Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

अर्जुन म्हणाला—हे महामुने! ही तीर्थे व लिंगे अत्यंत अद्भुत आहेत. तुमच्या कमलमुखातून हे ऐकून माझे मन फारच हर्षित होते।

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

हे मुने! तुमच्याद्वारे स्थापित महीनगरकाबाबतही जी जी मुख्य तीर्थे आहेत, हे प्रभो, ती मला वर्णन करून सांगावे।

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

नारद म्हणाला—हे फाल्गुन! श्रीमंत महीनगरकात जी तीर्थे आहेत, ती मी सांगतो—जिथे प्रभु सूर्य ‘जयादित्य’ विराजमान आहे।

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

जो मनुष्य येथे जयादित्याचे नाम कीर्तन किंवा जप करतो, तो सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन हृदयातील इष्ट कामनाही प्राप्त करतो।

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

हे पार्थ! ज्याच्या केवळ दर्शनाने श्रद्धावान मनुष्य कल्याणाने परिपूर्ण होतो आणि अमंगल व विपत्तींपासूनही मुक्त होतो।

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

हे पार्थ! त्या देवाची उत्पत्ती ऐक; मी तुला सांगतो. हे ऐकले किंवा कीर्तन केले तरी भास्कर (सूर्य) यांचा प्रसाद प्राप्त होतो।

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

काळानुसार हे पवित्र स्थान स्थापन करून, योगायोगाने आणि त्यांच्या दर्शनाची इच्छा धरून मी भास्करलोक (सूर्यलोक) येथे गेलो।

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

मी नम्र होऊन बसलो असता, भास्करांनी अर्घ्य देऊन माझे पूजन केले; आणि देव जणू मंद हास्य करीत मधुर वाणीने असे म्हणाले।

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

हे विप्र, तू कुठून आला आहेस आणि कुठे जाणार आहेस? हे नारदमुने, तुझा काळ कुठे कुठे विहारात व्यतीत झाला?

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

नारद म्हणाले—भास्कराने असे विचारल्यावर मी तेव्हा उत्तर दिले: ‘मी भारतवर्षात, महीनगरक नावाच्या खंडातही विहार केला आहे; हे प्रभो भास्कर, तुमच्या दर्शनासाठीच येथे आलो आहे.’

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

रवि म्हणाले—तू जे पवित्र स्थान स्थापिले आहेस, तेथे जे ब्राह्मण राहतात, त्यांचे गुण मला सांग. ते द्विज कोणत्या सद्गुणांनी युक्त आहेत?

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

नारद म्हणाले—भगवानांनी असे विचारल्यावर मी पुन्हा हे वचन बोललो.

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

जर मी त्यांची प्रशंसा केली तर लोक म्हणतील—‘हा आपल्या लोकांचेच स्तवन करतो.’ आणि जर निंदेस अयोग्यांची निंदा केली, तर ती का करावी? दोन्ही बाजूंनीच कष्ट आहे.

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

किंवा त्या महात्म्यांची परम महिमा अपार आहे; मी जर त्यांचे थोडक्यात वर्णन केले, तर तो मोठा दोष निःसंशय माझाच ठरेल।

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

माझ्याकडून पूजिलेले ते द्विजेंद्र ऐकण्याची जर तुला खरी इच्छा असेल, तर स्वतः जाऊन त्यांचे दर्शन घे; हे रवे, हेच माझे मत आहे।

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

माझे वचन ऐकून रवी अत्यंत विस्मित झाला. तेव्हा अहर्पती पुन्हापुन्हा म्हणाला— “मी स्वतःच (त्यांना) पाहीन।”

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

मग भास्कराने विप्रदेह धारण करून मला निरोप दिला आणि आकाशात तेजाने तळपत योगबलाने समुद्रकिनारी प्रस्थान केले।

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

त्रिकाळ स्नानाने पिंगट झालेल्या जटा धारण करणारा तो महातेजस्वी वृद्ध द्विज तेव्हा माझ्या ब्राह्मणांनी पाहिला।

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

तेव्हा हारीतप्रमुख द्विज हर्षाने फुललेल्या नेत्रांनी ब्राह्मणशाळेतून उठले आणि त्या ब्राह्मण अतिथीकडे धावले।

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला नमस्कार करून ते अत्यंत हर्षाने हे वचन बोलले।

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

आज आमचा दिवस पुण्य झाला आणि आज हे स्थानही परम उत्तम झाले; कारण हे विप्रप्रवर, आपण स्वतः येथे आगमन केले आहे।

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

धन्य गृहस्थासाठी द्विजोत्तम केवळ कृपेने अतिथीच्या वेषाने येतात, त्याला पावन करण्यासाठीच—यात संशय नाही।

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

म्हणून आमची घरेही पावन करा—आपल्या पावलांच्या चरणचालनाने, आपल्या दर्शनाने, भोजन स्वीकारून आणि आमच्यासह येथे निवास करून।

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

अतिथी म्हणाला—हे विप्रहो, भोजन दोन प्रकारचे असते—प्राकृत (साधे) आणि परम। म्हणून मला अर्पण करण्याजोगे ते परम-भोजनच खरेपणाने हवे आहे।

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

अतिथीचे हे वचन ऐकून हारीताने पुत्रास म्हटले—पुत्रा, द्विजाने सांगितलेला आठ वर्षांचा ‘कमठ’ तुला माहीत आहे का?

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

कमठ म्हणाला—तात, तुम्हांस प्रणाम करून मी ते परम-भोजन कसे आहे ते सांगेन; आणि ते परम-भोजन अर्पण करून मी त्या द्विजास तृप्त करीन।

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

खरेच, पुत्र जन्मला की पिता ऋणमुक्त होतो. मी ते वचन सत्य करीन—या उत्तम अतिथीस विधिपूर्वक तृप्त करून।

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

भोजन दोन प्रकारचे असून त्यांचा हा विभाग आहे—एक ‘प्राकृत’ म्हणतात, आणि दुसरे ‘परम-भोजन’ म्हणतात.

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

तेथे जे ‘प्राकृत’ असे नाव सांगितले आहे, ते प्रकृती व प्रकृती-प्रमुख तत्त्वांशी संबंधित आहे; तेच चोवीस तत्त्वांच्या गणाचे ‘तर्पण’ असे म्हटले आहे।

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

ते भोजन षड्रसयुक्त आहे आणि ते पाच प्रकारचेही म्हणतात; ज्याचे सेवन केल्याने देह-लक्षण असलेले ‘क्षेत्र’ तृप्त होते।

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

जसे ‘पर’ याचे नाव ‘परम’ असे सांगितले जाते, तसेच ‘परम भोजन’ असेही म्हटले आहे। आत्मा ‘परम’ म्हणतात; म्हणून ते परम भोजन त्याचेच होय।

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

म्हणून नानाप्रकारच्या धर्माचे जे श्रवण आहे, तेच ‘अन्न’ असे सांगितले आहे। भोक्ता ‘क्षेत्रज्ञ’ असून त्याचे मुख म्हणजे दोन्ही कान असे म्हटले आहे।

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

ते मी श्रेष्ठ द्विजाला अर्पण करीन. हे विप्र, जे इच्छशील ते विचारा; विप्रांच्या सभेत मी माझ्या शक्तीनुसार तुला तृप्त करीन।

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

नारद म्हणाले—कमठाचे हे महान वचन ऐकून त्या अतिथीने मनोमन त्याची प्रशंसा केली आणि मग हा प्रश्न विचारला।

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

जीव कसा जन्माला येतो आणि कसा लय पावतो? आणि भस्मभाव प्राप्त झाल्यावर तो कुठे जातो—पुढची गती कुठे मिळवतो?

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

कमठ म्हणाले—प्रथम गुरूंना प्रणाम करून, त्यानंतर धर्माला नमस्कार करून, छंदात गाईलेल्या या प्रश्नाचे उत्तर मी माझ्या शक्तीनुसार देईन, हे द्विज।

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

जन्मकाळी जीवाच्या गतीचे कारण त्रिविध कर्म असे सांगितले आहे—पुण्य, पाप आणि मिश्र; जे अनुक्रमे सत्त्व, रज आणि तम गुणांशी संबंधित आहे।

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

त्यांपैकी जो ‘सात्त्विक’ म्हणवला जातो तो स्वर्गाला प्राप्त होतो. आणि कालक्रमाने स्वर्गातून च्युत होऊन तो धनवान, धर्मी व सुखी असा जन्म घेतो.

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

तसेच जो ‘तामस’ म्हणविला जातो तो नरकास जातो. अनेक यातना भोगून तो स्थावर-योनी (वनस्पती इ.) प्राप्त करतो.

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

महात्म्यांचे दर्शन-स्पर्श, त्यांचा संग तसेच त्यांच्या आसन-उपभोगात सहभागी होणे, आणि काळाचा महान संयोग यांमुळे भटकणारा जीव पुन्हा मनुष्य होतो.

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

तोही दुःख, दारिद्र्य इत्यादींनी वेढला जाऊन इंद्रियांनी विकल होतो. हेच पापाचे प्रत्यक्ष लक्षण असून सर्व लोकांना दिसते.

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

आता जो मिश्र कर्म करणारा असेल तो तिर्यक्-योनी (पशुजन्म) प्राप्त करतो. पण भटकत असतानाही केवळ महात्म्यांच्या संसर्गाने तो पुन्हा मनुष्य होतो.

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

ज्याचे पुण्य अधिक आणि पाप अल्प असते, तो प्रथम दुःखी होतो आणि नंतर सुखयुक्त होतो.

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

ज्याचे पाप अधिक व पुण्य अल्प असते, तो प्रथम सुख भोगतो आणि नंतर दुःखी होतो—हेच मिश्र कर्माचे लक्षण आहे.

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

आता ऐक, मानवी गर्भधारणा कशी होते—पुरुष व स्त्री यांच्या संयोगात शुक्र व शोणित यांच्या संगमाने ती घडते.

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

जीव स्वभावतः सर्व दोषांपासून मुक्त असला तरी तो स्पष्टपणे संसारात फिरतो—गुणयुक्त, मन-बुद्धीसह, आणि शुभ-अशुभ संस्कारांनी युक्त.

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

जीव गर्भात प्रवेश करतो तेव्हा तो कलल (भ्रूण-द्रवराशी) मध्ये स्थिर होतो. त्या कललात मोहग्रस्त होऊन तो साधारण एक महिना राहतो.

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

दुसऱ्या महिन्यात तो घनीभूत होऊन राहतो. तिसऱ्या महिन्यात त्याचे अवयव-प्रत्यवयव निर्माण होऊ लागते.

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

चौथ्या महिन्यात अस्थीही उत्पन्न होतात. पाचव्या महिन्यात त्वचा बनते; सहाव्या महिन्यात शरीरावरील रोम उगवतात.

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

सातव्या महिन्यात त्याची जाणीव जागृत होते. त्याच सातव्या महिन्यात तो मातेनं खाल्लेलं-पिलेलंही अंशतः ग्रहण करतो.

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

आठव्या व नवव्या महिन्यात तो फार व्याकुळ होतो. जरायूने वेढलेला, अंगांनी गुंडाळलेला, त्याच्या बोटांचा गुंता मुखाजवळ बांधलेला असतो.

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

मध्यभागी राहिला तर तो नपुंसक होतो; डावीकडे स्त्री, उजवीकडे पुरुष. तो उदरप्रदेशात राहतो आणि (असे म्हणतात की) त्याचे मुख मातृ-जठराग्नीच्या दिशेला असते.

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

ज्या योनीत तो राहतो, त्या (मातेला) तो निःसंशय ओळखतो. तो अनेक जन्मांचेही सर्व वृत्तांत स्मरतो.

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

घोर अंधारात तो काय पाहू शकेल? गंधांमुळे तो दृढ मोहात पडतो. माता थंड पाणी पिते तेव्हा त्याला थंडी जाणवते; तसेच माता उष्ण पदार्थ घेतल्यास गर्भस्थालाही उष्णता जाणवते.

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

माता व्यायाम करते तेव्हा तो तिचा क्लेश जाणतो आणि रोगाची वेदनाही अनुभवतो. तसेच पित्यामात्याकडून सूक्ष्म, अदृश्य असे अनेक रोगही उत्पन्न होतात.

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

त्याच्या कोमलतेमुळे ते कष्ट त्याच्यासाठी तीव्र वेदना उत्पन्न करतात. आणि तिथला थोडासाही काळ त्याला जणू शंभर वर्षांसारखा भासतो.

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

गर्भात तो जीव प्राचीन कर्मांच्या भाराने अत्यंत संतप्त होतो. आणि सुकृत सिद्ध व्हावे म्हणून तो पुन्हा पुन्हा मनोमन संकल्प करीत राहतो.

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

जर मला मनुष्ययोनीत जन्म आणि मानवी जीवन लाभले, तर ज्यामुळे मोक्ष स्पष्ट व निश्चित होईल अशीच साधना-मार्ग मी आचरीन.

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

अशा रीतीने चिंतन करीत सीमंतोन्नयन संस्कारानंतर त्याचे आणखी दोन महिने जातात; तो जीव तीन वळणांत आकुंचित होऊन दाबला जाऊन पीडा भोगतो।

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

नंतर योग्य काळ पूर्ण होताच, प्रसूतीच्या वाऱ्यांनी चालविला जाऊन तो जीव अधोमुख होतो आणि अत्यंत वेदना अनुभवतो।

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

अधोमुख होऊन तो गर्भद्वाराच्या संकुचित मार्गाने बाहेर येतो; कातडी सोलल्यासारख्या वेदनेने तो पीडित होतो।

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

जन्मल्यानंतर तो हाताचा किंवा पानाचा स्पर्श यांसारखा स्पर्श-संपर्क ओळखतो; पण सुमारे एक महिना तो मोहग्रस्त राहतो।

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

पूर्वकर्माच्या अधीन झालेल्या या जीवाचे गर्भातील ज्ञान नष्ट होते; मग तो श्वेत, रक्त आणि असित अशी विविध कर्मे करीत राहतो।

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

हा देह स्नायूबंधाने यंत्रित आहे; अस्थींच्या पट्ट्या व स्तंभांसारखी त्याची रचना आहे। रक्त-मांसाच्या मातीने लिप्त, तो विष्ठा-मूत्रादि द्रव्यांचा पात्र आहे॥

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

हा देह सात भिंतींनी सुबद्ध घरासारखा आहे; रोम तृणांसारखे छप्पर झाले आहे। मुख हेच त्याचे एक महाद्वार, आणि आठ गवाक्षांनी (खिडक्यांनी) तो शोभित आहे॥

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

दोन्ही ओठ कपाटासारखे; दातांची अर्गला (कुंडी) लावून बंद केलेले. नाड्यांत घामाचा प्रवाह वाहतो, आणि हा देह कफ-पित्ताने परिप्लुत आहे॥

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

हा देह जरा व शोकाने व्यापलेला; काळाच्या विकराळ मुखातील अग्नीत स्थित आहे। राग-द्वेषादिंनी ध्वस्त होणारा, आणि षट्कौशिक—सहा कोशांपासून उत्पन्न आहे॥

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

हे द्विज! अशा प्रकारे मनुष्याचे हे देह-गृह उत्पन्न होते; ज्यात क्षेत्रज्ञ (आत्मा) बुद्धिरूपी गृहिणीच्या निवासात गृहस्थासारखा वास करतो॥

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

तो पुरुष आपल्या कर्मफळाची साधना करीत असतानाही मोक्ष, स्वर्ग किंवा नरक—यांपैकी जे ठरेल ते प्राप्त करतो।