Adhyaya 17

Verse 1

। लोमश उवाच । ततः सर्वे सुरगणा दृष्ट्वा तं विलयं गतम् । चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विदधामहे

लोमश म्हणाले—तेव्हा सर्व देवगण त्यांना विलयास (मृत्यूस) गेलेले पाहून विचार करू लागले—‘आता आपण काय करावे, कसे उपाय करावेत?’

Verse 2

सुरभिं चाह्वयित्वाथ तदोवाच शचीपतिः । कलेवरं दधीचस्य लिह्यास्त्वं वचनान्मम

तेव्हा शचीपति इंद्राने सुरभीला बोलावून म्हटले— “माझ्या वचनाने तू दधीचीचे कलेवर चाटून पूर्ण शुद्ध कर.”

Verse 3

तथेति च वचोमत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् । निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम्

ती “तथेच” असे म्हणत आज्ञा स्वीकारून तत्क्षणी ते कलेवर चाटू लागली; त्या धेनूने लगेचच देह निर्मांस केला.

Verse 4

जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः । तस्य वंशोद्भवं वज्रं शिरो ब्रह्मशिरस्तथा

देवांनी ती अस्थी घेऊन शस्त्रे घडविली; त्याच्या मणक्यांपासून वज्र आणि शिरापासून ब्रह्मशिरस् हे अस्त्रही बनविले.

Verse 5

अन्यानि चास्थीनि बहूनि तस्य ऋषेस्तदानीं जगृहुः सुराश्च । तथा शिराजालमयांश्च पाशांश्चक्रुः सुरा वैरयुताश्च दैत्यान्

तेव्हा देवांनी त्या ऋषीच्या इतरही अनेक अस्थी गोळा केल्या; तसेच शिराजालासारखे पाश तयार करून वैरयुक्त दैत्यांना बांधण्यासाठी केले.

Verse 6

शस्त्राणि कृत्वा ते सर्वे महाबलपराक्रमाः । ययुर्देवातस्त्वरायुक्ता वृत्रघातनतत्पराः

शस्त्रे तयार करून ते सर्व महाबलवान व पराक्रमी देव त्वरित निघाले, वृत्रवधासाठी कटिबद्ध झाले.

Verse 7

ततः सुवर्च्चाश्च दधीचिपत्नी या प्रेषिता सा सुरकार्यसिद्धये । व्यलोकयत्तत्र समेत्य सर्वं मृतं पतिं देहमथो ददर्शतम्

त्यानंतर देवांच्या कार्यासाठी पाठविलेली दधीचींची पत्नी सुवर्चा तिथे आली. तिने सर्व काही पाहिले आणि आपल्या पतीचे मृत शरीर पाहिले.

Verse 8

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी । ददौ सती शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी

हे सर्व देवांचे कृत्य आहे हे जाणून ती साध्वी संतापली. अत्यंत रागावलेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषींच्या पत्नी सुवर्चेने तेव्हा शाप दिला.

Verse 9

अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे सर्वे ह्यशक्ताश्च तथैव लुब्धाः । तस्माच्च सर्वेऽप्रजसो भवंतु दिवौकसोऽद्यप्रभृतित्युवाच सा

ती म्हणाली, "अरेरे! तुम्ही सर्व देव अत्यंत दुष्ट, शक्तिहीन आणि लोभी आहात. म्हणून आजपासून तुम्ही सर्व स्वर्गवासी निपुत्रिक व्हा."

Verse 10

एव शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी । प्रवीश्याश्वत्थमूले सा स्वोदरं दारयत्तदा

त्या तपस्विनीने त्या देवांना असा शाप दिला. नंतर अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन तिने तेव्हा आपले पोट फाडले.

Verse 11

निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः । साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्लादो महाप्रभः

त्या उदरातून महात्मा दधीचींचा गर्भ बाहेर आला. तो साक्षात रुद्राचा अवतार आणि महातेजस्वी 'पिप्पलाद' होता.

Verse 12

प्रहस्य जननी गर्भमुवाच रुषितेक्षणा । सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ

हसत, रोषाने तेजस्वी नेत्र असलेल्या जननी सुवर्चा गर्भस्थ बालास म्हणाली— “हे पिप्पलाद, तू दीर्घकाळ माझ्या सान्निध्यात राहशील।”

Verse 13

अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सफलो भवेः । तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति । पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना

“हे महाभाग, अश्वत्थाच्या योगे तू सर्वांचे कार्य सफल करणारा होशील।” असे पुत्रास सांगून साध्वी सुवर्चा परम समाधीत प्रविष्ट होऊन पतीच्या मागे गेली।

Verse 14

एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमाव्रजत्

अशा प्रकारे दधीचीची पत्नी पतीसह स्वर्गास गेली।

Verse 15

ते देवाः कृतशस्त्रास्त्रा दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः । आजग्मुश्चेंद्रमुख्यास्ते महाबलपराक्रमाः

ते देव शस्त्रास्त्रांनी सज्ज होऊन दैत्यांविरुद्ध उत्सुक झाले; इंद्राच्या नेतृत्वाखाली महाबल व पराक्रमशाली ते पुढे निघाले।

Verse 16

गुरुं पुरस्कृत्य तदाज्ञया ते गणाः सुराणां बहवस्तदानीम् । भुवं समागत्य च मध्यदेशमूचुश्च सर्वे परमास्त्रयुक्ताः

गुरूंना अग्रस्थानी ठेवून व त्यांच्या आज्ञेने, त्या वेळी देवांचे अनेक गण पृथ्वीवर येऊन मध्यदेशात पोहोचले; आणि सर्वजण परमास्त्रांनी युक्त होऊन बोलू लागले।

Verse 17

समागतानुपसृत्य देवांश्चेंद्रपुरोगमान् । ययौ वृत्रो महादैत्यो दैत्यवृन्दसमावृतः

इंद्राच्या नेतृत्वाखाली जमलेल्या देवांजवळ जाऊन महादैत्य वृत्र, दैत्यवृंदाने वेढलेला, पुढे सरसावला।

Verse 18

यथा मेरोश्च शिखरं परिपूर्णं प्रदृश्यते । तथा सोऽपि महातेजा विश्वकर्म्मसुतो महान्

जसा मेरूचा शिखर परिपूर्ण व उंच भासतो, तसाच तो महातेजस्वी, महान विश्वकर्मपुत्रही तेजाने प्रकट झाला।

Verse 19

तेन दृष्टो महेन्द्रश्च महेंद्रेण महासुरः । देवानां दानवानां च दर्शनं च महाद्भुतम्

त्याने महेंद्र (इंद्र) पाहिला आणि महेंद्राने त्या महासुराला पाहिले; देव व दानवांचे समोरासमोर दर्शन अत्यंत अद्भुत होते।

Verse 20

तदा ते बद्धवैराश्च देवदैत्याः परस्परम् । अन्योन्यमभिसंरब्धा जगर्जुः परमाद्भुतम्

तेव्हा दृढ वैर बांधलेले देव व दैत्य परस्परांवर धावून गेले; एकमेकांवर संतप्त होऊन त्यांनी अत्यंत अद्भुत रीतीने गर्जना केली।

Verse 21

वादित्राणि च भीमानि वाद्यमानानि सर्वशः । श्रूयंतेऽत्र गभीराणि सुरा सुरसमागमे

आणि सर्वत्र भीषण वाद्ये वाजत होती; देव-असुरांच्या समागमात तेथे गंभीर, घुमणारे नाद ऐकू येत होते।

Verse 22

वाद्यमानेषु तूर्येषु ते सर्वे त्वरयान्विताः । अनेकैः शस्त्रसंघातैर्जघ्नुरन्योन्यमोजसा

युद्धतूर्य वाजू लागल्यावर ते सर्व जण घाईने प्रेरित होऊन, असंख्य शस्त्रप्रहारांनी परस्परांना बलपूर्वक घाव घालू लागले।

Verse 23

तदा देवासुरे युद्धे त्रैलोक्यं सचराचरम् । भयेन महता युक्तं बभूव गतचेतनम्

तेव्हा देव-आसुरांच्या त्या युद्धात, चराचरांसह त्रैलोक्य महान भयाने ग्रासले जाऊन जणू चेतनाहीन झाले।

Verse 24

छेदिताः स्फोटिताश्चैव केचिच्छस्त्रैर्द्विधा कृताः । नाराचैश्च तथा केचिच्छस्त्रास्त्रैः शकलीकृताः

काही शस्त्रांनी छिन्न झाले, काही चुरडून फुटले, काहींना दोन तुकडे केले; तसेच काही नाराच व शस्त्रास्त्रांनी तुकडे-तुकडे झाले।

Verse 25

भल्लैश्चेरुर्हताः केचिद्व्यंगभूता दिवौकसः । रश्मयो मेघसंभूताः प्रकाशंते नभस्स्विव

काही दिवौकस भल्लांनी घायाळ होऊन व्यंग झाले व इकडे-तिकडे फिरू लागले; आणि मेघांतून जन्मलेल्या किरणांसारखा आकाशात प्रकाश पसरला।

Verse 26

शिरांसि पतितान्येव बहूनिच नभस्तलात् । नक्षत्राणीव च यथा महाप्रलयसंकुलम्

नभस्तलातून अनेक छिन्न शिरे पडू लागली; महाप्रलयाच्या गोंधळात जणू नक्षत्रेच गळत आहेत असे ते दिसत होते।

Verse 27

प्रवर्तितं मध्यदेशे सर्वबूतक्षयावहम् । शक्रेण सह संग्रामं चकार नमुचिस्तदा

तेव्हा मध्यदेशात असुर नमुचीने शक्रासह असा संग्राम आरंभिला की तो सर्व प्राण्यांच्या क्षयास कारणीभूत ठरला।

Verse 28

वज्रेण जघ्ने तरसा नमुचिं देवराट् स्वयम् । न रोमैकं च त्रुचितं तमुचेरसुरस्य च

देवराजाने स्वतः वेगाने वज्राने नमुचीवर प्रहार केला; तरीही त्या असुर नमुचीचे एकही रोम तुटले नाही।

Verse 29

वज्रेणापि तदा सर्वे विस्मयं परमं गताः । असुराश्च सुराश्चैव महेंद्रो व्रीडितस्तदा

तेव्हा वज्रप्रहार होऊनही सर्वजण परम विस्मयास गेले—असुर आणि सुर दोघेही; आणि त्या वेळी महेंद्र (इंद्र) लज्जित झाला।

Verse 30

गदया नमुचिं जघ्ने गदा सापि विचूर्णिता । नमुचेरंगलग्नापि पपात वसुधातले

त्याने गदेने नमुचीवर प्रहार केला; पण ती गदाही चुरडून गेली। नमुचीच्या अंगाला लागून असूनही ती वसुधेवर कोसळली।

Verse 31

तथा शूलेन महता तं जघान पुरंदरः । तच्छूलं शतधा चूर्णं नमुचेरंगमाश्रितम्

तसेच पुरंदराने महान शूळ घेऊन त्याच्यावर प्रहार केला; पण नमुचीच्या अंगाला लागताच ते शूळ शंभर तुकड्यांत चुरडले गेले।

Verse 32

एवं तं वविधैः शस्त्रैराजघान सुरारिहा । प्रहस्य मानो नमुचिर्न जघान पुरंदरम्

अशा रीतीने देवांचा शत्रू त्याच्यावर नानाविध शस्त्रांनी प्रहार करू लागला। गर्वाने हसत असलेला नमुची पुरंदर (इंद्र) याचा वध करू शकला नाही।

Verse 33

तूष्णींभूतस्तदा चेंद्रश्चिंतया परया युतः । किं कार्यं किमकार्यं वा इतींद्रो नाविदत्तदा

तेव्हा इंद्र मौन झाला व गहन चिंतेत मग्न झाला। ‘काय करावे, काय करू नये?’—त्या वेळी इंद्र निर्णय करू शकला नाही।

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे तत्र महायुद्धे महाभये । जाता नभोगता वाणी इंद्रसुद्दिश्य सत्वरम्

याच दरम्यान, त्या महान व भयावह युद्धात, आकाशातून एक वाणी प्रकट झाली व तात्काळ इंद्राला उद्देशून बोलू लागली।

Verse 35

जह्येनमद्याशु महेंद्र दैत्यं दिवौकसां घोरतरं भयावहम् । फेनेन चैवाशु महासुरेन्द्रमपां समीपेन दुरासदेन

“हे महेंद्र! देवांना अत्यंत घोर भय देणाऱ्या या दैत्याचा त्वरित वध कर. पाण्याच्या समीप, दुर्जेय उपायाने—फेन (झाग) ने—त्या महासुरेंद्राला लगेच ठार कर.”

Verse 36

अन्येन शस्त्रेण च आहतोऽसौ वध्यः कदाचिन्न भवत्ययं तु । तस्माच्च देवेश वधार्थमस्य कुरु प्रयत्नं नमुचेर्दुरात्मनः

“इतर कोणत्याही शस्त्राने आघात केला तरी तो कधीही वध्य होणार नाही. म्हणून, हे देवेश! त्या दुरात्मा नमुचीच्या वधासाठी विशेष प्रयत्न कर.”

Verse 37

निशम्य वाचं परमार्थयुक्तां दैवीं सदानंदकरीं शुभावहाम् । चक्रे परं यत्नवतां वरिष्ठो गत्वोदधेः पारमनंतवीर्यः

परमार्थयुक्त, दैवी, सदानंद देणारी व शुभावह अशी वाणी ऐकून अनंतवीर्य, प्रयत्नशीलांमध्ये श्रेष्ठ देवेन्द्राने परम प्रयत्न केला आणि समुद्राच्या पलीकडील तीरावर गेला।

Verse 38

तत्रागतं समीक्ष्याथ नमुचिः क्रोधमूर्छितः । हत्वा शूलेन देवेंद्रं प्रहसन्निदमब्रवीत्

तेथे आलेला त्याला पाहून क्रोधाने मूर्छित झालेल्या नमुचीने त्रिशूळाने देवेन्द्राला पाडले; आणि मग हसत हसत हे वचन बोलला।

Verse 39

समुद्रस्य तटः कस्मात्सेवितः सुरसत्तम । विहाय रणभूमिं च त्यक्तशस्त्रोऽभवद्भवान्

हे सुरश्रेष्ठ! तू समुद्रतट का का सेविलास? रणभूमी सोडून तू शस्त्रहीन झालास।

Verse 40

त्वदीयेनैव वज्रेण किं कृतं मम दुर्मते

अरे दुर्मते! तुझ्याच वज्राने तू माझे काय केलेस?

Verse 41

तथान्यानि च शस्त्राणि अस्त्राणि सुबहूनि च । गृहीतानि पुरा मंद हंतुं मामेव चाधुना

हे मंदबुद्धी! तसेच इतरही अनेक शस्त्रे व अस्त्रे पूर्वी घेतली गेली—मलाच मारण्यासाठी; आणि आताही तू तेच करीत आहेस।

Verse 42

किं करिष्यसि मां हंतुं युद्धाय समुपस्थितः । केन शस्त्रेण रे मंद योद्धुमिच्छसि संयुगे

युद्धासाठी समोर येऊन तू मला कसा मारशील? अरे मंदबुद्धी, कोणत्या शस्त्राने या संग्रामात लढू इच्छितोस?

Verse 43

त्वां गातयामि चाद्यैव यदि तिष्ठसि संयुगे । नो चेद्गच्छ मया मुक्तश्चिरं जीव सुखी भव

जर तू या युद्धात उभा राहिलास तर आजच तुला ठार करीन. नाहीतर, माझ्याकडून मुक्त होऊन निघून जा; दीर्घायुषी हो आणि सुखी राहा.

Verse 44

एवं स गर्वितं तस्य वाक्यमाहवशोभिनः । श्रुत्वा महेंद्रोऽपि रुषा जगृहे फेनमद्भुतम्

रणात शोभणाऱ्या त्याचे गर्वित वचन ऐकून महेंद्र (इंद्र)ही क्रोधाने अद्भुत फेन उचलून धरू लागला.

Verse 45

फेनं करस्थं दृष्ट्वा तु असुरा जहसुस्तदा

पण त्याच्या हातात फेन पाहून त्या वेळी असुर हसू लागले.

Verse 46

क्षयं गतानि चास्त्राणि पेनेनैव पुरंदरः । हंतुमिच्छति मामद्य शतक्रतुरुदारधीः

याची सर्व अस्त्रे संपली आहेत; आणि आता उदारबुद्धी शतक्रतु पुरंदर फक्त फेनानेच आज मला मारू इच्छितो!

Verse 47

एवं प्रहस्य नमुचिरज्ञाय पुरंदरम् । सावज्ञं पुरतस्तस्थौ नमुचिर्दैत्यपुंगवः

असा हसत हसत नमुची, पुरंदर (इंद्र) यास न ओळखता, अवज्ञेने त्याच्यासमोर उभा राहिला—तो दैत्यांतील श्रेष्ठ होता।

Verse 48

तदैव तं स फेनेन शीघ्रमिंद्रो जघान ह

त्याच क्षणी इंद्राने फेनाने (झागाने) त्याला वेगाने घाव घालून पाडले।

Verse 49

हते तु नमुचौ देवाः सर्वे चैव मुदान्विताः । साधुसाध्विति शब्देन ऋषयश्चाभ्यपूजयन्

नमुची मारला गेल्यावर सर्व देव आनंदित झाले; आणि ऋषींनी ‘साधु साधु’ असा जयघोष करून त्या कृत्याचे स्तवन केले।

Verse 50

तदा सर्वे जयं प्राप्ता हत्वा नमुचिमाहवे । दैत्यास्ते कोपसंरब्धा योद्धुकामा मुदान्विताः

तेव्हा रणांगणात नमुचीचा वध करून सर्वांना विजय मिळाला. ते दैत्य क्रोधाने संतप्त होऊन, पुन्हा युद्धास उत्सुक, उग्र हर्षाने भरून गेले।

Verse 51

पुनः प्रववृते युद्धं देवानां दानवैः सह । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैः परस्परवधैषिबिः

पुन्हा देव आणि दानव यांच्यात युद्ध पेटले; अनेक प्रकारची शस्त्रे-अस्त्रे सोडली गेली, आणि दोन्ही बाजू परस्परवधास उद्युक्त झाल्या।

Verse 52

यदा ते ह्यसुरा देवैः पातिताश्च पुनःपुनः । तदा वृत्रो महातेजाः शतक्रतुमुपाव्रजत्

जेव्हा ते असुर देवांनी पुन्हापुन्हा पाडले, तेव्हा महातेजस्वी वृत्र शतक्रतु इंद्राकडे पुढे सरसावला।

Verse 53

वृत्रं दृष्ट्वा तदा सर्वे ससुरासुरमानवाः । भयेन महताविष्टाः पतिता भुवि शेरते

तेव्हा वृत्राला पाहून देव, असुर आणि मानव—सर्वजण प्रचंड भयाने ग्रासून जमिनीवर कोसळले व भूमीवर पडून राहिले।

Verse 54

एवं भीतेषु सर्वेषु सुरसिद्धेषु वै तदा । इंद्रश्चैरावणारूढो वज्रपाणिः प्रतापवान्

अशा रीतीने सर्व देवसिद्ध भयभीत असताना, तेव्हा प्रतापवान वज्रपाणि इंद्र ऐरावतावर आरूढ होऊन पुढे उभा राहिला।

Verse 55

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरेण विराजितः । तदा सर्वैः समेतो हि लोकपालैः प्रतापितः

धारण केलेल्या छत्राने शोभित व चामराने उजळलेला तो, तेव्हा सर्व लोकपालांसह एकत्र येऊन प्रतापाने दीप्त झाला।

Verse 56

वृत्रं विलोक्य ते सर्वे लोकपाला महेश्वराः । भयभीताश्च ते सर्वे शिवं शरणमन्वयुः

वृत्राला पाहून ते सर्व महेश्वरतुल्य लोकपाल भयभीत झाले आणि सर्वांनी शिवाची शरण घेतली।

Verse 57

मनसाचिंतयन्सर्वे शंकरं लोकशंकरम् । लिंगं संपूज्य विधिवन्महेंद्रो जयकामुकः

सर्वांनी मनाने लोककल्याणकारी शंकराचे चिंतन केले; विजयाची इच्छा धरून महेंद्राने विधिपूर्वक लिंगाची यथाविधी पूजा केली।

Verse 58

गुरुणा विदितः सद्यो विश्वासेन परेण हि । उवाच च तदा शक्रं बृहस्पतिरुदारधीः

गुरूंना ते तत्क्षणीच दृढ विश्वासामुळे कळले; तेव्हा उदारबुद्धी बृहस्पतीने शक्र (इंद्र) यास सांगितले।

Verse 59

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके शुक्लपक्षे तु मंदवारे त्रयोदशी । समग्रा यदि लभ्येत सर्वप्राप्तयै न संशयः

बृहस्पती म्हणाले—कार्तिकातील शुक्लपक्षात शनिवारची त्रयोदशी समग्र रीतीने मिळाली तर सर्व प्राप्ती होते; यात संशय नाही।

Verse 60

तस्यां प्रदोषसमये लिंगरूपी सदाशिवः । पूजनीयो हि देवेंद्र सर्वकामार्थसिद्धये

त्या प्रदोषकाळी लिंगरूपी सदाशिवाची, हे देवेंद्र, सर्व कामना व अर्थसिद्धीसाठी निश्चयाने पूजा करावी।

Verse 61

स्नात्वा मध्याह्नसमये तिलामलकसंयुतम् । शिवस्य कुर्याद्गंधपुष्पफलादिभिः

मध्याह्नी स्नान करून, तीळ व आवळा यांसह अर्पण करून, गंध, पुष्प, फळ इत्यादींनी शिवाची पूजा करावी।

Verse 62

पश्चात्प्रदोषवेलायां स्थावरं लिंगमर्च्चयेत् । स्वयंभु स्थापितं चापि पौरुषेयमपौरुषम्

यानंतर प्रदोषकाळी स्थावर (अचल) शिवलिंगाचे अर्चन करावे—ते स्वयंभू असो, स्थापित असो, पौरुषेय असो वा अपौरुष असो।

Verse 63

जने वा विजने वापि अरण्ये वा तपोवने । तल्लिंगमर्च्चयेद्भक्त्या प्रदोषे तु विशेषतः

लोकांत असो वा एकांतात, अरण्यात असो वा तपोवनात—त्या लिंगाचे भक्तीने अर्चन करावे; विशेषतः प्रदोषकाळी।

Verse 64

ग्रामद्बहिः स्थितं लिंगं ग्रामाच्छतगुणं फलम् । ब्राह्मच्छतगुणं पुण्यमरण्ये लिंगमद्भुतम्

ग्रामाबाहेरचे लिंग ग्रामातील लिंगापेक्षा शतगुण फल देते; आणि त्याहूनही शतगुण पुण्य अरण्यातील लिंग देतं—अरण्यलिंग अद्भुत आहे।

Verse 65

आरण्याच्छतगुणं पुण्यमर्चितं पार्वतं यथा । पार्वताच्चैव लिंगाच्च फलं चायुतसंज्ञितम् । तपोवनाश्रितं लिंगं पूजितं वा महाफलम्

अरण्यलिंगापेक्षा पर्वतलिंगाचे अर्चन शतगुण पुण्य देतं; आणि पर्वतलिंगाहूनही श्रेष्ठ लिंगाचे फळ ‘अयुत’ (दहा हजारपट) असे सांगितले आहे. तपोवनातील लिंग पूजिले असता महाफळ देते।

Verse 66

तस्मादेतद्विभागेन शिवपूजनार्चनं बुधैः । कर्त्वयं निपुणत्वेन तीर्थस्नानादिकं तथा

म्हणून या विभागानुसार बुधजनांनी शिवपूजन व अर्चन करावे; तसेच निपुणतेने तीर्थस्नान इत्यादी कर्मेही करावीत।

Verse 67

पंचपिंडान्समुद्धृत्य स्नानमात्रेण शोभनम् । कूपे स्नानं प्रकुर्वीत उद्धृतेन विसेषतः

पाच पिंड (माप) पाणी काढून केवळ स्नान केल्यानेच ते प्रशस्त ठरते. विहिरीत स्नान करताना विशेषतः काढलेल्या पाण्यानेच स्नान करावे.

Verse 68

तडागे दश पिंडांश्च उद्धृत्य स्नानमाचरेत् । नदीस्नानं विश्ष्टं च महानद्यां विशेषतः

तळ्यात दहा पिंड (माप) पाणी काढून स्नान करावे. नदीस्नान श्रेष्ठ आहे, आणि महानदीत तर विशेषतः अधिक उत्तम आहे.

Verse 69

सर्वेषामपि तीर्थानां गंगास्नानं विशिष्यते । देवखाते च तत्तुल्यं प्रशस्तं स्नानमाचरेत्

सर्व तीर्थांमध्ये गंगास्नान विशेष श्रेष्ठ आहे. देवखातातले स्नानही त्यास तुल्य आहे; असे प्रशस्त स्नान करावे.

Verse 70

प्रदीपानां सहस्रेण दीपनीयः सदाशिवः । तथा दीपशतेनापि द्वात्रिंशद्दीपमालया

हजार दिव्यांनी सदाशिवाला दीपित करून पूजन करावे. तसेच शंभर दिव्यांनीही, किंवा बत्तीस दिव्यांच्या माळेनेही, त्यांचा दीपाराधनाने सन्मान करावा.

Verse 71

घृतेन दीपयेद्दीपाञ्छिवस्य परितुष्टये । तथा फलैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्गंधधूपकैः

शिवाच्या परितोषासाठी तुपाने दिवे लावावेत. तसेच फळे, दिवे, नैवेद्य, सुगंध व धूप अर्पण करावे.

Verse 72

उपचारैः षोडशभिर्लिंगरूपी सदा शिवः । पूज्यः प्रदोषवेलायां नृभिः सर्वार्थसिद्धये

प्रदोषकाळी सोळा उपचारांनी लिंगरूप सदाशिवाची पूजा करावी, ज्यायोगे सर्वार्थसिद्धी होते।

Verse 73

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं तथा । नमस्कारान्प्रकुर्वीत तावत्संख्यान्प्रयत्नतः

एकशे आठ प्रदक्षिणा कराव्यात; तसेच तितक्याच संख्येने प्रयत्नपूर्वक नमस्कार करावेत।

Verse 74

प्रदक्षिणनमस्कारैः पूजनीयः सदाशिवः । नाम्नां शतेन रुद्रोऽसौ स्तवनीयो यताविधि

प्रदक्षिणा व नमस्कारांनी सदाशिवाची पूजा करावी; आणि त्या रुद्राचे विधिपूर्वक शतनामांनी स्तवन करावे।

Verse 75

नमो रुद्राय भीमाय नीलकण्ठाय वेधसे । कपर्द्धिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः

रुद्र, भीम, नीलकंठ, वेधस् यांना नमो; कपर्दी, सुरेश आणि व्योमकेश यांनाही नमस्कार।

Verse 76

वृषध्वजाय सोमाय नीलकण्ठाय वै नमः । दिगंबराय भर्गाय उमाकांतकपर्द्दिने

वृषध्वज, सोम, नीलकंठ यांना नमो; दिगंबर, भर्ग आणि उमाकांत कपर्दी यांनाही नमस्कार।

Verse 77

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्टाय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः

तपोमय, सर्वव्यापी, शिपिविष्ट—तुला नमस्कार। व्याळप्रिय, व्याळस्वरूप, आणि व्याळांचा स्वामी—तुला नमस्कार।

Verse 78

महीधराय व्याघ्राय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरांतकसिंहाय शार्दूलोग्ररवाय च

महीधर, व्याघ्रस्वरूप, पशुपती—तुला नमस्कार। त्रिपुरांतक सिंह, आणि शार्दूलासारखा उग्र गर्जना करणारा—तुला नमस्कार।

Verse 79

मीनाय मीननाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । कामांतकाय बुद्धाय बुद्धीनां पतये नमः

मीनरूप, मीनांचा नाथ, सिद्ध व परमेष्ठी—तुला नमस्कार। कामांतक, बुद्धस्वरूप, आणि सर्व बुद्धींचा स्वामी—तुला नमस्कार।

Verse 80

कपोताय विशिष्टाय शिष्टाय परमात्मने । वेदाय वेदबीजाय देवगुह्याय वै नमः

‘कपोत’ नामाने पूज्य, परम विशिष्ट, शिष्टांचा आश्रय, परमात्मा—तुला नमस्कार। तूच वेद, वेदांचे बीज, आणि देवांनाही गुह्य असे दिव्य रहस्य—तुला नमस्कार।

Verse 81

दीर्घाय दीर्घदीर्घाय दीर्घार्घाय महाय च । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः

दीर्घ, अतिदीर्घ, विशाल-विस्तारवान व महान—तुला नमस्कार। जगताची प्रतिष्ठा, आणि व्योमरूप—तुला नमस्कार।

Verse 82

गजासुरविनाशाय ह्यंधकासुरभेदिने । नीललोहितशुक्लाय चण्डमुण्डप्रियाय च

गजासुराचा विनाश करणाऱ्या, अंधकासुराचा भेद करणाऱ्या; नील-लोहित-श्वेत स्वरूपधारी व चण्ड-मुण्डप्रिय प्रभूस नमस्कार।

Verse 83

भक्तिप्रियाय देवाय ज्ञानज्ञानाव्ययाय च । महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च

भक्तिप्रिय देव, ज्ञान व ज्ञाता—दोन्ही रूपांनी अव्यय; हे महेश, तुला नमस्कार; हे महादेव-हर, तुलाही नमस्कार।

Verse 84

त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमोनमः । अर्थाय अर्थरूपाय परमार्थाय वै नमः

त्रिनेत्र प्रभूस वारंवार नमस्कार; जो त्रिवेद व वेदांगस्वरूप आहेत। जो अर्थच आहेत, ज्यांचे रूपच अर्थ आहे, त्या परमार्थास नमस्कार।

Verse 85

विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाताय वै नमः । शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे

ज्यांचे रूप विश्व आहे, जे स्वतः विश्व आहेत, जे विश्वनाथ आहेत—त्यांना नमस्कार। शंकरास नमस्कार; कालस्वरूप व काळाच्या अवयवांनी बनलेल्या स्वरूपधाऱ्यास नमस्कार।

Verse 86

अरूपाय च सूक्ष्माय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः । श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे

अरूप, सूक्ष्म आणि सूक्ष्मातिसूक्ष्म प्रभूस नमस्कार। श्मशानवासी तुला नमस्कार; हे कृत्तिवास (चर्मवस्त्रधारी), तुला नमस्कार।

Verse 87

शशांकशेखरायैव रुद्रविश्वाश्रयाय च । दुर्गाय दुर्गसाराय दुर्गावयवसाक्षिणे

चंद्रशेखरास तसेच विश्वाचा आश्रय असलेल्या रुद्रास नमस्कार। दुर्गेस, दुर्गेच्या सारतत्त्वास आणि दुर्गेच्या अंग-शक्तींच्या साक्षीस प्रणाम।

Verse 88

लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानां पतये नमः । प्रणवरूपाय प्रणवार्थाय वै नमः

लिंगस्वरूप परमेश्वरास, स्वयं लिंगास आणि सर्व लिंगांच्या अधिपतीस नमः। प्रणव (ॐ) स्वरूपास व प्रणवाच्या अर्थस्वरूपासही नमस्कार।

Verse 89

नमोनमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकायासितकंठ भर्ग गौरिपते सकलमंगलहेतवे नमः

पुन्हा पुन्हा तुला नमः—हे कारणांच्या कारणा, हे मृत्युंजया, हे आत्मा व भवस्वरूपा! त्र्यंबका, असितकंठ भर्गा, गौरीपते, सकल मंगलाचे हेतु—तुला प्रणाम।

Verse 90

बृहस्पतिरुवाच । नाम्नां शतं महेशस्य उच्चार्यं व्रतिना तदा । प्रदक्षिणनमस्कारैरेतत्संख्यैः प्रयत्नतः । कार्यं प्रदोषसमये तुष्ट्यर्थं संकरस्य च

बृहस्पती म्हणाले—तेव्हा व्रतधारीने महेशाची शंभर नावे उच्चारावीत; आणि तितक्याच संख्येने प्रदक्षिणा व नमस्कारही प्रयत्नपूर्वक करावेत. प्रदोषकाळी शंकराच्या तुष्टीसाठी हे करावे.

Verse 91

एवं व्रतं समुद्दिष्टं तव शक्र महामते । शीघ्रं कुरु महाभाग पश्चाद्युद्धं कुरु प्रभो

हे महामती शक्रा! अशा प्रकारे तुझ्यासाठी व्रत सांगितले आहे. हे महाभाग प्रभो, ते लवकर कर; नंतर युद्ध कर, हे स्वामी।

Verse 92

शंभोः प्रसादात्सर्वं ते भविष्यति जयादिकम्

शंभूच्या प्रसादाने तुला सर्व काही प्राप्त होईल—जय इत्यादीही।

Verse 93

वृत्रो ह्ययं महातेजा दैतेयस्तपसा पुरा । शिवं प्रसादयामास पर्वते गंधमादने

हा वृत्र महातेजस्वी दैत्य आहे; त्याने पूर्वी तपाने गंधमादन पर्वतावर शिवास प्रसन्न केले।

Verse 94

नाम्ना चित्ररथो राजा वनं चित्ररथस्य तत् । एतज्जानीहि भो इन्द्र शिवपुर्याः समीपतः

चित्ररथ नावाचा एक राजा होता; ते वन ‘चित्ररथाचे वन’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। हे इंद्रा, जाण—ते शिवपुरीजवळ आहे।

Verse 95

यस्मिन्वने महाभाग न संति च षडूर्मयः । तस्माच्चैत्ररथं नाम वनं परममंगलम् । तस्य राज्ञः शिवेनैव दत्तं यानं महाद्भुतम्

हे महाभाग, त्या वनात संसारदुःखाच्या षडूर्मि नाहीत. म्हणून ते परम मंगल ‘चैत्ररथ वन’ म्हणून ओळखले जाते. त्या राजाला शिवानेच एक अद्भुत विमान दिले।

Verse 96

कामगं किंकिणीयुक्तं सिद्धचारणसेवितम् । गंधर्वैरप्सरोयक्षैः किंनरैरुपशोभितम्

ते विमान इच्छेनुसार जाणारे, किणकिणीने युक्त, सिद्ध-चारणांनी सेविलेले आणि गंधर्व, अप्सरा, यक्ष व किंनरांनी शोभलेले होते।

Verse 97

ततस्तेनैव यानेन पृथिवीं पर्यटन्पुरा । तथा गिरीशमुख्यांश्च द्वीपांश्च विविधांस्तथा

त्यानंतर तो त्याच वाहनाने पूर्वी पृथ्वीवर परिभ्रमण करू लागला; तसेच श्रेष्ठ पर्वत व विविध प्रकारचे अनेक द्वीप यांचेही दर्शन घेतले।

Verse 98

एकदा पर्यटन्राजा नाम्ना चित्ररथो महान् । कैलासमागतस्तत्र स ददर्श पराद्भुतम्

एकदा परिभ्रमण करत असता चित्ररथ नावाचा महान राजा कैलासास आला; तेथे त्याने परम अद्भुत असे काहीतरी पाहिले।

Verse 99

सभातलं महेशस्य गणैश्चैव विराजितम् । अर्द्धागलग्नया देव्या शोभितं च महेश्वरम्

त्याने महेशाची सभाभूमी गणांनी अलंकृत व तेजस्वी पाहिली; आणि अर्धांगिनी देवीने शोभित महेश्वराचेही दर्शन घेतले।

Verse 100

निरीक्ष्य देव्या सहितं सदाशिवं देव्यान्वितं वाक्यमिदं बभाषे

देवीसह विराजमान सदाशिवाचे दर्शन घेऊन, देवीच्या सान्निध्यात त्याने त्यांच्या प्रति हे वचन उच्चारले।

Verse 101

वयं च शंभो विषयान्विताश्च मंत्र्यादयः स्त्रीजिताश्चापि चान्ये । न लोकमध्ये वयमेव चाज्ञाः स्त्रीसेवनं लज्जया नैव कुर्मः

हे शंभो! आम्हीही विषयासक्त आहोत; मंत्री व इतरही स्त्रियांकडून जिंकले जातात. जगात फक्त आम्हीच अज्ञ नाही; पण लज्जेमुळे आम्ही स्त्री-सेवा उघडपणे करीत नाही।

Verse 102

एतद्वाक्यं निशम्याथ महेशः प्रहसन्निव । उवाच न्यायसंयुक्तं सर्वेषामपि श्रृण्वताम्

हे वचन ऐकून महेश जणू मंद हास्य करीत, सर्वांच्या ऐकण्यात न्याययुक्त व मर्यादासंपन्न उत्तर बोलला।

Verse 103

भयं लोकापवादाच्च सर्वेषामपि नान्यथा । ग्रासितं कालकूटं च सर्वेषामपि दुर्जरम्

लोकनिंदेचे भय सर्वांनाच असते—याला अपवाद नाही. तसेच कालकूट विष गिळणेही सर्वांसाठी अत्यंत दुर्धर आहे।

Verse 104

तथापि उपहासो मे कृतो राज्ञा हि दुर्जरः । तं चित्ररथमाहूय गिरिजा वाक्यमब्रवीत्

तरीही राजाने केलेला माझा उपहास सहन होईना. तेव्हा गिरिजेने त्या चित्ररथाला बोलावून हे वचन सांगितले।

Verse 105

गीरिजोवाच । रे दुरात्मन्कथं त्वज्ञ शंकरश्चोपहासितः । मया सहैव मंदात्मन्द्रक्ष्यसे कर्मणः फलम्

गिरिजा म्हणाली—अरे दुरात्म्या! तू अज्ञानी होऊन शंकराचा उपहास कसा केलास? हे मंदात्म्या, माझ्याबरोबरच तू आपल्या कर्माचे फळ पाहशील।

Verse 106

साधूनां समचित्तानामुपहासं करोति यः । देवो वाप्यथ वा मर्त्यः स विज्ञेयोऽधमाधमः

जो समचित्त साधूंचा उपहास करतो—तो देव असो वा मनुष्य—तो अधमांतीलही अधम समजावा।

Verse 107

एते मुनींद्राश्च महानुभावास्तथा ह्यमी ऋषयो वेदगर्भाः । तथैव सर्वे सनकादयो ह्यमी अज्ञाश्च सर्वे शिवमर्चयंते

हे मुनींद्र महानुभाव आहेत; तसेच वेदगर्भ ऋषीही; आणि सनकादी सर्व—ज्यांना कुणाला ‘भोळे’ वाटतील—तेही सर्व शिवाची आराधना करतात।

Verse 108

रे मूढ सर्वेषु जनेष्वभिज्ञस्त्वमेव एवाद्य न चापरे जनाः । तस्मादभिज्ञं हि करोमि दैत्यं देवैर्द्विजैश्चापि बहिष्कृतं त्वाम्

अरे मूढा! सर्व लोकांत आज तूच ‘अभिज्ञ’ आहेस असे मानतोस, इतर कोणी नाही. म्हणून मी तुला खरोखर ‘अभिज्ञ’ करीत आहे—दैत्य करून, देव व द्विजांनी बहिष्कृत असा।

Verse 109

एवं शप्तस्तया देव्या भवान्या राजसत्तमः । राजा चित्ररथः सद्यः पपात सहसा दिवः

अशा रीतीने देवी भवानीच्या शापाने राजसत्तम राजा चित्ररथ तत्क्षणी अचानक स्वर्गातून पडला।

Verse 110

आसुरीं योनिमासाद्य वृत्रोनाम्नाऽभवत्तदा । तपसा परमेणैव त्वष्ट्रा संयोजितः क्रमात्

आसुरी योनीत प्रवेश करून तो तेव्हा ‘वृत्र’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. परम तपाच्या सामर्थ्याने त्वष्ट्याने क्रमाने त्याची रचना केली।

Verse 111

तपसा तेन महता अजेयो वृत्र उच्यत । तस्माच्छंभुं समभ्यर्च्य प्रदोषे विधिनाऽधुना

त्या महान तपामुळे वृत्र ‘अजेय’ म्हणून ओळखला गेला. म्हणून आता प्रदोषकाळी विधिपूर्वक शंभूची पूजा करावी।

Verse 112

जहि वृत्रं महादैत्यं देवानां कार्यसिद्धये । गुरोस्तद्वचनं श्रुत्वा उवाचाथ शतक्रतुः । सोद्यापनविधिं ब्रूहि प्रदोषस्य च मेऽधुना

“देवकार्यसिद्धीसाठी त्या महादैत्य वृत्राचा वध कर.” गुरुचे वचन ऐकून शतक्रतु (इंद्र) म्हणाला— “आता मला प्रदोषव्रताच्या उद्यापनाची (समापनाची) विधी सांगा.”

Verse 113

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके मासि संप्राप्ते मंदवारे त्रयोदशी । संपूर्तिस्तु भवेत्तत्र संपूर्णव्रतसिद्धये

बृहस्पती म्हणाले— “कार्तिक मास आला आणि शनिवारी त्रयोदशी आली तर तेथे पूर्णता होते; त्यामुळे व्रताची संपूर्ण सिद्धी प्राप्त होते.”

Verse 114

वृषभो राजतः कार्यः पृष्ठे तस्य सुपीठकम् । तस्योपरिन्यसेद्देवमुमाकांतं त्रिलोचनम्

चांदीचा वृषभ करावा आणि त्याच्या पाठीवर सुंदर पीठिका करावी. त्या पीठिकेवर उमाकांत त्रिलोचन देवाची स्थापना करावी.

Verse 115

पंचवक्त्रं दशभुजमर्द्धांगे गिरिजां सतीम् । एवं चोमामहेशं च सौवर्णं कारयेद्बुधः

पंचमुखी, दशभुजी आणि अर्धांगावर सती गिरिजेसह— असा ओमामहेशाचा सुवर्ण विग्रह बुध्दिमानाने घडवावा.

Verse 116

सवृषं ताम्रपत्रे च वस्त्रेण परिगुंठिते । स्थापयित्वोमया सार्द्धं नानाबोगसमन्वितम्

वृषभासहित (विग्रह) ताम्रपात्रावर ठेवून वस्त्राने आच्छादित करावा; उमेसह स्थापना करून नानाविध भोग-उपहारांनी समृद्ध करावा.

Verse 117

विधिना जागरं कुर्याद्रात्रौ श्रद्धासमन्वितः । पंचामृतेन स्नपनं कार्यमादौ प्रयत्नतः

विधीनुसार श्रद्धायुक्त होऊन रात्री जागरण करावे; आणि आरंभी प्रयत्नपूर्वक पंचामृताने स्नपन (अभिषेक) करावा।

Verse 118

गोक्षीरस्नानं देवेश गोक्षीरेण मया कृतम् । स्नपनं देवदेवेश गृहाण परमेश्वर

हे देवेश! मी गोक्षीराने स्नान (अभिषेक) केला आहे। हे देवदेवेश, हे परमेश्वर! हे स्नपन स्वीकारावे।

Verse 119

दध्ना चैव मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाम च मया दत्तं सुप्रसन्नो भवाद्य वै

हे देव! आता मी दध्यानेही स्नपन (अभिषेक) करीत आहे। माझ्याकडून अर्पिलेले स्वीकारून आज निश्चयच अतिशय प्रसन्न व्हावे।

Verse 120

सर्पिषा च मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च

हे देव! आता मी तुपाने (घृताने) तुमचे स्नपन (अभिषेक) करीत आहे। श्रद्धेने अर्पिलेले हे द्रव्य, केवळ तुमच्या प्रीत्यर्थ, स्वीकारावे।

Verse 121

इदं मधु मया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च । गृहाम त्वं हि देवेश मम शांतिप्रदो भव

हे मधु मी केवळ तुमच्या प्रीत्यर्थ अर्पण केले आहे। हे देवेश! ते स्वीकारून मला शांती देणारे व्हावे।

Verse 122

सितया देवदेवेश स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तां सुप्रसन्नो भव प्रभो

हे देवदेवेश! आता मी तुला साखरेने स्नान घालतो. श्रद्धेने अर्पिलेली ही अर्पण-पूजा स्वीकार; हे प्रभो, अत्यंत प्रसन्न हो.

Verse 123

एवं पंचामृतेनैव स्नपनीयो वृषध्वजः । पश्चादर्घ्यं प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण धीमता । अनेनैव च मंत्रेण उमाकांतस्य तृष्टये

अशा रीतीने वृषध्वज (शिव) यांना पंचामृताने स्नान घालावे. नंतर ज्ञानी पुरुषाने तांब्याच्या पात्राने अर्घ्य अर्पावे, याच मंत्राने, उमाकांताच्या तुष्टीसाठी.

Verse 124

अर्घ्योऽसि त्वमुमाकांत अर्घेणानेन वै प्रभो । गृहाण त्वं मया दत्तं प्रसन्नो भव शंकर

हे उमाकांत! तू अर्घ्ययोग्य आहेस; म्हणून हे प्रभो, हे अर्घ्य स्वीकार. माझ्याकडून अर्पिलेले हे ग्रहण कर; हे शंकरा, प्रसन्न हो.

Verse 125

मया दत्तं च ते पाद्यं पुष्पगंधसमन्वितम् । गृहाण देवदेवेश प्रसन्नो वरदो भव

मी तुझ्या चरणांसाठी पुष्पसुगंधयुक्त पाद्य अर्पिले आहे. हे देवदेवेश! ते स्वीकार; प्रसन्न होऊन वरदायक हो.

Verse 126

विष्टरं विष्टरेणैव मया दत्तं च वै प्रभो । शांत्यरथं तव देवेश वरदो भव मे सदा

हे प्रभो! विधिपूर्वक मी तुला आसन (विष्टार) अर्पिले आहे. हे देवेश! शांतीसाठी सदैव मला वरदायक हो.

Verse 127

आचमनीयं मया दत्तं तव विश्वेश्वर प्रभो । गृहाण परमेशान तुष्टो भव ममाद्य वै

हे विश्वेश्वर प्रभो, मी तुम्हांस आचमनीय जल अर्पण केले आहे। हे परमेशान, ते स्वीकारून आज माझ्यावर प्रसन्न व्हा।

Verse 128

ब्रह्मग्रन्थिसमायुक्तं ब्रह्मकर्मप्रवर्तकम् । यज्ञोपवीतं सौवर्णं मया दत्तं तव प्रभो

हे प्रभो, ब्रह्मग्रंथियुक्त व वैदिक कर्म प्रवर्तक असे हे सुवर्ण यज्ञोपवीत मी तुम्हांस अर्पण केले आहे।

Verse 129

सुगंधं चंदनं देव मया दत्तं च वै प्रभो । भक्त्या पर मया शंभो सुगंधं कुरु मां भव

हे देव प्रभो, मी तुम्हांस सुगंधित चंदन अर्पण केले आहे। हे शंभो, माझ्या परम भक्तीने मला ही सुगंधित—पवित्र व मनोहर—करा।

Verse 130

दीपं हि परमं शंभो घृतप्रज्वलितं मया । दत्तं गृहाण देवेश मम ज्ञानप्रदो भव

हे शंभो, घृताने प्रज्वलित केलेला हा परम दीप मी अर्पण केला आहे। हे देवेश, तो स्वीकारून मला सत्य ज्ञान प्रदान करा।

Verse 131

दीपं विशिष्टं परमं सर्वौषधिविजृंभितम् । गृहाण परमेशान मम शांत्यर्थमेव च

हे परमेशान, सर्व औषधींच्या शक्तीने सिद्ध झालेला हा विशिष्ट व परम दीप स्वीकारा, आणि केवळ माझ्या शांतीसाठी कृपा करा।

Verse 132

दीपावलिं मया दत्तां कृहाण परमेश्वर । आरार्तिकप्रदानेन मम तेजः प्रदो भव

हे परमेश्वरा! मी अर्पिलेली ही दीपावली स्वीकार करावी. या आरती-दानाच्या प्रभावाने मला तेज, बल व आध्यात्मिक प्रभा प्रदान करावी.

Verse 133

फलदीपादिनैवेद्यतांबूलादिक्रमेण च । पूजनीयो विधानज्ञैस्तस्यां रात्रौ प्रयत्नतः

त्या रात्री विधिज्ञांनी प्रयत्नपूर्वक पूजा करावी—फळ, दीप, नैवेद्य, तांबूल इत्यादी अर्पणांचा क्रम पाळून.

Verse 134

पश्चाज्जागरणं कार्यं गृहे वा देवतालये । वितानमंडपं कृत्वा नानाश्चर्यसमन्वितम् । गीतवादित्रनृत्येन अर्चनीयः सदाशिवः

यानंतर घरी किंवा देवालयात जागरण करावे. वितानयुक्त मंडप नानाविध शोभेने सजवून, गीत-वाद्य-नृत्याने सदाशिवाची आराधना करावी.

Verse 135

अनेनैव विधानेन प्रदोषोद्यापने विधिः । कार्ये विधिमता शक्र सर्वकार्यार्थसिद्धये

याच विधानाने प्रदोष-व्रताच्या उद्यापनाचीही विधी आहे. हे शक्रा! सर्व कार्यसिद्धीसाठी हे नियमपूर्वक करावे.

Verse 136

गुरुणा कथितं सर्वं तच्चकार शतक्रतुः । तेनैव च सहायेन इंद्रो युद्धपरायणः

गुरूंनी सांगितलेले सर्व शतक्रतूने तसेच केले. त्याच सहाय्याने इंद्र युद्धासाठी तत्पर झाला.

Verse 137

वृत्रं प्रति सुरैः सार्द्धं युयुधे च शतक्रतुः । तुमुलं युद्धमभवद्देवानां दानावैः सह

तेव्हा शतक्रतु (इंद्र) देवांसह वृत्राविरुद्ध युद्ध करू लागला; आणि देव व दानव यांच्यात घोर तुमुल संग्राम माजला।

Verse 138

तस्मिन्सुतुमुले गाढे देवदैत्यक्षयावहे । द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलमतिवेलं भयावहम्

त्या अत्यंत तुमुल व गाढ संग्रामात—जो देव व दैत्य दोघांचाही क्षय करणारा होता—भयानक द्वंद्वयुद्धे उभी राहिली; अतिशय गोंगाटी, दीर्घकाळ चालणारी व भयावह।

Verse 139

व्योमो यमेन युयुधे ह्यग्निना तीक्ष्णकोपनः । वरुणेन महादंष्ट्रो वायुना च महाबलः

व्योम यमाशी लढला; तीक्ष्ण-कोपी अग्नीशी; महादंष्ट्र वरुणाशी; आणि महाबली वायूशी युद्ध करू लागला।

Verse 140

द्वन्द्वयुद्ध रताः सर्वे अन्योन्यबलकांक्षिणः

सर्वजण द्वंद्वयुद्धात रमले होते आणि परस्परांचे बळ आजमावण्याची इच्छा धरत होते।

Verse 141

तथैव ते देववरा महाभुजाः संग्रामशूरा जयिनस्तदाऽभवन् । पराजयं दैत्यवाराश्च सर्वे प्राप्तास्तदानीं परमं समंतात्

अशा रीतीने ते देवश्रेष्ठ—महाभुज, संग्रामशूर—तेव्हा विजयी झाले; आणि दैत्यांचे अग्रगण्य सर्व बाजूंनी त्या वेळी परम पराभवाला प्राप्त झाले।

Verse 142

दृष्ट्वा सुरैर्दैत्यवरान्पराजितान्पलायमानानथ कान्दिशीकान् । तदैव वृत्रः परमेण मन्युना महाबलो वाक्य मिदं बभाषे

देवांनी श्रेष्ठ दैत्यांना पराजित करून गोंधळून पळताना पाहताच, महाबली वृत्र परम क्रोधाने तत्क्षणी हे वचन बोलला।

Verse 143

वृत्र उवाच । हे दैत्याः परमार्ताश्च कस्माद्यूयं भयातुराः । पलायनपराः सर्वे विसृज्य रणमद्भुतम्

वृत्र म्हणाला—हे दैत्यांनो! तुम्ही इतके व्याकुळ व भयग्रस्त का आहात? हे अद्भुत रण सोडून तुम्ही सर्वजण पळ काढण्यास का तत्पर आहात?

Verse 144

स्वंस्वं पराक्रमं वीरा युद्धाय कृतनिश्चयाः । दर्शयध्वं सुरगणास्सूदयध्वं महाबलाः

हे वीरांनो! युद्धासाठी निश्चय केलेला आहे—प्रत्येकाने आपापला पराक्रम दाखवा। हे महाबलांनो! देवगणांचा संहार करा।

Verse 145

गदाभिः पट्टिशैः खड्गैः शक्तितोमरमुद्गरैः । असिभिर्भि दिपालैश्च पाशतोमरमुष्टिभिः

गदा, पट्टिश, खड्ग, शक्ति, तोमर व मुद्गरांनी; तसेच असी, भिन्दिपाल, पाश, तोमर-शस्त्रे व लोहमुष्टींनी (ते सज्ज झाले)।

Verse 146

तदा देवाश्च युयुधुर्दधीचास्थिसमुद्भवैः । शस्त्रैरस्त्रैश्च परमैरसुरान्समदारयन्

तेव्हा देवांनी दधीचीच्या अस्थींमधून उत्पन्न झालेल्या परम शस्त्रास्त्रांनी युद्ध करून असुरांना चिरून टाकले।

Verse 147

पुनर्दैत्या हता देवैः प्राप्तास्तेपि पराजयम् । पुनश्च तेन वृत्रेण नोद्यमानाः सुरान्प्रति

देवांनी पुन्हा दैत्यांचा संहार केला आणि ते पराभूत झाले; तरीही वृत्राच्या प्रेरणेने ते पुन्हा देवांवर चाल करून गेले।

Verse 148

यदा हि ते दैत्यवराः सुरेशैर्निहन्यमानाश्च विदुद्रुवुर्दिशः । केचिद्दृष्ट्वा दानवास्ते तदानीं भीतित्रस्ताः क्लीबरूपाः क्रमेणा

जेव्हा ते श्रेष्ठ दैत्य देवाधिपतींकडून मारले जात सर्व दिशांना पळू लागले, तेव्हा काही दानव हे पाहून भयभीत होऊन हळूहळू भित्र्या रूपात गेले।

Verse 149

वृत्रेण कोपिना चैवं धिक्कृता दैत्यपुंगवाः । हे पुलोमन्महाभाग वृषपर्वन्नमोस्तु ते

अशा रीतीने क्रोधी वृत्राने धिक्कारल्यावर दैत्यश्रेष्ठ म्हणाले—“हे पुलोमन महाभाग! हे वृषपर्वन्! तुला नमस्कार असो.”

Verse 150

हे धूम्राक्ष महाकाल महादैत्य वृकासुर । स्थूलाक्ष हे महादैत्य स्थूलदंष्ट्र नमोस्तु ते

हे धूम्राक्ष! हे महाकाल! हे महादैत्य वृकासुर! हे स्थूलाक्ष! हे महादैत्य स्थूलदंष्ट्र! तुला नमस्कार असो।

Verse 151

स्वर्गद्वारं विहायैव क्षत्रियाणां मनस्विनाम् । पलायध्वे किमर्थं वा संग्रामाङ्गणमुत्तमम्

मनस्वी क्षत्रियांकरिता जे स्वर्गद्वार आहे त्या रणभूमीला सोडून तुम्ही कशासाठी पळता? त्या उत्तम संग्रामांगणाचा त्याग का करता?

Verse 152

संगरे मरणं येषां ते यांति परमं पदम् । यत्र तत्र च लिप्सेत संग्रामे मरणं बुधः

ज्यांचे संग्रामात मरण होते ते परम पदास जातात. म्हणून ज्ञानी पुरुषाने जिथे तिथे, धर्मासाठी संग्राम-मरणाची आकांक्षा धरावी.

Verse 153

त्यजन्ति संगरं ये वै ते यांति निरयं ध्रुवम्

जे संग्राम सोडून देतात ते निश्चयाने नरकास जातात.

Verse 154

ये ब्राह्मणार्थे भृत्यार्थे स्वार्थे वै शस्त्रपाणयः । संग्रामं ये प्रकुर्वंति महापातकिनो नराः

ब्राह्मणांच्या हितासाठी, आश्रित/भृत्यांच्या रक्षणासाठी किंवा न्याय्य स्वार्थासाठी शस्त्र घेऊन जे युद्ध करतात ते दोषी नाहीत; पण अधर्माने युद्ध पेटविणारे नर महापातकी होत.

Verse 155

शस्त्रघातहता ये वै मृता वा संगरे तथा । ते यांति परमं स्थानं नात्र कार्या विचारणा

शस्त्राघाताने मारले गेलेले किंवा संग्रामात मृत झालेले—ते परम स्थानास जातात; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 156

शस्त्रैर्विच्छिन्नदेहा ये गवार्थे स्वामिकारणात् । रणे मृताः क्षता ये वै ते यांति परमां गतिम्

ज्यांचे देह शस्त्रांनी छिन्नभिन्न होतात, जे गोरक्षणासाठी किंवा स्वामीच्या कारणासाठी रणात जखमी होऊन मरतात—ते निश्चयाने परम गतीस पोहोचतात.

Verse 157

तस्माद्रणेऽपि ये शूराः पापिनो निहताः पुरः । प्राप्नुवंति परं स्थानं दुर्लभं ज्ञानिनामपि

म्हणून रणांगणातही जे पापी पुरुष शूर होऊन अग्रभागी मारले जातात, तेही त्या परम धामास पोहोचतात, जे ज्ञानीजनांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 158

अथवा तीर्थगमनं वेदाध्ययनमेव च । देवतार्चनयज्ञादिश्रेयांसि विविधानि च

किंवा तीर्थयात्रा, वेदाध्ययन, देवतार्चन, यज्ञ इत्यादी—अशी विविध प्रकारची श्रेयस्कर पुण्यकर्मे.

Verse 159

ऐकपद्येन तान्येव कलां नार्हंति षोडशीम् । संग्रामे पतितानां च सर्वशास्त्रेष्वयं विधिः

एका पावलाच्या अंशाइतकेही ते पुण्य, संग्रामात पडलेल्यांच्या पुण्याच्या सोळाव्या भागासही सम नाही; रणात हत झालेल्यांविषयी हा विधी सर्व शास्त्रांत सांगितला आहे.

Verse 160

तस्माद्युद्धावदानं च कर्तव्यमविशंकितैः । भवद्भिर्नान्यथा कार्यं देववाक्यप्रमाणतः

म्हणून तुम्ही निःशंक होऊन हे युद्धकार्य अवश्य करावे; देववाणीच प्रमाण आहे, म्हणून अन्यथा करू नये.

Verse 161

यूयं सर्वे शौरवृत्त्या समेताः कुलेन शीलेन महानुभावाः । पदानि तान्येव पलायमाना गच्छंत्यशूरा रणमंडलाच्च

तुम्ही सर्व शौर्यवृत्तीने युक्त, कुळाने श्रेष्ठ आणि शीलाने महान आहात; पण पळ काढल्यास तेच पाय तुम्हाला रणमंडळातून भित्रे करून दूर नेतात.

Verse 162

त एव सर्वे खलु पापलोकान्गच्छंति नूनं वचनात्स्मृतेश्च

खरोखर असे सर्व पुरुष पापलोकांस जातात—असे उपदेशवचन व स्मृतिविधान दोन्ही सांगतात.

Verse 163

ये पापिष्ठास्त्वधर्म्मस्था ब्रह्मघ्ना गुरुतल्पगाः । नरकं यांति ते पापं तथैव रणविच्युताः

जे अतिशय पापी—अधर्मात स्थित, ब्राह्मणघातक, गुरुतल्पगामी—ते नरकास जातात; तसेच रणभूमीतून ढळणारेही त्याच पापमय गतीस पोहोचतात.

Verse 164

तस्माद्भवद्भिर्योद्धव्यं स्वामिकार्यभरक्षमैः । एवमुक्तास्तदा तेन वृत्रेणापि महात्मना

म्हणून तुम्ही, स्वामीच्या कार्यभारास समर्थ असलेले, निश्चयाने युद्ध करा—असे त्या वेळी महात्मा वृत्राने सांगितले.

Verse 165

चक्रुस्ते वचंनं तस्य असुराश्च सुरान्प्रति । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम्

असुरांनी त्याचे वचन मानून देवांवर अत्यंत घोर, सुतुमुल युद्ध केले, जे सर्व लोकांना भयभीत करणारे होते.

Verse 166

तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विगाढे वृत्रो महादैत्यपतिः स एकः । उवाच रोषेण महाद्भुतेन शतक्रतुं देववरैः समेतम्

तो घोर, गहन व तूमुल युद्ध सुरू होताच, दैत्यांचा महान अधिपती वृत्र एकटाच अद्भुत क्रोधाने देवश्रेष्ठांसह असलेल्या शतक्रतु (इंद्र) यास बोलला.

Verse 167

वृत्र उवाच । श्रृणु वाक्यं मया चोक्तं धर्म्मार्थसहितं हितम् । त्वं देवानां पतिर्भूत्वा न जानासि हिताहितम्

वृत्र म्हणाला—मी सांगितलेले वचन ऐक; ते धर्मार्थयुक्त व हितकारक आहे. तू देवांचा अधिपती असूनही हित-अहिताचा भेद जाणत नाहीस.

Verse 168

किंबलार्थपरो भूत्वा विश्वरूपो हतस्त्वया । प्राप्तमद्यैव भो इंद्र तस्येदं कर्म्मणः फलम्

बललालसेने तू विश्वरूपाचा वध का केलास? हे इंद्रा, आजच त्या कर्माचे फळ तुला प्राप्त झाले आहे.

Verse 169

ये दीर्घदर्शिनो मंदा मूढा धर्मबहिष्कृताः । अकल्पाः कार्यसिद्ध्यर्थं यत्कुर्वंति च निष्फलम् । तत्सर्वं विद्धि देवेंद्र मनसा संप्रधार्यताम्

जे स्वतःला दूरदर्शी समजतात ते खरे तर मंद, मूढ व धर्मबहिष्कृत असतात. कार्यसिद्धीस अयोग्य होऊन जे काही करतात ते निष्फळ ठरते; हे देवेंद्र, हे सर्व मनात नीट विचार कर.

Verse 170

तस्माद्धर्म्मपरो भूत्वा युध्यस्व गतकल्मषः । भ्रातृहा त्वं ममैवेंद्र तस्मात्त्वा घातयाम्यहम्

म्हणून धर्मपरायण होऊन, कल्मष दूर करून युद्ध कर. हे इंद्रा, तू माझ्याच भावाचा वध करणारा आहेस; म्हणून मी तुला ठार मारीन.

Verse 171

मा प्रयाहि स्थिरो भूत्वा देवैश्च परिवारितः । एव मुक्तस्तु वृत्रेण शक्रोऽतीव रुषान्वितः । ऐरावतं समारुह्य ययौ वृत्रजिघांसया

देवांनी वेढलेला—“जाऊ नकोस, स्थिर राहा”—असे वृत्राने म्हटले. वृत्राने सोडल्यावर शक्र अत्यंत क्रोधाने भरला; ऐरावतावर आरूढ होऊन वृत्रवधाच्या हेतूने तो निघाला.

Verse 172

इंद्रमायांतमालोक्य वृत्रो बलवतां वरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं सर्वेषां श्रृण्वतामपि

इंद्र येताना पाहून, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ वृत्र हसत हसत असे वचन बोलला, जे तेथे उभ्या सर्वांनी ऐकले।

Verse 173

आदौ मां प्रहरस्वेति तस्मात्त्वां घातयाम्यहम्

तो म्हणाला—“आधी माझ्यावर प्रहार कर”; म्हणून आता मी तुला ठार करीन।

Verse 174

इत्येवमुक्तो देवेंद्रो जघान गदया भृशम् । वृत्रं बलवतां श्रेष्ठं जानुदेशे महाबलम्

असे ऐकून देवेंद्राने गदेने अत्यंत जोरात प्रहार केला आणि महाबली, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ वृत्राच्या गुडघ्याच्या भागावर घाव घातला।

Verse 175

तामापतंतिं जग्राह करेणैकेन लीलया । तयैवैनं जघानाशु गदया त्रिदिवेश्वरम्

उडत येणारी ती गदा त्याने एका हाताने सहज खेळत पकडली आणि त्याच गदेने क्षणात त्रिदिवेश्वराला पाडले।

Verse 176

सा गदा पातयामास सवज्रं च पुरंदरम् । पतितं शक्रमालोक्य वृत्र ऊचे सुरान्प्रति

त्या गदेने वज्रधारी पुरंदरालाही पाडले. शक्र पडलेला पाहून वृत्र देवांना उद्देशून बोलला।

Verse 177

नयध्वं स्वामिनं देवाः स्वपुरीममरावतीम्

हे देवहो! आपल्या स्वामीला आपल्या अमरावती नगरीकडे घेऊन चला।

Verse 178

एतच्छ्रुत्वा वचः सत्यं वृत्रस्य च महात्नः । तथा चक्रुः सुराः सर्वे रणाच्चेंद्रं समुत्सुकाः

महात्मा वृत्राचे हे सत्य वचन ऐकून, रणातून इंद्राला दूर नेण्यास उत्सुक सर्व देवांनी तसेच केले।

Verse 179

अपोवाह्य गजस्थं हि परिवार्य भयातुराः । सुराः सर्वे रणं हित्वा जग्मुस्ते त्रिदिवं प्रति

गजावर बसलेल्या इंद्राला उचलून, भयाने व्याकुळ होऊन त्याला वेढून, सर्व देव रण सोडून त्रिदिवाकडे गेले।

Verse 180

ततो गतेषु देवेषु ननर्त च महासुरः । वृत्रो जहास च परं तेना पूर्यत दिक्तटम्

देव निघून गेल्यावर महाअसुर वृत्र आनंदाने नाचला व प्रचंड हसला; त्या गर्जनेने दिशांचा विस्तार भरून गेला।

Verse 181

चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना । चुक्षुभे च तदा सर्वं जंगमं स्थावरं तथा

तेव्हा पर्वत, वन व काननांसह सारी पृथ्वी हादरली; आणि त्या वेळी जंगम-स्थावर सर्व काही क्षुब्ध झाले।

Verse 182

श्रुत्वा प्रयातं देवेंद्रं ब्रह्मा लोकपितामहः । उपयातोऽथ देवेंद्र स्वकमण्डलुवारिणा । अस्पृशल्लब्धसंज्ञोऽभूत्तत्क्षणाच्च पुरंदरः

इंद्र पळून गेल्याचे ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा त्याच्याकडे आले. मग, हे देवेंद्र, त्यांनी आपल्या कमंडलूतील जलाने त्याला स्पर्श केला; आणि त्याच क्षणी पुरंदराला शुद्ध आली.

Verse 183

दृष्ट्वा पितामहं चाग्रे व्रीडायुक्तोऽभवत्तदा । महेंद्रं त्रपया युक्तं ब्रह्मोवाच पितामहः

समोर पितामहांना पाहून इंद्र त्या वेळी लज्जेने भरून गेला. आणि त्रपायुक्त महेंद्राला उद्देशून पितामह ब्रह्मांनी वचन उच्चारले.

Verse 184

ब्रह्मोवाच । वृत्रो हि तपसा युक्तो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । त्वष्टुश्च तपसा युक्तो वृत्रश्चायं महायशाः । अजेयस्तपसोग्रेण तस्मात्त्वं तपसा जय

ब्रह्मा म्हणाले—वृत्र तपाने युक्त असून ब्रह्मचर्यव्रतात स्थित आहे. त्वष्टाही तपस्वी आहे, आणि हा वृत्र महायशस्वी आहे. तीव्र तपोबलाने तो अजेय आहे; म्हणून तू तपानेच विजय मिळव.

Verse 185

वृत्रासुरो दैत्यपतिश्च शक्र ते समाधिना परमेणैव जय्यः । निशम्य वाक्यं परमेष्ठिनो हरिः सस्मार देवं वृषभध्वजं तदा

हे शक्रा, दैत्यांचा अधिपती वृत्रासुर तुला केवळ परम समाधीनेच जिंकता येईल. परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांचे वचन ऐकून हरि (इंद्र) यांनी तेव्हा वृषभध्वज देव (शिव) यांचे स्मरण केले.

Verse 186

स्तुत्या तदातं स्तवमानो महात्मा पुरंदरो गुरुणा नोदितो हि

तेव्हा गुरूंच्या प्रेरणेने महात्मा पुरंदराने स्तुतिगीतांनी त्या देवाचे स्तवन सुरू केले.

Verse 187

इंद्र उवाच । नमो भर्गाय देवाय देवानामतिदुर्गम । वरदो भव देवेश देवानां कार्यसिद्धये

इंद्र म्हणाला— भर्गदेवाला नमस्कार, जो देवांनाही अतिदुर्गम आहे। हे देवेश, देवकार्यसिद्धीसाठी वरद हो।

Verse 188

एवं स्तितिपरो भूत्वा शचीपतिरुदारधीः । स्वकार्यदक्षो मंदात्मा प्रपंचाभिरतः खलु

अशा रीतीने स्थितिरक्षणात तत्पर असूनही शचीपति इंद्र उदारबुद्धीचा होता; तरीही मंदचित्त होऊन स्वकार्यांत दक्ष राहून तो खरोखरच प्रपंचात आसक्त होता.

Verse 189

प्रपंचाभिरता मूढाः शिवभक्तिपरा ह्यपि । न प्राप्नुवंति ते स्थानं परमीशस्यरागिणः

प्रपंचात आसक्त मूढ लोक, शिवभक्तीपर असल्याचे म्हणत असले तरी, रागाने बांधलेले असल्यामुळे परमीश्वराचे धाम प्राप्त करत नाहीत.

Verse 190

निर्मला निरहंकारा ये जनाः पर्युपासते । मृडं ज्ञानप्रदं चेशं परेशं शंभुमेव च

जे लोक निर्मळ व निरहंकार होऊन, ज्ञानप्रदाता मृड—ईश, परेश, स्वयं शंभू—यांची भक्तीने उपासना करतात.

Verse 191

तेषां परेषां वरद इहामुत्र च शंकरः । महेंद्रेण स्तुतः शर्वो रागिणा परमेण हि

अशा परम भक्तांसाठी शंकर इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी वरदाता आहेत. खरेच, परम रागाने युक्त महेंद्र इंद्राने शर्वाची स्तुती केली.

Verse 192

रागिणां हि सदा शंभुर्दुर्लभो नात्र संशयः । तस्माद्विरागिणां नित्यं सन्मुखो हि सदाशिवः

रागाने बांधलेल्यांना शंभू सदा दुर्लभ आहेत—यात संशय नाही। म्हणून वैराग्यवानांना सदाशिव नित्य सन्मुख व कृपापूर्वक निकट असतो।

Verse 193

राजा सुराणां हि महानुरागी स्वकर्मसंसिद्धिमहाप्रवीणः । तस्मात्सदा क्लेशपरः शचीपतिः स्वकामभावात्मपरो हि नित्यम्

देवांचा राजा इंद्र महान् अनुरागी आहे, जरी स्वकर्मसिद्धीत तो अतिशय प्रवीण असला तरी। म्हणून शचीपति सदा क्लेशात पडतो; कारण तो नित्य स्वकामना-भाव व आत्मकेंद्रित वृत्तींत गुंतलेला असतो।

Verse 194

स्तवमानं तदा चेंद्रमब्रवीत्कार्यगौरवात् । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा महेशो लिंगरूपवान्

तेव्हा इंद्र स्तुती करीत असता, कार्याचे गांभीर्य जाणून, अखिलदृक् सर्वद्रष्टा लिंगरूप महेश त्याला म्हणाला।

Verse 195

इंद्र गच्छ सुरैः सार्द्धं वृत्रं वै दानवं प्रति । तपसैव च साध्योऽयं रणे जेतुं शतक्रतो

महेश म्हणाला—“हे इंद्रा, देवांसह त्या दानव वृत्राविरुद्ध जा. पण हा शत्रू केवळ तपस्येनेच जिंकता येईल; तेव्हाच रणात विजय मिळेल, हे शतक्रतू।”

Verse 196

इंद्र उवाच । केनोपायेन साध्योऽयं वृत्रो दैत्यवरो महान् । त्चछीघ्रं कथ्यतां शंभो येन मे विजयो भवेत्

इंद्र म्हणाला—“हे शंभो, दैत्यांतील श्रेष्ठ हा महान् वृत्र कोणत्या उपायाने जिंकता येईल? लवकर सांगा, ज्यायोगे मला विजय मिळेल.”

Verse 197

रुद्र उवाच । रणे न शक्यते हंतुमपि देववरैरपि । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं कुत्सितं कर्म चाद्य वै

रुद्र म्हणाले—रणात देवांतील श्रेष्ठही त्याला मारू शकत नाहीत. म्हणून आज तुला उपाय म्हणून एक निंद्य कर्म करावे लागेल.

Verse 198

अस्य शापः पुरा दत्तः पार्वत्या मम सन्निधौ । असौ चित्ररथो नाम्ना विख्यातो भुवनत्रये

याला पूर्वी माझ्याच सान्निध्यात पार्वतीने शाप दिला होता. तो ‘चित्ररथ’ या नावाने त्रिभुवनात प्रसिद्ध होता.

Verse 199

पर्यटन्सु विमानेन मया दत्तेन भास्वता । उपहासादिमां योनिं संप्राप्तो दत्यपुंगवः

माझ्या दिलेल्या तेजस्वी विमानाने भ्रमण करत असताना, दैत्यांतील श्रेष्ठ तो उपहासामुळे या योनीस (या देहास) प्राप्त झाला.

Verse 200

तस्मादजेयं जानीहि रणे रणविदां वर । एवमुक्तो महेंद्रोऽयं शंभुना योगिना भृशम्

म्हणून, हे रणकौशल्यात श्रेष्ठा, त्याला रणात अजेय असे जाण. असे म्हणून योगी शंभूने या महेंद्राला दृढपणे समजावले.