Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 43
Devanagari script
भूयः संतापिता यज्ञैः पृथिवी पृथिवीपते । सुस्राव सर्वतीर्थानां सारं साऽभून्महीनदी
Transliteration
bhūyaḥ saṃtāpitā yajñaiḥ pṛthivī pṛthivīpate | susrāva sarvatīrthānāṃ sāraṃ sā'bhūnmahīnadī
Translation
हे पृथिवीपते, यज्ञांच्या उष्णतेने पृथ्वी पुन्हा संतप्त झाली. तेव्हा तिने सर्व तीर्थांचा सार प्रवाहित केला आणि ‘महीनदी’ नावाची नदी झाली.
Word by Word
भूयःagain; further
भूयः:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्ययभाव)
Formअव्यय (पुनरर्थक/क्रियाविशेषण) = indeclinable ‘again; further’
संतापिताwas afflicted/tormented
संतापिता:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootसंतप् (धातु)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन = Past passive participle, feminine nominative singular
यज्ञैःby sacrifices
यज्ञैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन = Instrumental plural
पृथिवीthe earth
पृथिवी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन = Nominative singular
पृथिवीपतेO lord of the earth
पृथिवीपते:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपृथिवी + पति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी): पृथिव्याः पतिः; पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन = Vocative singular
सुस्रावflowed forth
सुस्राव:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्रु (धातु)
Formलिट्/लुङ्-प्रयोग (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन = Perfect/Aorist-like narrative past, 3rd person singular
सर्वतीर्थानाम्of all sacred fords
सर्वतीर्थानाम्:
Sambandha (Source/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसर्व + तीर्थ (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास: सर्वाणि तीर्थानि; नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन = Genitive plural
सारम्essence
सारम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसार (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन = Accusative singular
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन = Nominative singular
अभूत्became
अभूत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलुङ् (अोरिस्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन = Aorist, 3rd person singular
महीनदीthe river named Mahī
महीनदी:
Karta (Predicate nominative/कर्ता)
TypeNoun
Rootमही + नदी (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/कर्मधारयभाव): महीनदी ‘earth-river’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन = Nominative singular
Speaker
Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating (contextual attribution within Māheśvara-khaṇḍa)
Characters & Entities
P
Pṛthivī (Earth)M
MahīnadīT
Tīrthas (all holy places)FAQs
When dharma burdens the world, divine sacred geography manifests—holy rivers arise as concentrated grace for purification.
Mahīnadī is praised as embodying the essence of all tīrthas.
No direct prescription; it frames the origin of a tīrtha-river emerging in response to intense sacrificial activity.