Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 47

Devanagari script

सोऽपिबत्तत्क्षणात्तोयं तत्पीत्वा व्याकुलेंद्रियः । उद्गिरद्वांतिधर्मेण तत्त्वविद्याविमिश्रितम्

Transliteration

so'pibattatkṣaṇāttoyaṃ tatpītvā vyākuleṃdriyaḥ | udgiradvāṃtidharmeṇa tattvavidyāvimiśritam

Translation

त्याने तत्क्षणी ते जल प्याले; ते पिताच त्याच्या इंद्रिया व्याकुळ झाल्या आणि तो वांतीधर्माने उलटू लागला—त्यात तत्त्वविद्याही मिसळून बाहेर आली।

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• अपिबत्: drank
• अपिबत्: Kriyā (Main verb)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणं तोयम् (that)

• क्षणात्: at once; from that moment
• क्षणात्: Kāla/Apādāna (Time point)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी विभक्ति (अपादान), एकवचन; कालवाचक (immediately/from that moment)

• तोयम्: water
• तोयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणं (implicit) तोयम्

• पीत्वा: having drunk
• पीत्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु) + क्त्वा
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वक्रिया (having drunk)

• व्याकुलेन्द्रियः: with agitated senses
• व्याकुलेन्द्रियः: Karta (Subject complement/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्याकुल (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः: व्याकुलानि इन्द्रियाणि यस्य (sense-organs disturbed)

• उद्गिरत्: vomiting/retching out
• उद्गिरत्: Kriyāviśeṣaṇa (Concomitant action)
• Type: Verb
• Root: उद् + गॄ (धातु) (उद्गिर्)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ-प्रत्यय) प्रथमा एकवचन पुंलिङ्ग; क्रियाविशेषणार्थे (vomiting/uttering)

• वाम्तिधर्मेण: by the act/nature of vomiting
• वाम्तिधर्मेण: Karaṇa (Instrument/manner)
• Type: Noun
• Root: वाम्ति (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया विभक्ति (करण), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः: वाम्तेः धर्मः = "nature/act of vomiting"

• तत्त्वविद्याविमिश्रितम्: mixed with knowledge of tattva (true principles)
• तत्त्वविद्याविमिश्रितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक) + विद्या (प्रातिपदिक) + विमिश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः: तत्त्वविद्यया विमिश्रितम् (mixed with knowledge of principles)

Speaker

Narrative context (within Sūta’s narration; speaker not explicitly marked in this verse)

Visual Art Cues

Scene: A man drinks consecrated water and immediately reels; his senses appear disordered as he vomits, with symbolic scroll-like syllables or luminous tattva-signs emerging amid the expelled matter, indicating knowledge being forced out.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Knowledge is sacred and not merely personal property; the story dramatizes the consequences of conflict around spiritual learning.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific holy site is named in this verse; it is a narrative turning point within the chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

None as a prescription; it narrates the effect of drinking mantra-consecrated water.