Verse 54

ते वध्यमानाः प्रमथैर्दैत्याश्चापि पराङ्मुखाःष भूयो निवृत्ता बलिनः कार्त्तस्वरपुरोगमाः

प्रमथांकडून वध होत असतानाही दैत्य पराङ्मुख झाले; तरीही ते बलवान—कार्त्तस्वराच्या नेतृत्वाखाली—पुन्हा परतले.

Verse 55

तान् निवृत्तान् समीक्ष्यैव क्रोधदीप्तेक्षणः श्वशसन् नन्दिषेणो व्याघ्रमुखो निवृत्तश्चापि वेगवान्

ते परत येत आहेत असे पाहताच, क्रोधाने ज्वलंत नेत्रांचा, फुसफुसत/हांफत असलेला नन्दिषेण—व्याघ्रमुख—वेगवानही परत फिरला.

Verse 56

तस्मिन् निवृत्ते गणपे पट्टिशाग्रकरे तदा कार्त्तस्वरो निववृते गदामादाय नारद

हे नारद, पट्टिश (तीक्ष्ण परशु) हातात धारण करणारा तो गणप (गणांचा नायक) निवृत्त झाला तेव्हा कार्त्तस्वरही गदा उचलून मागे फिरला।

Verse 58

तमापतन्तं ज्वलनप्रकाशं गमः समीक्ष्यैव महासुरेन्द्रम् तं पट्टिशं भ्राम्य जघान मूर्ध्नि कार्तस्वरं विस्वरमुन्नदन्तम् // वम्प्_42.57 तस्मिन् हते समाविध्य तुरङ्गकन्धरः बबन्ध वीरः सह पट्टिशेन गणेश्वरं चाप्यथ नन्दिषेणम्

अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असा तो महासुरेन्द्र धावत येताना पाहून, गणवीराने पट्टिश फिरवून मोठ्याने गर्जणाऱ्या कार्त्तस्वराच्या मस्तकावर घाव घातला। तो मारला गेल्यावर वीर तुरङ्गकन्धर पुढे सरसावून पट्टिशाच्या बळावर गणेश्वर व नन्दिषेण—दोघांनाही बांधून पकडले।

Verse 59

नन्दिषेणं तथा बद्धं समीक्ष्य बलिनां वरः विशाखः कपितो ऽभ्येत्य शक्तिपाणिरवस्थितः

नन्दिषेण असा बांधलेला पाहून, बलवानांतील श्रेष्ठ, तांबूसवर्ण (कपित) विशाख भाला हातात घेऊन पुढे आला आणि युद्धासाठी ठाम उभा राहिला।

Verse 60

तं दृष्ट्वा बलिनां श्रेष्ठः पाशपाणिरयःशिराः संयोधयामास बली विशाखं कुक्कुटध्वजम्

त्याला पाहून, बलिच्या सैन्यातील श्रेष्ठ, पाश हातात धारण करणारा अयःशिरा कुक्कुटध्वज विशाखाशी युद्ध करू लागला।

Verse 61

विशाखं संनिरुद्धं वै दृष्ट्वायशिरसा रणे शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्

रणात अयःशिराने विशाखाला अडवलेले पाहून, शाख आणि नैगमेय हे दोघेही त्वरेने शत्रूकडे धावले।

Verse 62

एकतो नैगमेयेन भिन्नः शक्त्या त्वयःसिराः शाखश्च नैगमेयश्च तूर्णमाद्रवतां रिपुम्

एका बाजूस नैगमेयाने शक्तीने अयःशिरा भेदला; आणि शाख व नैगमेय दोघेही त्वरेने शत्रूवर धावून गेले।

Verse 63

स त्रिभिः शङ्करसुतैः पीड्यमानो जहौ पणम् ते प्राप्ताः शम्बरं तूर्णं प्रेक्ष्यमाणा गणेश्वराः

शंकराच्या तीन पुत्रांनी जोराने दडपल्यामुळे त्याने आपला डाव सोडून दिला; ते गणेश्वर त्याच्यावर लक्ष ठेवत त्वरेने शंबराजवळ पोहोचले।

Verse 64

पाशं शक्त्या समाहत्य चतुर्भिः शङ्करात्मजैः जगाम विलयं तूर्णमाकासादिव भूतलम्

शंकराच्या चार पुत्रांनी शक्ती-आयुधाने प्रहार करून पाशाचा नाश केला; तो त्वरेने विलीन झाला, जणू भूमी आकाशात लय पावली।

Verse 65

पाशे निराशतां याते शम्बरः कातरेक्षणः दिशो ऽथ भेजे देवर्षे कुमारः सैन्यमर्दयत्

पाश निष्फळ झाल्यावर शंबर भयाकुल नजरेने दिशांकडे पळाला, हे देवर्षी; आणि कुमाराने सैन्याचा संहार केला।

Verse 66

तैर्वध्यमाना पृतना महर्षे सादानवी रुद्रसुतैर्गणैश्च विषण्णारूपा भयविह्वलाङ्गी जगाम सुक्रं शरणं भयार्ता

हे महर्षी, रुद्रपुत्र गणांनी कापली जात असलेली दानवी पृतना विषण्ण दिसू लागली व भयाने थरथर कापू लागली; भयार्त होऊन ती शुक्राच्या शरणी गेली।