Adhyaya 11

Verse 1

कूर्म उवाच । शांडिल्य इति विख्यातः पुराहमभवं द्विजः । बालभावे मया भूप क्रीडमानेन निर्मितम्

कूर्म म्हणाला—पूर्वी मी ‘शांडिल्य’ या नावाने प्रसिद्ध असा द्विज ब्राह्मण होतो. हे राजन्, बालपणी खेळता-खेळता मी स्वतःच्या हातांनी काहीतरी घडविले होते.

Verse 2

पुरा प्रावृषि पांशूत्थं शिवायतनमुच्छ्रितम् । जलार्द्रवालुकाप्रायं प्रांशुप्राकारशोभितम्

पूर्वी पावसाळ्यात मी माती-धुळीपासून उभारलेले एक शिवायतन उंच केले. ते पाण्याने ओलसर वाळूसारखे होते आणि उंच प्राकाराने शोभत होते.

Verse 3

पंचायतनविन्यासमनोहरतरं नृप । विनायकशिवासूर्यमधुसूदनमूर्तिमत्

हे नृप, ते पंचायतन-विन्यासामुळे अधिकच मनोहर झाले होते—त्यात विनायक, शिव, सूर्य आणि मधुसूदन (विष्णु) यांच्या मूर्ती होत्या.

Verse 4

पीतमृत्स्वर्णकलशं ध्वजमालाविभूषितम् । काष्ठतोरणविन्यस्तं दोलकेन विभूषितम्

त्यावर पिवळ्या मातीचा सुवर्णासारखा कलश होता; ध्वज व माळांनी ते विभूषित होते. काष्ठतोरण लावले होते आणि झुल्यानेही सजविले होते.

Verse 5

दृढप्रांशुसमुद्भूतसोपानश्रेणिभासुरम् । सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं वयस्यैः संवृतेन मे

ते दृढ व उंच, टप्प्याटप्प्याने वर जाणाऱ्या सोपानश्रेणीने तेजस्वी दिसत होते. मित्रांनी वेढलेल्या मला ते दिव्य लहानसे आयतन सर्वथा आश्चर्यमय वाटले.

Verse 6

तत्र जागेश्वरं लिंगं गृत्वाथ विनिवेशितम् । बाल्यादुपलरूपं तद्वर्षावारिविशुद्विमत्

तेथे मी ‘जागेश्वर’ नावाचे लिंग घेऊन विधिपूर्वक प्रतिष्ठापित केले. ते माझ्या बाल्यापासूनच दगडरूप होते आणि पावसाच्या जलाने प्राप्त झालेल्या शुद्धतेने युक्त होते.

Verse 7

बकपुष्पैस्तथान्यैश्च केदारोत्थैः समाहृतैः । कोमलैरपरैः पुष्पैर्वृतिवल्लीसमुद्भवैः

बकाची फुले तसेच शेतातून गोळा केलेली इतर फुले, आणि वेलींमधून उगवलेली कोवळी फुले यांद्वारे मी तेथे पूजन केले.

Verse 8

कूष्मांडैश्चैव वर्णाद्यैरुन्मत्तकुसुमायुतैः । मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वाद्यैश्च नवांकुरैः

कूष्मांडाची फुले व इतर रंगीबेरंगी फुले, उन्मत्तक फुलांचे गुच्छ; मंदाराची फुले, बिल्वपत्रे आणि दूर्वा इत्यादींचे नवे अंकुर यांद्वारेही मी पूजन केले.

Verse 9

पूजा विरचिता रम्या शंभोरिति मया नृप । ततस्तांडवमारब्धमनपेक्षितसत्क्रियम्

हे नृपा! मी एकदा शंभूची रम्य पूजा केली. त्यानंतर कोणत्याही औपचारिक सत्कार-रीतीची वाट न पाहता मी तांडव नृत्य सुरू केले.

Verse 10

शिवस्य पुरतो बाल्याद्गीतं च स्वस्वर्जितम् । अकार्षं सकृदेवाहं बाल्ये शिशुगणावृतः

बाल्यापासूनच शिवाच्या समोर मी माझ्याच स्वरात एकदा गीत गायले; बालकपणी, मुलांच्या समूहाने वेढलेला असताना, ते मी फक्त एकदाच केले.

Verse 11

ततो मृतोऽहं जातश्च विप्रो जातिस्मरो नृप । वैदिशे नगरेऽकार्षं शिवपूजां विशेषतः

त्यानंतर मी मरण पावून पुन्हा जन्मलो व ब्राह्मण झालो, हे नृपा; पूर्वजन्माची स्मृतीही राहिली. विदिशा नगरी मी विशेष भक्तीने शिवपूजा केली.

Verse 12

शिवदीक्षामुपागम्यानुगृहीतः शिवागमैः । शिवप्रासाद आधाय लिंगं श्रद्धासमन्वितः

शिवदीक्षा प्राप्त करून व शैव आगमांच्या कृपेने अनुगृहीत होऊन, मी शिवप्रासाद (मंदिर) उभारला आणि श्रद्धेने लिंगाची स्थापना केली.

Verse 13

कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गेयः करोति शिवालयम् । यावंति परमाणूनि शिवस्यायतने नृप

जो शिवालय उभारतो तो दहा कोटी कल्प स्वर्गात वास करतो; आणि हे नृपा, शिवाच्या आयतनात जितके परमाणू, तितकीच वर्षे (तो तेथे राहतो).

Verse 14

भवंति तावद्वर्षाणि करकः शिवसद्मनि । इति पौराणवाक्यानि स्मरञ्छैलं शिवालयम्

इतकीच वर्षे तो निर्माता शिवसदनाशी संबद्ध राहतो. ही पौराणिक वचने स्मरून मी दगडी शिवालय उभारले.

Verse 15

अकारिषमहं रम्यं विश्वकर्मविधानतः । मृन्मयं काष्ठनिष्पन्नं पाक्वेष्टं शैलमेव वा

विश्वकर्माच्या विधानाप्रमाणे मी एक रम्य देवालय करवून घेतले—मातीचे, लाकडी, भाजलेल्या विटांचे, किंवा दगडीही.

Verse 16

कृतमायतनं दद्यात्क्रमाद्दशगुणं फलम् । भस्मशायी त्रिषवणो भिक्षान्नकृतभोजनः

जो पूर्ण झालेले देवालय दान देतो, त्याचे फळ क्रमाने दहापटीने वाढते. तो भस्मावर शयन करतो, त्रिषवण संध्यापूजन करतो आणि भिक्षेने मिळालेले अन्नच सेवन करतो.

Verse 17

जटाधरस्तपस्यंश्च शिवाराधनतत्परः । इत्थं मे कुर्वतो जातं पुनर्भूप प्रमापणम्

जटाधारी होऊन, तपस्येत प्रवृत्त आणि शिवआराधनेत तत्पर असताना—अशा प्रकारे आचरण करत असता, हे राजन्, मला पुन्हा एकदा मृत्यु आला.

Verse 18

जातो जाति स्मरस्तत्र कारिता तृतीयेहं भवांतरे । सार्वभौमो महीपालः प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे

तेथे मी पुन्हा जन्मलो आणि पूर्वजन्मांचे स्मरण माझ्यात होते. अशा रीतीने तिसऱ्या पुढील भवात, उत्तम नगर प्रतिष्ठान येथे मी सार्वभौम राजा झालो.

Verse 19

जयदत्त इति ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः । ततो मया बहुविधाः प्रासादाः कारिता नृप

मी ‘जयदत्त’ या नावाने प्रसिद्ध होतो आणि सूर्यवंशात उत्पन्न झालो होतो. त्यानंतर, हे नृप, मी अनेक प्रकारचे प्रासादरूप देवालय बांधून घेतले.

Verse 20

तस्मिन्भवांतरे शंभोराराधनपरेण च । ततो निरूपिता जाता बकपुष्पपुरस्सराः

त्या पूर्व भवात, शंभूच्या आराधनेत तत्पर असलेल्या माझ्याकडून, तेव्हा बकफुलांना अग्रस्थानी ठेवून पूजोपचारांची विधिवत् व्यवस्था करण्यात आली.

Verse 21

सौवर्णै राजतै रत्ननिर्मितैः कुसुमैर्नृप । तथाविधेऽन्नदानादि करोमि नृपसत्तम

हे राजन्, हे नृपश्रेष्ठ! सुवर्ण, रजत व रत्नांनी घडविलेल्या पुष्पांनी मी त्याच प्रकारे अन्नदान इत्यादी दानधर्म केले।

Verse 22

केवलं शिवलिंगानां पूजां पुष्पैः करोम्यहम् । ततो मे भगवाञ्छंभुः संतुष्टोऽथ वरं ददौ

मी केवळ पुष्पांनी शिवलिंगांची पूजा करीत असे; तेव्हा प्रसन्न होऊन भगवान् शंभूंनी मला वर दिला।

Verse 23

अजरामरतां राजंस्तेनैव वपुषावृतः । ततस्तथाविधं प्राप्यानन्यसाधारणं वरम्

हे राजन्, त्याच देहाने आच्छादित राहून मला जरा व मृत्युरहित अवस्था प्राप्त झाली; मग असा अनुपम, अद्वितीय वर मिळवून—

Verse 24

विचरामि महीमेतां मदांध इव वारणः । शिवभक्तिं विहायाथ नृपोऽहं मदनातुरः

मी मदांध हत्तीप्रमाणे या पृथ्वीवर भटकत राहिलो; शिवभक्ती सोडून, राजा असूनही मी कामातुर झालो।

Verse 25

प्रधर्षयितुमारब्धः स्त्रियः परपरिग्रहाः । आयुषस्तपसः कीर्तेस्तेजसो यशसः श्रियः

मी परपुरुषांच्या स्त्रियांवर अत्याचार करण्यास सुरुवात केली; त्यामुळे आयुष्य, तप, कीर्ती, तेज, यश व श्री—सर्व क्षीण होऊ लागले।

Verse 26

विनाशकारणं मुख्यं परदारप्रधर्षणम् । सकर्णः श्रुतिहीनोऽसौ पश्यन्नंधो वदञ्जडः

नाशाचे मुख्य कारण परस्त्रीचा अपमान/दूषण होय. तो कान असूनही बहिरा, पाहूनही आंधळा आणि बोलूनही जड-मूर्ख होतो.

Verse 27

अचेतनश्चेतनावान्मूर्खो विद्वानपि स्फुटम् । तदा भवति भूपाल पुरुषः क्षणमात्रतः

हे भूपाल! तेव्हा मनुष्य क्षणभरातच—सचेत असूनही अचेतासारखा आणि विद्वान असूनही स्पष्टपणे मूर्खासारखा होतो.

Verse 28

यदैव हरिणाक्षीणां गोचरं याति चक्षुषाम् । मृतस्य निरये वासो जीवतश्चेश्वराद्भयम्

ज्या क्षणी तो हरिणाक्षी स्त्रियांच्या नजरेच्या कक्षेत येतो, त्या क्षणीच—मृतासाठी नरकवास आणि जीवितासाठी ईश्वरभय उत्पन्न होते.

Verse 29

एवं लोकद्वयं हंत्री परदारप्रधर्षणा । जरामरणहीनोहमिति निश्चयमास्थितः

अशा रीतीने परस्त्रीदूषणाने तो दोन्ही लोकांचा संहारक झाला आणि ‘मी जरा-मरणरहित आहे’ या मोहात दृढ निश्चयाने स्थिर झाला.

Verse 30

ऐहिकामुष्मिकभयं विहायांह ततः परम् । प्रधर्षयितुमारब्धस्तदा भूप परस्त्रियः

ऐहिक व अमुष्मिक भय टाकून देऊन, हे राजन्, तो तेव्हापासून परस्त्रियांचा अपमान/दूषण करण्यास प्रवृत्त झाला.

Verse 31

अथ मां संपरिज्ञाय मर्यादारहितं यमः । वरप्रदानादीशस्य तदंतिकसुपाययौ । व्यजिज्ञपन्मदीयं च शंभोर्धर्मव्यतिक्रमम्

तेव्हा यमाने मला मर्यादा ओलांडणारा जाणून वर देणाऱ्या ईश्वराच्या समीप जाऊन शंभूसमोर माझी अवस्था व धर्मभंग यांचे निवेदन केले।

Verse 32

यम उवाच । नाहं तवानुभावेन गुप्तस्यास्य विनिग्रहम्

यम म्हणाला—हे प्रभो! तुझ्या महिमेने रक्षित असलेल्या याचा निग्रह किंवा दंड मी करू शकत नाही।

Verse 33

शक्रोमि पापिनो देव मन्नियोगेऽन्यमादिश । जगदाधारूपा हि त्वयेशोक्ताः पतिव्रताः

हे देव! हा पापी माझ्या अधिकारात असूनही मी त्याचा निग्रह करू शकत नाही; तू दुसऱ्याला आज्ञा दे. कारण, हे ईश्वर, तू सांगितलेल्या पतिव्रता स्त्रिया ह्याच जगाचा आधार आहेत।

Verse 34

गावो विप्राः सनिगमा अलुब्धा दानशीलिनः । सत्यनिष्ठा इति स्वामिंस्तेषां मुख्यतमा सती

गायी, ब्राह्मण, निगमांसह वेद, अलुब्ध, दानशील आणि सत्यनिष्ठ—हे स्वामी! यांमध्ये पतिव्रता सती ही सर्वश्रेष्ठ आहे।

Verse 35

तास्तेन धर्षिता लुप्तं मदीयं धर्मशासनम् । वरदानप्रमत्तेन तवैव परिभूय माम्

त्याने त्या स्त्रियांवर अत्याचार केला; माझे धर्मशासन जणू लोप पावले आहे. तुझ्या वरदानाने उन्मत्त होऊन त्याने मलाही तुच्छ मानले आहे।

Verse 36

जयदत्तेन देवेश प्रतिष्ठानाधिवासिना । इमां धर्मस्य भगवान्गिरमाकर्ण्य कोपितः । शशाप मां समानीय वेपमानं कृतांजलिम्

हे देवेश! प्रतिष्ठाननिवासी जयदत्ताकडून धर्माचे हे वचन ऐकून भगवान क्रोधित झाले; मला बोलावून—कापत, हात जोडून उभ्या असलेल्या मला—त्यांनी शाप दिला।

Verse 37

ईश्वर उवाच । यस्माद्दुष्टसमाचार धर्षितास्ते पतिव्रताः

ईश्वर म्हणाले—“दुष्ट आचरण करणाऱ्या! तू त्या पतिव्रता स्त्रियांचा अपमान/धर्षण केलेस म्हणून—”

Verse 38

कामार्तेन मया शप्तस्तस्मात्कूर्मः क्षणाद्भव । ततः प्रणम्य विज्ञप्तः शापतापहरो मया

“कामाने व्याकुळ होऊन तू माझ्याकडून शापित झालास; म्हणून क्षणार्धात कासव हो.” मग तो नमस्कार करून विनवू लागला, आणि मी त्या शापतापाचा निवारक झालो।

Verse 39

प्राह षष्टितमे कल्पे विशापो भविता गणः । मदीय इति संप्रोच्य जगामादर्शनं शिवः

शिव म्हणाले—“षष्टितम कल्पात हा गण शापमुक्त होईल.” “हा माझाच” असे म्हणत शिव अंतर्धान पावले।

Verse 40

अहं कूर्मस्तदा जातो दशयोजनविस्तृतः । समुद्रसलिले नीतस्त्वयाहं यज्ञसाधने

तेव्हा मी कासव म्हणून जन्मलो, दहा योजन विस्ताराचा; आणि यज्ञसिद्धीसाठी तू मला समुद्राच्या पाण्यात नेलेस।

Verse 41

पुरस्ताद्यायजूकेन स्मरंस्तच्च बिभेमि ते । दग्धस्त्वयाहं पृष्ठेत्र व्रणान्येतानि पश्य मे

तुझ्या द्वारा केलेल्या त्या पूर्व यज्ञकर्माचे स्मरण होताच मी आजही भयभीत होतो. तू माझ्या पाठीवर मला दग्ध केलेस—हे माझे व्रण पाहा.

Verse 42

चयनानि बहून्यत्र कल्पसूत्रविधानतः । पृष्ठोपरि कृतान्यासन्निंद्रद्युम्न तदा त्वया

येथे कल्पसूत्रांच्या विधानानुसार अनेक वेदी-चयन केले गेले; हे इंद्रद्युम्ना, तेव्हा ती तुझ्याच हातून माझ्या पाठीवर उभारली गेली होती.

Verse 43

भूयः संतापिता यज्ञैः पृथिवी पृथिवीपते । सुस्राव सर्वतीर्थानां सारं साऽभून्महीनदी

हे पृथिवीपते, यज्ञांच्या उष्णतेने पृथ्वी पुन्हा संतप्त झाली. तेव्हा तिने सर्व तीर्थांचा सार प्रवाहित केला आणि ‘महीनदी’ नावाची नदी झाली.

Verse 44

तस्यां च स्नानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततो नैमित्तिके कस्मिन्नपि प्रलय आगतः

तिच्यात केवळ स्नान केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. त्यानंतर एका नैमित्तिक प्रसंगी प्रलय आला.

Verse 45

प्लवमानमिदं राजन्मानसं शतयोजनम् । षट्पंचाशत्प्रमाणेन कल्पा मम पुरा नृप

हे राजन्, हे मानस (सर/प्रदेश) शंभर योजन मापाचे असून तरंगत-डोलत फिरते. हे नृपा, पूर्वी माझे कल्प छप्पन्न प्रमाणाने मोजले जात.

Verse 46

व्यतीता इह चत्वारः शेषे मोक्षस्ततः परम् । एवमायुरिदं दीर्घमेवं शापाच्च कूर्मता

इथे चार काळ व्यतीत झाले आहेत; उरलेल्या भागानंतर मोक्ष प्राप्त होईल. अशा रीतीने माझे आयुष्य दीर्घ झाले आहे—आणि शापामुळेच हा कूर्मभाव आला आहे.

Verse 47

ममाभूदीश्वरस्यैव सतीधर्मद्रुहो नृप । ब्रूहि किं क्रियतां शत्रोरपि ते गृहगामिनः

हे नृपा, मी ईश्वराचाच असूनही सत्पुरुषांच्या धर्माचा द्रोही झालो. सांगा—जो शत्रूही तुमच्या घरी येतो, त्याच्याशी काय करावे?

Verse 48

मम पृष्ठिश्चिरं भूप त्वया दग्धाग्निनाऽपुरा । अहं ज्वलंतीमिव तां पश्याम्यद्यापि सत्रिणा

हे भूपा, पूर्वी तू अग्नीने माझी पाठ दीर्घकाळ दग्ध केलीस. यज्ञकर्मात रत असूनही आजही ती मला जणू जळतच दिसते.

Verse 49

इदं विमानमायातं त्वया कस्मान्निराकृतम् । देवदूतसमायुक्तं भुंक्ष्व भोगान्निजार्जितान्

तुझ्यासाठी आलेले हे विमान तू का नाकारलेस? देवदूतांसह आलेल्या या रथात बसून स्वतः कमावलेले भोग उपभोग.

Verse 50

इंद्रद्युम्न उवाच । चतुर्मुखेन तेनाहं स्वर्गान्निर्वासितः स्वयम् । विलक्ष्योन प्रयास्यामि पाताधिक्यादिदूषिते

इंद्रद्युम्न म्हणाला—त्या चतुर्मुखाने (ब्रह्म्याने) मला स्वतः स्वर्गातून हाकलून दिले. अपमानित होऊन मी त्या स्थानी जाणार नाही, जे पतन-प्रधानता इत्यादींनी दूषित आहे.

Verse 51

तस्माद्विवेकवैराग्यमविद्यापापनाशनम् । आलिंग्याहं यतिष्यामि प्राप्य बोधं विमुक्तये

म्हणून मी अविद्या व पाप नाश करणारे विवेक व वैराग्य यांचे आलिंगन करून, मुक्तीसाठी बोध प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करीन।

Verse 52

तन्मे गृहगतस्याद्य यथातिथ्यकरो भवान् । तदादिश यथाऽपारपारदः कोपि मे गुरुः

आज आपण माझ्या घरी येऊन अतिथिसत्कार स्वीकारला; म्हणून आता मला उपदेश करा, ज्यायोगे एखादा गुरु मला या अपार संसारसागराच्या पार नेईल।

Verse 53

कूर्म उवाच । लोमशोनाम दीर्घायुर्मत्तोऽप्यस्ति महामुनिः । मया कलापग्रामे स पूर्वं दृष्टः क्वचिन्नृप

कूर्म म्हणाले—‘लोमश नावाचे एक महामुनी आहेत; ते दीर्घायुषी—माझ्यापेक्षाही अधिक. हे राजन्, मी त्यांना पूर्वी कधीतरी कलापग्रामात पाहिले होते.’

Verse 54

इंद्रद्युम्न उवाच । तस्मादागच्छ गच्छामस्तमेव सहितावयम् । प्राहुः पूततमां तीर्थादपि सत्संगतिं बुधाः

इंद्रद्युम्न म्हणाले—‘मग चला, आपण दोघेही एकत्र त्यांच्याकडे जाऊ. ज्ञानी म्हणतात, सत्संग हा तीर्थापेक्षाही अधिक पवित्र करणारा आहे.’

Verse 55

इत्थं निशम्य नृपतेर्वचनं तदानीं सर्वेऽपि ते षडथ तं मुनिमुख्यमाशु । चित्ते विधाय मुदिताः प्रययुर्द्विजेंद्रं जिज्ञासवः सुचिरजीवितहेतुमस्य

तेव्हा राजाचे वचन ऐकून ते सहाजण त्वरित त्या मुनिश्रेष्ठाकडे निघाले. अंतःकरणात आनंद धरून ते द्विजेंद्राकडे गेले, त्याच्या अतिदीर्घ आयुष्याचे कारण जाणून घेण्यास उत्सुक होऊन.