Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 4

Devanagari script

नानादेश विशेषज्ञा नानाभाषा सुकोविदाः । संकेतोदंतनिपुणा नैकास्वैरचरा मुदा

Transliteration

nānādeśa viśeṣajñā nānābhāṣā sukovidāḥ | saṃketodaṃtanipuṇā naikāsvairacarā mudā

Translation

त्या अनेक देशांच्या विशेष रीतिरिवाजांत जाणकार, अनेक भाषांत अतिशय कुशल, संकेत व इशाऱ्यांत निपुण, आणि आनंदाने अनेक प्रकारे स्वैरपणे वावरणाऱ्या आहेत।

Word by Word

• नानादेश: various regions
• नानादेश: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + देश (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (नानादेशाः = नानाविधाः देशाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समाहारार्थे; विशेषणभावेन)

• विशेषज्ञाः: knowing distinctions / experts
• विशेषज्ञाः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विशेष (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (विशेषे ज्ञाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• नानाभाषाः: many languages
• नानाभाषाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + भाषा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (नानाभाषाः = नानाविधाः भाषाः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणभावेन

• सुकोविदाः: very skilled
• सुकोविदाः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + कोविद (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (सु-कोविदाः = अतिशयेन कोविदाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• संकेत: signals / gestures
• संकेत: Visheshya (Head of compound/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: संकेत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपदम्

• उदन्त: news / tidings
• उदन्त: Visheshya (Head of compound/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: उदन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपदम्

• निपुणाः: adept
• निपुणाः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निपुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (संकेत-उदन्त-निपुणाः इत्यर्थे)

• नैक: many
• नैक: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: न (अव्यय) + एक (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (न एकः = अनेकः); पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपदम्

• स्वैरचराः: moving freely
• स्वैरचराः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वैर (प्रातिपदिक) + चर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (स्वैरं चरन्ति इति); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• मुदा: with joy
• मुदा: Karana (Means/Manner/करण)
• Type: Noun
• Root: मुद् (धातु) → मुदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन; भाववाचक-नाम (instrumental of manner)

Speaker

Gaṇas (continued explanation)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śivaśarmā

Visual Art Cues

Scene: A bustling, elegant city scene: women conversing in different tongues, exchanging subtle hand-signs, moving freely through marketplaces and palace corridors; hints of foreign costumes and regional motifs appear in textiles and architecture.

Characters & Entities

• vāravilāsinyaḥ (implied)
• nānābhāṣā (many languages)
• saṃketa (secret signs)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It depicts the breadth of skills in celestial realms, reinforcing the puranic theme that worlds correspond to karmic attainments and refined tendencies.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī framework surrounds the narrative, but this verse itself focuses on the qualities of celestial inhabitants.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.