Amritnada

Verse 1

शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः । परं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥१॥

शास्त्रांचे अध्ययन करून व पुनःपुन्हा अभ्यास करून, मेधावी पुरुष परम ब्रह्म जाणून त्या शास्त्रांना अग्निशलाकेसारखे त्यागावे।

Verse 2

ओङ्कारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥२॥

ओंकाररथावर आरूढ होऊन आणि विष्णूला सारथी करून, ब्रह्मलोकपदाचा अन्वेषी रुद्राराधनेत तत्पर होऊन पुढे जातो।

Verse 3

तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥३॥

जोपर्यंत रथपथावर स्थित आहे तोपर्यंत रथानेच जावे. रथपथाच्या स्थानी पोहोचून रथ सोडून पुढे जातो।

Verse 4

मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् । अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥४॥

मात्रा व लिंगयुक्त ‘पद’ त्यागून, शब्द व व्यंजनोच्चाररहित, स्वररहित ‘मकारा’द्वारे सूक्ष्म पदास प्राप्त होतो।

Verse 5

शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥५॥

शब्दादी पाच विषय आणि मन अत्यंत चंचल आहे; आत्म्याच्या रश्मी (बहिर्गामी प्रवृत्ती) यांचे चिंतन करावे—यालाच प्रत्याहार म्हणतात।

Verse 6

प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥

इंद्रियांचा प्रत्याहार, मग ध्यान, प्राणायाम, त्यानंतर धारणा; तसेच तर्क व समाधी—हे योगाचे सहा अंग सांगितले आहेत.

Verse 7

यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥७॥

जसे पर्वतधातूंचे मल धमनाने (धोंकणीने) जळून जातात, तसे इंद्रियांकृत दोष प्राणनिग्रहाने दग्ध होतात.

Verse 8

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥८॥

प्राणायामांनी दोष दग्ध करावेत आणि धारणांनी किल्बिष (पाप/मल) नष्ट करावे. प्रत्याहाराने विषय-संसर्गातून मुक्त व्हावे आणि ध्यानाने अनैश्वर्य गुणांवर विजय मिळवावा.

Verse 9

किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥९॥

किल्बिष (पाप/मल) निश्चयाने क्षयास नेऊन, मग ‘रुचिर’—त्या प्रकाशमय/मनोज्ञ तत्त्वाचे चिंतन करावे.

Verse 10

रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा । प्राणायामस्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥१०॥

‘रुचिर’, तसे रेचक (श्वासत्याग) आणि वायूचे आकर्षण (आकर्षण/पूरण)—प्राणायाम तीन सांगितले आहेत: रेचक, पूरक आणि कुम्भक.

Verse 11

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥

व्याहृती व प्रणव सहित, ‘शिरस्’ (परिशिष्ट) सह गायत्रीचा त्रिवार जप करावा; प्राण दीर्घ व संयत ठेवून—यालाच प्राणायाम म्हणतात.

Verse 12

उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥१२॥

वायू बाहेर टाकून, आकाश शून्य व अहंभावरहित करावे; शून्यभावाने मन एकाग्र करावे—हेच रेचकाचे लक्षण आहे.

Verse 13

वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१३॥

जसा मनुष्य कमळनाळीतून तोंडाने पाणी ओढतो, तसा वायू आत खेचावा; हेच पूरकाचे लक्षण आहे.

Verse 14

नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् । एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१४॥

ना श्वास आत घ्यावा, ना बाहेर सोडावा; आणि अवयव किंचितही हलवू नयेत; अशा भावात स्वतःला स्थिर करावे—हेच कुम्भकाचे लक्षण आहे.

Verse 15

अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु । काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥१५॥

रूपे जणू अंधासारखी पाहा; शब्द जणू बहिऱ्यासारखा ऐका; देह काष्ठासारखा मान—हेच प्रशांताचे लक्षण आहे.

Verse 16

मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥१६॥

मन हे संकल्पस्वरूप आहे असे ध्यान करून, ज्ञानी पुरुष ते आत्म्यात संक्षेपून (लय करून) घेतो. नंतर त्या प्रकारे आत्म्याला स्थिर धारण करणे—यालाच ‘धारणा’ म्हणतात॥१६॥

Verse 17

आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते । समं मन्येत यं लब्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥१७॥

आगम (शास्त्र) यास विरोध न करणारे जे ऊहन/विचार, त्याला ‘तर्क’ म्हणतात. ज्याची प्राप्ती झाल्यावर सर्व काही सम (एकरस) वाटते—तोच ‘समाधी’ म्हणून कीर्तित आहे॥१७॥

Verse 18

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

सम, रम्य व सर्वदोषविवर्जित भूमीभागी मनोमयी रक्षा करून आणि मण्डलात जप करून, पद्मक, स्वस्तिक किंवा भद्रासन यांपैकी कोणतेही योगासन नीट बांधून उत्तराभिमुख होऊन स्थित व्हावे. एका बोटाने एक नासिकापुट बंद करून प्राण (मारुत) आत ओढावा, अंतःअग्नी धारण करावी आणि केवळ शब्दाचेच चिंतन करावे॥१८–२०॥

Verse 19

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

सम व रम्य, दोषरहित भूमीवर मनोमयी रक्षा करून व मण्डलात जप करून, पद्मक/स्वस्तिक/भद्रासन यांपैकी कोणतेही आसन सम्यक बांधून उत्तराभिमुख व्हावे. एका बोटाने एक नासिकापुट बंद करून प्राण आत ओढावा, अंतःअग्नी धारण करावी आणि फक्त शब्दाचेच चिंतन करावे॥१८–२०॥

Verse 20

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

दोषरहित, सम व रम्य भूमीवर मनोमयी रक्षा स्थापन करून व मण्डलात जप करून, पद्मक/स्वस्तिक/भद्रासनात नीट बसून उत्तराभिमुख व्हावे. एका बोटाने एक नासिकापुट बंद करून प्राण आत ओढावा, अंतःअग्नी धारण करावी आणि केवळ शब्दाचेच ध्यान करावे॥१८–२०॥

Verse 21

ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ॐ इत्येकेन रेचयेत् । दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुर्यादात्ममलच्युतिम् ॥२१॥

‘ॐ’ हे एकाक्षरी ब्रह्म आहे. त्या एकाच ‘ॐ’ ने रेचन (श्वासत्याग) करावा; दिव्य मंत्राचा वारंवार अभ्यास करून आत्ममलाचा नाश घडवावा.

Verse 22

पश्चाद्ध्यायीत् पूर्वोक्तक्रमशो मन्त्रविद्बुधः । स्थूलातिस्थूलमात्रायं नाभेरूर्ध्वरुपक्रमः ॥२२॥

यानंतर मंत्रविद् बुद्धिमान पूर्वोक्त क्रमाप्रमाणे क्रमशः ध्यान करावा—स्थूलापासून अतिस्थूलपर्यंत या मात्रेत, नाभीपासून ऊर्ध्वगामी रूपाने आरंभ करावा.

Verse 23

तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय च महामतिः । स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत् ॥२३॥

तिर्यक्, ऊर्ध्व व अधो अशी दृष्टी सोडून, महामती साधक स्थिर, स्थित व निर्विकंप होऊन सदैव योगाचा अभ्यास करावा.

Verse 24

तालमात्राविनिष्कम्पो धारणायोजनं तथा । द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः ॥२४॥

तालमात्रेइतकी निर्विकंप स्थिरता हे धारणेचे योजन मानले आहे; आणि योग हा द्वादशमात्रेचा—काळानुसार हा नियम स्मृत आहे.

Verse 25

अघोषमव्यञ्जनमस्वरं च अकण्ठताल्वोष्ठमनासिकं च । अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदक्षरं न क्षरते कदाचित् ॥२५॥

जे अक्षर अघोष, अव्यंजन व अस्वर आहे; कंठ, तालु, ओठ व नासिकेच्या उच्चारांशिवाय आहे; ‘र’ (रेफ) पासून उत्पन्न नाही व उष्म (श, ष, स, ह) यांपासून वर्जित आहे—ते अक्षर कधीही क्षर होत नाही.

Verse 26

येनासौ पश्यते मार्गं प्राणस्तेन हि गच्छति । अतस्तमभ्यसेन्नित्यं सन्मार्गगमनाय वै ॥२६॥

ज्या उपायाने तो मार्ग पाहतो, त्याच उपायाने प्राणही चालतो। म्हणून सन्मार्गगमनासाठी त्याचा नित्य अभ्यास करावा॥२६॥

Verse 27

हृद्द्वारं वायुद्वारं च मूर्धद्वारमतः परम् । मोक्षद्वारं बिलं चैव सुषिरं मण्डलं विदुः ॥२७॥

हृदयद्वार, वायुद्वार आणि त्यापलीकडे मूर्धद्वार—असे ते जाणतात। तसेच मोक्षद्वाराला ‘बिल’, ‘सुषिर’ व ‘मंडल’ असेही म्हणतात॥२७॥

Verse 28

भयं क्रोधमथालस्यमतिस्वप्नातिजागरम् । अत्याहरमनाहरं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥२८॥

भय, क्रोध आणि आळस; अतिनिद्रा व अतिजागरण; अतिभोजन व उपवास—हे सर्व योगीने नेहमी टाळावे॥२८॥

Verse 29

अनेन विधिना सम्यङ्नित्यमभ्यसतः क्रमात् । स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ॥२९॥

या विधीने जो साधक क्रमाने सम्यक् व नित्य अभ्यास करतो, त्याच्या ठायी तीन महिन्यांत ज्ञान आपोआप उत्पन्न होते—यात संशय नाही॥२९॥

Verse 30

चतुर्भिः पश्यते देवान्पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः । इच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः ॥३०॥

चार महिन्यांत तो देवांचे दर्शन करतो; पाच महिन्यांत त्यांच्यासमान पराक्रमी होतो। सहाव्या महिन्यात इच्छामात्रे कैवल्य प्राप्त करतो—संशय नाही॥३०॥

Verse 31

पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतुर्मात्राणि वारुणः । आग्नेयस्तु त्रिमात्रोऽसौ वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥३१॥

पार्थिव तत्त्व पाच मात्रांचे; वारुण तत्त्व चार मात्रांचे. आग्नेय तत्त्व तीन मात्रांचे; आणि वायव्य तत्त्व दोन मात्रांचे असे सांगितले आहे.

Verse 32

एकमात्रस्तथाकाशो ह्यर्धमात्रं तु चिन्तयेत् । सिद्धिं कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥३२॥

तसेच आकाश एक मात्रेचे आहे; आणि अर्धमात्रेचे ध्यान करावे. मनाने सिद्धी साधून, आत्म्याने आत्म्यात आत्म्याचे चिंतन करावे.

Verse 33

त्रिंशत्पर्वाङ्गुलः प्राणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः । एष प्राण इति ख्यातो बाह्यप्राणस्य गोचरः ॥३३॥

प्राणाचे परिमाण ‘त्रिंशत् पर्व-अंगुल’ असे सांगितले आहे; जिथे प्राण प्रतिष्ठित होतो. हाच ‘प्राण’ म्हणून ख्यात—बाह्य श्वासाचा गोचर.

Verse 34

अशीतिश्च शतं चैव सहस्राणि त्रयोदश । लक्षश्चैकोननिःश्वास अहोरात्रप्रमाणतः ॥३४॥

अहोरात्राच्या प्रमाणाने—ऐंशी आणि शंभर, तसेच तेरा हजार; आणि एक लाखातून एक कमी निःश्वास (श्वाससंख्या) होतात.

Verse 35

प्राण आद्यो हृदिस्थाने अपानस्तु पुनर्गुदे । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥३५॥

प्राण—आद्य—हृदयस्थानी; अपान पुन्हा गुदामध्ये. समान नाभिदेशी; आणि उदान कंठात आश्रित आहे.

Verse 36

व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावृत्य तिष्ठति । अथ वर्णास्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥३६॥

व्यान हा सर्व अंगांत सदैव व्याप्त होऊन पसरलेला राहतो। आता प्राणादी पाचांचे वर्ण अनुक्रमे सांगितले जातात॥३६॥

Verse 37

रक्तवर्णो मणिप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥३७॥

प्राण-वायू रक्तवर्णाचा, मण्यासारखा तेजस्वी असा सांगितला आहे। त्याच्या मध्यभागी अपान इंद्रगोपासारख्या प्रभेचा आहे॥३७॥

Verse 38

समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः । आपाण्डर उदानश्च व्यानो ह्यर्चिस्समप्रभः ॥३८॥

समान हा त्या दोघांच्या मध्ये गाईच्या दुधासारख्या शुभ्र प्रभेचा आहे। उदान फिकट पांडुर आहे आणि व्यान ज्वाळेसारखा तेजस्वी आहे॥३८॥

Verse 39

यस्येदं मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि । यत्र तत्र म्रियेद्वापि न स भूयोऽभिजायते । न स भूयोऽभिजायत इत्युपनिषत् ॥३९॥

ज्याच्या बाबतीत हा मारुत (प्राण) हे मण्डल भेदून मस्तकाच्या शिखरावर जातो—तो कुठेही मरो, त्याचा पुनर्जन्म होत नाही। ‘पुनर्जन्म होत नाही’—अशी ही उपनिषद्॥३९॥