Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

नारद म्हणाले— हे कौरव्य, पृथ्वीपासून एक लक्ष योजन अंतरावर रविमंडल आहे. भास्कराचा रथ नऊ हजार योजनांचा आहे.

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

त्या रथाचा ईषादंड (धुरा-दंड)ही त्याच्या द्विगुण असा सांगितला आहे. तसेच विवस्वान्‌ (सूर्य) याचे प्रमाण साडेसात कोटी आणि सात नियुत असे कथन आहे.

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

त्याचा अक्ष (धुरा)ही (इतक्या) योजनांचा असून त्यावर चक्र प्रतिष्ठित आहे. ते चक्र तीन नाभीचे, पाच आरेचे आणि सहा नेमीचे असे सांगितले आहे.

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

दुसरा अक्षही चाळीस सहस्र योजनांपर्यंत विस्तृत आहे। हे पांडवा, स्यंदनरथास याखेरीज आणखी पाच व अर्धे असे प्रमाणही आहे।

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

दोन्ही अक्षांचे जे प्रमाण आहे, तेच त्यांच्या अर्ध-युगाचेही प्रमाण आहे। लहान अक्ष आणि ते अर्ध-युग हेच रथाचे ध्रुवाधार, स्थिर आधार आहे।

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

दुसरा अक्षही डाव्या बाजूस आहे; त्या बाजूस त्यावर चक्र स्थित आहे। आणि सात घोडे आहेत—ते छंद आहेत; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक।

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

गायत्री, बृहती, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुभ, तसेच अनुष्टुप आणि पंक्ती—हेच छंद रवीचे ‘हरि’ म्हणजे अश्व मानले गेले आहेत।

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

सदा अस्तित्वात असलेल्या अर्काचा ना अस्त होतो, ना उदय. ‘उदय-अस्त’ असे जे म्हणतात, ते रवीचे दर्शन-अदर्शन एवढेच आहे।

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

इंद्रादी देवांच्या पुरांत स्थित राहून तो सूर्य आपल्या गतीने त्रिपुराला स्पर्श करतो. म्हणून तो ‘विकीर्ण’ असा म्हटला जातो—दिशादिशांत स्थित होऊन त्रिकोण व अर्ध-पुर विभागांतही तो संचार करतो.

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

उत्तरायणाच्या आरंभी भास्कर मकर राशीत प्रवेश करतो. नंतर क्रमाने कुंभ व मीन राशीत जातो; अशा रीतीने रासीनंतर रासी यथाविधी गमन करतो.

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

या तीन राशी भोगून झाल्यावर सविता नंतर विषुवत् गतीला प्राप्त होतो. तेव्हा तो अहोरात्र सम करतो; दिवस-रात्र समान परिमाणाचे होतात.

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

यानंतर रात्रि क्षीण होत जाते आणि दिवस दिवसेंदिवस वाढतो. मग मिथुनाच्या शेवटी तो पराकाष्ठेला पोहोचतो, म्हणजे उत्तरगतीची परम सीमा प्राप्त करतो.

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

कर्कटक राशीला पोहोचून तो सूर्य दक्षिणायन सुरू करतो. जसा कुंभाराच्या चाकाचा कडा वेगाने परत फिरतो, तसा तोही शीघ्र प्रत्यावर्तित होतो.

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

दक्षिणायनाच्या क्रमात सूर्यही तसाच शीघ्र परत फिरतो; वायुमार्गांच्या बलाने प्रेरित होऊन तो अतिवेगाने काळाच्या मार्गावर चालतो.

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

म्हणून तो अल्प काळात अधिक भूमी पार करतो. जसा कुलालाच्या चाकाच्या बाह्य भागावर असलेला बिंदू वेगाने फिरतो, तसा (त्या अवस्थेत) तो झपाट्याने पुढे सरकतो.

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

तसेच उदगयनात सूर्य मंद गतीने सरकतो; म्हणून दीर्घ काळात तो अल्प भूमीच पार करतो.

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

संध्याकाळी मन्देह दैत्य सूर्याला गिळून टाकावे अशी इच्छा करतात. हे फाल्गुन! त्या राक्षसांवर प्रजापतीने घातलेला हाच शाप आहे.

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

त्यांची शरीरे जणू अक्षय आहेत, तरीही ते दिवसेंदिवस पुन्हा पुन्हा मरतात; म्हणून सूर्याशी त्यांचे युद्ध अत्यंत दारुण होते.

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

त्यानंतर द्विजांनी गायत्रीने पावन केलेले जे जल अर्घ्यरूपे टाकले जाते, त्याने पापी दग्ध होतात; संध्योपासन नित्य केल्यामुळे ते सदैव तप्त राहतात।

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

जे संध्याविधीचीही उपासना करीत नाहीत, ते कृतघ्न होऊन रौरव नरकास जातात। आणि सूर्य प्रत्येक मासात वेगळ्या स्वरूपाने ऋषी, गंधर्व व राक्षसांनी सेवित होऊन भ्रमण करतो।

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

तसेच तो सात जणांसह गमन करतो—अप्सरा, गणनायक व सर्पांसह; आणि धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण, विवस्वान व इंद्र हेही (सहचारी) आहेत।

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

पूषा व सविता, तसेच भग व त्वष्टा असेही कीर्तित आहेत; आणि विष्णु—अशा रीतीने चैत्रादि मासांत द्वादश आदित्य स्मरणात ठेवले जातात।

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

त्यानंतर दिवाकराच्या स्थानापलीकडे चंद्रमंडळ स्थित आहे; तेही सुमारे एक लक्ष (योजन) अंतरावर सांगितले आहे, आणि त्याचा रथ त्रिचक्रयुक्त म्हटला आहे।

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

कुंदासारखे शुभ्र दहा अश्व डाव्या-उजव्या बाजूस जुंपलेले त्या रथास ओढतात। आणि चंद्रापासून पूर्ण एक लक्ष योजन पुढे (ते स्थान आहे)।

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

त्याच्या वर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ प्रकाशमान दिसते। त्याचे प्रमाण चौदा अर्बुद आणि ऐंशी असे सांगितले आहे—असे सरितांचा पति (वरुण) वर्णित करतो।

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

नक्षत्रांची संख्या वीस कोटी अशी सांगितली आहे। त्या नक्षत्रमंडळाच्या पुढे (वर) दोन लक्ष योजनांवर बुध स्थित आहे।

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

चंद्रसुत बुधाचा रथ वायू व अग्नीजन्य द्रव्यांपासून बनलेला आहे। पिंगटवर्ण आठ वेगवान अश्व, वाऱ्याच्या वेगाने धावणारे, तो रथ ओढतात।

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

बुधाच्या वर आणखी दोन लक्ष योजनांवर उशना (शुक्राचार्य/शुक्र) स्मरणीय आहे। शुक्राचा रथही त्या दिव्य उत्पत्तीच्या आठ अश्वांनी युक्त आहे।

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

भौम (मंगळ) यापासून दोन लक्ष अंतरावर देवांचे पुरोहित बृहस्पती असे सांगितले आहेत. त्यांचा सुवर्ण रथ आठ पांडुर (धवल) अश्वांनी युक्त आहे.

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

बृहस्पतीच्या वर दोन लक्ष अंतरावर सौरि (शनि) स्थित आहे. त्याचा रथ आकाशसम्भव आठ शबल (चित्तेदार) अश्वांनी ओढला जातो.

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

स्वर्भानूचे आठ घोडे भृंगासारखे श्याम आहेत; ते त्याचा धूसर रथ वाहतात. एकदाच जुंपलेले ते चालतात आणि सूर्याच्या खाली स्थित असतात.

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

सौरि (शनि)च्या वर एक लक्ष अंतरावर एक प्रदेश सांगितला आहे; त्यापुढे सप्तर्षिमंडल आहे. आणि त्या ऋषींच्या वरही एक लक्ष अंतरावर ध्रुव स्थिर आहे.

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

ध्रुव हा समस्त ज्योति-चक्राचा धुरीरूप झाला आहे. ध्रुव शिंशुमाराच्या पुच्छाधारावरही स्थित आहे.

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

ज्याला अव्यय आत्मा—वासुदेवाचेच स्वरूप—असे म्हणतात, तोच वायुपाशांनी ध्रुवाशी हे सर्व जग बांधून धारण करतो, हे फाल्गुन।

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

सविता (सूर्य) याचे मण्डल नवसहस्र योजन परिमाणाचे मानले आहे; चंद्राचे मण्डल सूर्याच्या विस्ताराच्या दुप्पट मानले आहे।

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

त्या दोघांसारख्या आकाराचा स्वर्भानु (राहु) खाली सरकत जातो; पृथ्वीची छाया उचलून तो निर्मळ, गोल मण्डलासारखा दिसतो।

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

चंद्राच्या परिमाणाचा सोळावा भाग भार्गव (शुक्र) यास दिला आहे; आणि भार्गवापेक्षा एक पाद (चतुर्थांश) कमी बृहस्पती समजावा।

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

बृहस्पतीपेक्षा एक पाद (चतुर्थांश) कमी वक्रसौरी (शनि) आणि बुधही आहेत; त्यांचे परिमाण शतकांत—पाच, चार, तीन, दोन—आणि शेवटी एक योजन—असे सांगितले आहे।

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

ज्योतींचे प्रमाण अर्ध-योजन असे सांगितले आहे; त्याहून लहान माप मान्य नाही. हा भूमिलोकच ‘भूर्लोक’ म्हणून प्रसिद्ध असून तो पायी चालून गम्य आहे असे प्रकीर्तित आहे.

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

पृथ्वी आणि सूर्य यांमधील अंतर ‘भुवर्लोक’ म्हणून प्रकीर्तित आहे. तसेच ध्रुव आणि सूर्य यांमधील अंतर चौदा नियुत असे सांगितले आहे.

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

लोकसंस्थानाचा विचार करणाऱ्यांनी स्वर्लोकाचेही वर्णन केले आहे. ध्रुवाच्या वर महर्लोक कोटींनी मोजल्या जाणाऱ्या दीर्घ विस्ताराने प्रकीर्तित आहे.

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

जिथे दोन कोटी-परिमाणाचा जनोलोक आहे, तिथे चतुःसन—चार कुमार—निवास करतात. त्यापुढे चार कोटी-परिमाणाचा तपोलोक स्मृत आहे.

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

जिथे वैराज देव दाह-तापरहित होऊन स्थित आहेत, तिथे तपोलोकापेक्षा षड्गुण विस्ताराने सत्यलोक तेजस्वीपणे विराजतो.

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

जिथे पुन्हा मरणात परत येणे नाही, तोच ब्रह्मलोक म्हणून स्मरणात आहे. त्याचे प्रमाण अठरा कोटी आणि पंच्याऐंशी लक्ष असे सांगितले आहे.

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

त्याच्या वर शुभ व अनुपम असे स्थान प्रकाशमान होते. ‘भूः, भुवः, स्वः’ असे जे त्रैलोक्य सांगितले आहे, ते हे ‘कृतक’ (रचित) लोकत्रय होय.

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

‘जन, तप आणि सत्य’—हे त्रयही ‘अकृतक’ (अरचित) लोक म्हणून ओळखले जाते. कृतक व अकृतक यांच्या मध्ये ‘महर्लोक’ असे स्मरणात आहे.

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

कल्पांती सर्व काही शून्य झाले तरी ते परम पद किंचितही नाश पावत नाही. हे सात लोक पुण्याने उपार्जित असे सांगितले आहेत.

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

यज्ञ, दान, जप, होम, तीर्थसेवन आणि व्रतसमुच्चय यांनी—तसेच वेदादि शास्त्रांत सांगितलेल्या अन्य साधनांनी—हे लोक साध्य, म्हणजे प्राप्त करण्याजोगे, असे जाणले आहेत.

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

त्यानंतर ब्रह्मांडाच्या शिरोभागातून शिवकृपाप्रसूत जलमयी पावन धारा प्रकट झाली। तिने सर्व लोकांना आप्लावित करून गंगारूपाने मेरुपर्वतास गाठले।

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

मग ती संपूर्ण पृथ्वी-तल व पाताळात प्रविष्ट झाली। ब्रह्मांडाच्या मस्तकावर अधिष्ठित ती देवी सदैव द्वारपालिनी म्हणून वास करते.

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

कोट्यवधी देव्या आणि पिंगला यांनी वेढलेली ती शुभा देवी तेथेच स्थित राहून सदैव ब्रह्मांडाचे रक्षण करते.

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

महाबल व पराक्रमयुक्त ती दुष्टसमूहांचा नाश करते. आता वायूचे सात स्कंधही ऐक—ते कसे स्थित आहेत ते सांगतो.

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

पृथ्वीला परिक्रमून तो मेघमंडलात स्थित असतो. अतिशक्तिमान असा तो ‘प्रवह’ नावाचा वायू मेघांना पुढे प्रवाहित करतो.

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

धूर व उष्णतेपासून उत्पन्न, समुद्रातून घेतलेल्या आर्द्रतेने परिपूर्ण मेघ जलामुळे नीलवर्ण देह धारण करून, हे भारत, अत्यंत वर्षावान ठरतात।

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

दुसरा वायू ‘आवह’ नावाचा असून तो सूर्यमंडळात निबद्ध आहे। त्याच्यामुळे ध्रुवाशी बांधलेले हे सूर्यमंडळ परिभ्रमण करते।

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

तिसरा वायू ‘उद्वह’ नावाचा असून तो चंद्राच्या आधारभागी प्रतिष्ठित आहे। त्याच्यामुळे ध्रुवाशी बांधलेले हे चंद्रमंडळ परिभ्रमण करते।

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

चौथा वायू ‘संवह’ नावाचा असून तो नक्षत्रमंडळात स्थित आहे। वायुरश्मींच्या दोऱ्यांनी बांधलेले ते मंडळ ध्रुवासह परिभ्रमण करते।

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

ग्रहांमध्ये पाचवा वायू ‘विवह’ नावाचा मरुत आहे। त्याच्यामुळे ध्रुवाशी संधित झालेले हे ग्रहचक्र परिभ्रमण करते।

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

सहावा ‘परिवह’ नामक वायू सप्तर्षिमंडळात स्थित आहे। ध्रुवाशी बद्ध होऊन त्याच्याच सामर्थ्याने आकाशातील सप्तर्षी परिभ्रमण करतात।

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

आणि सातवा—ध्रुवाशी बद्ध—‘परावह’ नावाचा वायू आहे। त्याच्यामुळे, हे भारत, ध्रुवकेंद्रित चक्र व इतर मंडलेही आपल्या क्रमाने दृढपणे स्थिर राहतात।

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

त्यास वेगाने प्राप्त करून ते दिशांच्या अंतापर्यंत पोहोचले—प्रजापती दक्षाच्या दहा पुत्रांचे ते सहस्रों समूह।

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

अशा रीतीने दितीचे हे पुत्र सात-सात गटांत व्यवस्थित आहेत। ते अखंड वाहत राहतात—सर्वत्र जाणारे, सर्वांना धारण करणारे।

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

ध्रुवाच्या वर ना सूर्य आहे, ना नक्षत्र, ना तारा। तरीही ते प्रदेश स्वतेज व स्वशक्तीनेच सदैव अधिष्ठित व धारित आहेत।

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

अशा रीतीने मी तुला ऊर्ध्वलोकांचे वर्णन सांगितले; आता माझ्याकडून पाताळलोकांचे वृत्तांत ऐक।