Adhyaya 9

Verse 1

व्यास उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल पुण्यमाख्यानमुत्तमम् । स्तूयमानो । जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत्

व्यास म्हणाले—हे राजशार्दूल, हे परम उत्तम व पुण्यदायी आख्यान ऐका. स्तुती होत असताना जगन्नाथांनी हे वचन सांगितले.

Verse 2

विष्णुरुवाच । किमर्थमागताः सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । पृथिव्यां कुशलं कच्चित्कुतो वो भयमागतम्

विष्णू म्हणाले—हे ब्रह्मा आदि देवश्रेष्ठांनो, तुम्ही सर्वजण कोणत्या कारणाने आला आहात? पृथ्वीवर सर्व कुशल आहे ना? तुम्हांला भय कुठून आले?

Verse 3

ततः प्रोवाच वै हृष्टो ब्रह्मा तं केशवं वचः । न भयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्ये सचराचरे

तेव्हा हर्षित ब्रह्मा केशवाला म्हणाले—चराचरांसह त्रैलोक्यात आम्हांला कुठेही भय नाही.

Verse 4

एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवांतिके । तदहं संप्रवक्ष्यामि तदेतच्छृणु मे वचः

एकच विनंती करण्यासाठी मी तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे. ते मी सविस्तर सांगतो—माझे वचन ऐका.

Verse 5

परं तु पूर्वं धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम् । तद्द्रष्टुकामोऽहं देव त्वत्प्रसादाज्जनार्दन

परंतु पूर्वी धर्माने एक परम उत्तम तीर्थ स्थापित केले होते. हे देव जनार्दना, तुझ्या कृपेने मला त्या तीर्थाचे दर्शन घ्यावयाचे आहे.

Verse 6

तत्र त्वं देवदेवेश गमने कुरु मानसम् । यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम्

म्हणून हे देवदेवेश, तेथे जाण्याचा संकल्प करा, ज्यायोगे अनुपम धर्मारण्याला खऱ्या व प्रसिद्ध तीर्थत्वाची प्राप्ती होईल.

Verse 7

विष्णुरुवाच । साधुसाधु महाभाग त्वर्यतां तत्र मा चिरम् । ममापि चित्तं तत्रैव तद्दर्शनेस्ति लालसम्

विष्णू म्हणाले— “साधु, साधु, महाभाग! तिकडे त्वरेने जाऊ या; विलंब नको. माझे मनही त्या स्थळाच्या दर्शनासाठी आतुर झाले आहे.”

Verse 8

व्यास उवाच । तार्क्ष्यमारुह्य गोविंद स्तत्रागाच्छीघ्रमेव हि । ततो धर्मेण ते देवाः सेंद्राः सर्षिगणास्तथा

व्यास म्हणाले— “तार्क्ष्य (गरुड) यावर आरूढ होऊन गोविंद त्वरित तेथे गेले. मग धर्मानुसार क्रमाने इंद्रासह देवगण व ऋषिगणही पुढे निघाले.”

Verse 9

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या दृष्टा दूरान्मुमोद च । धर्मराजोपि तान्दृष्ट्वा देवा न्विष्णुपुरोगमान्

दूरून ब्रह्मा, विष्णू, महेश इत्यादींना पाहून तो आनंदित झाला. विष्णू अग्रस्थानी असलेल्या त्या देवांना पाहून धर्मराजही हर्षित झाले.

Verse 10

आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः । आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्याद्यं प्रगृह्य च । एकैकस्य चकाराथ पूजां चैव पृथक्पृथक्

स्वतःच्या आश्रमातून पूजेची सामग्री घेऊन तो तेथे आला व त्यांच्या समोर गेला. आसनावरून त्वरेने उठून सत्कार-सपर्येची साधने घेऊन त्याने एकेकाची वेगवेगळी पूजा केली.

Verse 11

चकार पूजां विधिवत्तेषां तत्रार्कनंदनः । आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम्

तेथे अर्कनंदन (धर्मराज) यांनी विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली. मग त्यांना आसनांवर बसवून ती अत्यंत श्रेष्ठ व गौरवपूर्ण पूजा पूर्ण केली.

Verse 12

यम उवाच । तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्देवकीसुत । त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया च शिवस्य च

यम म्हणाला—हे देवकीनंदना, तुझ्या प्रसादाने हे क्षेत्र तीर्थरूप झाले आहे. आज तुझ्या तुष्टीच्या विधीने आणि शिवाच्या कृपेने याची पावनता पूर्ण प्रकट झाली आहे.

Verse 13

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । अद्य मे सफलं स्थानं काजेशानां समागमात्

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे तप सफल झाले। आज येथे माझे स्थानही सफल झाले, कारण ईशानांचे मंगल समागम झाले आहे.

Verse 14

व्यास उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुः प्रोवाच मधुरं वचः । तुष्टोऽस्मि धर्म राजेंद्र अहं स्तोत्रेण ते विभो

व्यास म्हणाला—अशी स्तुती झाल्यावर विष्णूंनी मधुर वचन सांगितले—“हे धर्मराजेंद्र, हे विभो! तुझ्या स्तोत्राने मी प्रसन्न झालो आहे.”

Verse 15

किंचित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वांछितम् । यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः

“माझ्याकडे काही माग; मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन. तुला जे खरोखर अभिप्रेत आहे ते मी तुला देईन—यात संशय नाही.”

Verse 16

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वांछितं कुरुषे यदि । धर्मारण्ये महापुण्ये ऋषीणामाश्रमान्कुरु

यम म्हणाला—जर तू प्रसन्न असशील, हे देवेश, आणि माझी इच्छा पूर्ण करशील, तर या महापुण्य धर्मारण्यात ऋषींचे आश्रम स्थापन कर.

Verse 17

वसंति वाडवा यत्र यजंति चैव याज्ञिकाः । वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम्

जिथे वाडव वसतात आणि याज्ञिक सतत यज्ञ करतात, जिथे वेदघोष निनादतो—ते तीर्थ परम उत्तम म्हणून तेजस्वी भासते।

Verse 18

अब्राह्मणमिदं तीर्थं पीडयिष्यंति जन्तवः । तस्मात्त्वं वाडवाञ्छौरे समानय ऋषी न्बहून् । धर्मारण्यं यथा भाति त्रैलोक्ये सचराचरे

ब्राह्मणांशिवाय हे तीर्थ प्राण्यांकडून पीडित होईल. म्हणून, हे शौरे, अनेक वाडवांना येथे आण आणि अनेक ऋषींनाही एकत्र कर, जेणेकरून धर्मारण्य त्रैलोक्यात—चराचरसहित—तेजस्वी भासेल।

Verse 19

ततो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रशीर्षः सहस्रपात् । सहस्रशस्तदा रूपं कृतवान्धर्मवत्सलः । यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः

त्यानंतर सहस्र नेत्र, सहस्र शिर आणि सहस्र पाय असलेल्या धर्मवत्सल विष्णूंनी अनेक रूपे धारण केली. आणि त्या स्थानी सदाचारयुक्त, शुभव्रती विप्र प्रतिष्ठित झाले।

Verse 20

अशेषधर्मकुशलाः सर्वशास्त्रविशारदाः । तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः । स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यष्टादशैव तु

ते सर्व ऋषी तेथे स्थापिले गेले—धर्माच्या सर्व अंगांत कुशल, सर्व शास्त्रांत पारंगत, तप व ज्ञानात विख्यात आणि ब्रह्मयज्ञपरायण. त्यांची संख्या अठरा हजार होती।

Verse 21

नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः । आश्रमांश्च बहूंस्तत्र काजेशैरपि निर्मितान्

अनेक देशांतून आणून त्या देवांनी त्यांना तेथे वसविले. आणि तेथे काजेशांनीही अनेक आश्रम निर्माण केले।

Verse 22

धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणा च शिवेन च । स्वेस्वे स्थाने यथायोग्ये स्थापयामास केशवः

कृष्ण, ब्रह्मा आणि शिव यांनी दिलेल्या धर्मोपदेशानुसार केशवाने योग्यतेप्रमाणे व विधिपूर्वक प्रत्येकाला त्याच्या त्याच्या स्थानावर प्रतिष्ठित केले।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्वंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा वेदपारगाः । स्थापिताः सपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः । शिष्यैश्च बहुभिर्युक्ता अग्निहोत्रपरायणाः । तेषां स्थानानि नामानि यथावच्च वदस्व मे

युधिष्ठिर म्हणाला—वेदपारंगत असे ब्राह्मण कोणत्या वंशात उत्पन्न झाले, जे परिवारासह येथे स्थापिले गेले, पुत्र-पौत्रांनी वेढलेले, अनेक शिष्यांनी युक्त आणि अग्निहोत्रपरायण आहेत? त्यांची स्थाने व नावे मला यथार्थपणे सांगा।

Verse 24

व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल धर्म्मारण्यनिवासिनाम्

व्यास म्हणाला—हे नृपशार्दूल, धर्म्मारण्यात निवास करणाऱ्यांचा वृत्तांत ऐका।

Verse 25

महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तेषां वै पुत्रपौत्राणां नामानि च वदाम्यहम्

ऊर्ध्वरेतस् अशा महात्मा ब्राह्मण ऋषींच्या पुत्र-पौत्रांची नावे मी आता सांगतो।

Verse 26

चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पांडवर्षभ । तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा

हे पांडवश्रेष्ठ, द्विजांची चोवीस गोत्रे आहेत; तसेच त्यांच्या शाखा-प्रशाखा आणि पुत्र-पौत्रादी परंपराही आहेत।

Verse 27

जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथ सहस्रशः । चतुर्विशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते । द्विजानामृषयः प्रोक्ताः प्रवराणि तथा शृणु

शेकडो व हजारो पुत्र उत्पन्न झाले. आता मी तुला चोवीस प्रमुख गोत्रांची नावे सांगतो; तसेच द्विजांसाठी सांगितलेले ऋषि व प्रवरही ऐक.

Verse 28

भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः कुश एव च । शांडिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छांधनस्तथा

भारद्वाज, वत्स, कौशिक आणि कुश; शांडिल्य, काश्यप, गौतम तसेच छांधन—ही नामनिर्दिष्ट वंश-गोत्रे आहेत.

Verse 29

जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा । आत्रेयो भांडिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परम्

जातूकर्ण्य आणि वत्स; वसिष्ठ आणि धारण; आत्रेय आणि भांडिल; आणि यानंतर लौकिक गोत्रेही (गणली जातात).

Verse 30

कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः । पुण्यासनः पराशरः कौंडिन्यश्च ततः परम्

कृष्णायन आणि उपमन्यु; गार्ग्य, मुद्गल व मौषक; पुण्यासन, पराशर आणि त्यानंतर कौंडिन्य.

Verse 31

तथा गान्यासनश्चैव प्रवराणि चतुर्विंशतिः । जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराः पंच एव हि

तसेच गान्यासनही आहे—या गणनेत प्रवर चोवीस आहेत. परंतु जामदग्न्य गोत्राचे प्रवर खरोखर पाचच आहेत.

Verse 32

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पंचैते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः

हे राजन्, भार्गव, च्यवन, आप्नुवान, ऊर्व आणि जमदग्न्य—हे पाच प्रवर जगात विख्यात व सर्वत्र प्रसिद्ध आहेत।

Verse 33

एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः । द्विजपूजाक्रियायुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः

अशा रीतीने त्या गोत्रात उत्पन्न झालेले वाडव वेदपारंगत होते; ते द्विजांची पूजा-सेवा करीत आणि नानाविध यज्ञकर्मांत तत्पर असत।

Verse 34

गुणेन संहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये । एवंविधा महाभागा नानादेशभवा द्विजाः

ते सद्गुणांनी संपन्न होते आणि षट्कर्मांत निरत असत; अशा प्रकारचे महाभाग द्विज नानादेशांतून उत्पन्न झाले।

Verse 35

भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पंच एव हि । भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वजामदग्न्यसंयुताः । आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः

खरोखर पाच प्रवर आहेत; त्यांतील तिसरा भामेवस आहे. ते भार्गव, च्यवन, आप्नुवान, ऊर्व व जमदग्न्य यांच्याशी संलग्न आहेत; आणि तिसरा (त्रय) आत्रेय, अर्चनानस व श्यावास्य असा सांगितला आहे।

Verse 36

अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा दुष्टाः कुटिलगामिनः । धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

या गोत्रात काही विप्र दुष्ट व कुटिल आचरणाचेही आढळतात; तसेच काही धनवान, धर्मनिष्ठ आणि वेद-वेदांगांत पारंगतही असतात।

Verse 37

दानभोगरताः सर्वे श्रौतस्मार्तेषु संमताः । मांडव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

ते सर्व दान आणि भोगामध्ये मग्न असतात आणि श्रौत-स्मार्त कर्मांमध्ये मान्य आहेत. त्यांना पाच प्रवरांनी युक्त मांडव्य गोत्राचे समजावे.

Verse 38

भार्गवश्च्यावनो ऽत्रिश्चाप्नुवानौर्वस्तथैव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः

भार्गव, च्यवन, अत्रि, आप्नुवान आणि और्व (हे प्रवर आहेत). या गोत्रात जन्मलेले ब्राह्मण श्रुति आणि स्मृतिपरायण असतात.

Verse 39

रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः । ब्रह्मक्रिया पराः सर्वे मांडव्याः कुरुसत्तम

हे कुरुश्रेष्ठा, मांडव्य गोत्राचे लोक रोगी, लोभी, दुष्ट, यज्ञ करणे व करवून घेण्यात मग्न आणि ब्रह्मकर्मात तत्पर असतात.

Verse 40

गार्ग्यस्य गोत्रे ये जातास्तेषां तु प्रवरास्त्रयः । अंगिराश्चांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

गार्ग्य गोत्रात जे जन्मले आहेत, त्यांचे तीन प्रवर आहेत - अंगिरा, अंबरीष आणि तिसरा यौवनाश्व.

Verse 41

अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः । शांताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुचैलिनः

या गोत्रात जन्मलेले लोक सदाचारी, सत्य बोलणारे, शांत, भिन्न वर्णाचे, निर्धन आणि जुने कपडे घालणारे असतात.

Verse 42

संगवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वत्सगोत्रे द्विजा भूप प्रवराः पंच एव हि

हे भूपा! वत्सगोत्रातील द्विज परस्पर-संग व वात्सल्ययुक्त, वेद-शास्त्रांत अढळ आहेत; त्या वंशात नेमके पाच प्रसिद्ध प्रवर आहेत।

Verse 43

भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । एभिस्तु पंच विख्याता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः

भार्गव, च्यवन, आप्नुवान, और्व आणि जमदग्निक—या पाचांमुळे प्रवर प्रसिद्ध आहेत; त्यांच्याशी संबद्ध द्विज ब्रह्मस्वरूप म्हणून विख्यात आहेत।

Verse 44

शांता दांताः सुशीलाश्च धर्मपुत्रैः सुसंयुता । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु

ते शांत, संयमी व सुशील असून धर्मशील पुत्रांनी सुयुक्त आहेत; वेदाध्ययन नसले तरी सर्व कर्मांत ते कुशल आहेत।

Verse 45

सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म रताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजाः

ते सुरूप, सदाचारी व सर्व धर्मांत निष्ठावान आहेत; सर्वजण दानधर्मात रत—अन्न देणारे व जल देणारे द्विज आहेत।

Verse 46

दयालवः सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः । काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः

हे राजन्! काश्यप ब्राह्मण दयाळू व सुशील असून सर्वभूतहितात रत आहेत; तसेच ते प्रवरत्रयाने युक्त आहेत।

Verse 47

काश्यपश्चापवत्सारो नैध्रुवश्च तृतीयकः । वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्ठिका यज्ञकारकाः

काश्यप, आपवत्सार आणि नैध्रुव—हे तिसरे प्रवर होत. ते वेदज्ञ, गौरवर्ण, व्रतनिष्ठ व यज्ञकर्ते आहेत.

Verse 48

प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा । प्रतिष्ठामानव न्तश्च सर्वभूतहिते रताः

ते प्रिय निवासस्थानी वास करतात, अत्यंत दक्ष आहेत; सदैव गुरुभक्तीत रत असतात. प्रतिष्ठावान होऊन सर्वभूतहितात तत्पर असतात.

Verse 49

यजंते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः । धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

काश्यपेय द्विज महायज्ञ करतात. धारीणस गोत्रात जन्मलेलेही तीन प्रवरांनी युक्त असतात.

Verse 50

अगस्तिदर्विश्वेताश्व दध्यवाहनसंज्ञकाः । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता धर्मकर्मसमाश्रिताः

अगस्ति, दर्विश्वेताश्व आणि दध्यवाहन—या नावांनी प्रसिद्ध; या गोत्रात जन्मलेले धर्म व सत्कर्म यांचा आश्रय घेतात.

Verse 51

कर्मक्रूराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते । लंबकर्णा महादंष्ट्रा द्विजा धनपरायणाः

ते सर्व कर्मात कठोर असून तसेच उदरिण (मोठ्या पोटाचे) आहेत. लंबकर्ण, महादंष्ट्र असे ते द्विज धनपरायण आहेत.

Verse 52

क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयंकराः । लौगाक्षसोद्भवा ये वै वाडवाः सत्यसंश्रिताः

लौगाक्षापासून उत्पन्न झालेले ते वाडव सत्याश्रित म्हणविले जातात; ते क्रोधी व द्वेषी असून सर्व प्राण्यांना भय उत्पन्न करणारे आहेत.

Verse 53

प्रवराश्च त्रयस्तेषां तत्त्वज्ञानस्वरूपकाः । कश्यपश्चैव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः

त्यांचे तीन श्रेष्ठ प्रवर तत्त्वज्ञानस्वरूप आहेत—कश्यप, वत्स आणि तिसरा वसिष्ठ.

Verse 54

सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृ त्तयः । रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ताः कृष्णवर्णास्तु वाडवाः

ते सदाचारासाठी विख्यात, वैष्णवभक्त आणि अनेक उत्तम वृत्तींमध्ये प्रवृत्त आहेत; वाडव बहुरोमांनी व्याप्त व कृष्णवर्ण असे सांगितले आहेत.

Verse 55

शांता दाताः सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा । कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरैस्त्रिभिरन्विताः

कुशिकस गोत्रात जन्मलेले, तीन प्रवरांनी युक्त ते लोक शांत, दानशूर, सुशील आणि सदैव स्वपत्नीमध्ये अनुरक्त असतात.

Verse 56

विश्वामित्रो देवरात औदलश्च त्रयश्च ये । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः

विश्वामित्र, देवरात आणि औदल—हे तीन प्रवर आहेत; तथापि या गोत्रात जन्मलेले काही जण दुर्बल व दीनमनाचे होतात.

Verse 57

असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपा नृपसत्तमाः । सर्व्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः

काही विप्र असत्य बोलणारेही असतात; आणि काही सुरूप असे नृपसत्तम असतात. तसेच काही ब्राह्मण सर्व विद्यांत कुशल, ब्रह्मनिष्ठांमध्ये ब्रह्मसत्तम ठरतात.

Verse 58

उपमन्युसगोत्रेयाः प्रवरत्रयसंयुताः । वसिष्ठश्च भरद्वाजस्त्विंद्रप्रमद एव वा

उपमन्यु-गोत्रीय जन त्रिप्रवरयुक्त असतात—वसिष्ठ, भरद्वाज आणि इंद्रप्रमद हेही।

Verse 59

अस्मिन्गोत्रे तु ये विप्राः क्रूराः कुटिलगामिनः । दूषणा द्वेषिणस्तुच्छाः सर्वसंग्रहतत्पराः

परंतु या गोत्रातील जे विप्र क्रूर, कुटिल मार्गाने चालणारे, दोष काढणारे, द्वेषी, तुच्छचित्त व केवळ संग्रहात तत्पर असतात—असा आचार निंद्य आहे.

Verse 60

कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा । सर्वदैव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथा

ते कलह उत्पन्न करण्यात दक्ष, धनवान असूनही अभिमानी; सदैव दूषित वृत्तीचे, आणि दुष्टांच्या संगतीत व आसक्तीत रत असतात.

Verse 61

रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः । वात्स्यगोत्रे भवा विप्राः प्रवरैः पंचभिर्युताः

वात्स्य-गोत्रात जन्मलेले, पाच प्रवरांनी युक्त विप्र रोगी व दुर्बल, तसेच योग्य वृत्ती-उपकल्प (जीविकेचे साधन) नसलेले असे वर्णिले आहेत.

Verse 62

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः स्थूलाश्च बहुबुद्धयः

या वंशात पूज्य पितृऋषी—भार्गव, च्यावन, आप्नुवान, और्व आणि जमदग्नी—प्रसिद्ध आहेत. या गोत्रात देहाने सुदृढ व बुद्धीने समृद्ध असे ब्राह्मण जन्मास येतात.

Verse 63

सर्वकर्मरता श्चैव सर्वधर्मेषु निश्चलाः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः

ते सर्व कर्मांत रत असून सर्व धर्मांत अचल असतात. वेद-शास्त्रार्थात निपुण होऊन यज्ञ करणे व इतरांसाठी यज्ञ करविणे—दोन्हींत ते आनंद मानतात.

Verse 64

सदाचाराः सुरूपाश्च बुद्धितो दीर्घदर्शिनः । वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

ते सदाचारी, सुदर्शन आणि बुद्धीने दूरदृष्टीचे असतात. ते वात्स्यायन गोत्रातील असून पाच प्रवरांनी युक्त मानले जातात.

Verse 65

भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तव भारत

भार्गव, च्यावन, आप्नुवान, और्व आणि जमदग्नी—हेच या वंशाचे पूर्वोक्त प्रवर आहेत, हे भारत! ते तुला सांगितले आहेत.

Verse 66

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा । लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्ते बहुप्रजाः

परंतु या गोत्रात जन्मलेले काही जण नेहमी पाकयज्ञादी गृह्यकर्मांतच आसक्त राहतात; ते लोभी व क्रोधी होऊन बहुसंतानयुक्त होतात.

Verse 67

स्नानदानादिनिरताः सर्वदाश्च जितेंद्रियाः । वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः

ते स्नान-दानादी कर्मांत सदैव रत असून नेहमी जितेंद्रिय असतात. ते हजारोंच्या संख्येने बावड्या, विहिरी व तळी बांधतात. ते व्रतशील व गुणज्ञ आहेत—तथापि काही जण वेदाध्ययनाविना असल्याने मूढ ठरतात.

Verse 68

कौशिकवंशे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । विश्वामित्रोऽघर्मषी च कौशिकश्च तृतीयकः

कौशिक वंशात जे जन्मतात, ते प्रवरत्रयाने युक्त असतात—विश्वामित्र, अघमर्षण आणि तिसरा कौशिक।

Verse 69

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मवेदिनः । शांता दांताः सुशीलाश्च सर्वधर्मपरायणाः

या गोत्रात जे ब्राह्मण जन्मतात ते ब्रह्मवेत्ते असतात—शांत, संयमी, सुशील आणि सर्वधर्मपरायण।

Verse 70

अपुत्रिण स्तथा रूक्षास्तेजोहीना द्विजोत्तमाः । भारद्वाजसगोत्रेयाः प्रवरैः पंचभिर्युताः

तसेच द्विजोत्तमांपैकी काही अपुत्रिक, रूक्ष स्वभावाचे व तेजहीन असतात. ते भारद्वाज गोत्रातील असून पाच प्रवरांनी युक्त मानले जातात.

Verse 71

अंगिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः । गार्ग्यश्चै वेति विज्ञेयाः प्रवराः पंच एव च

अंगिरस, बार्हस्पत्य, भारद्वाज, सैन्य आणि गार्ग्य—हेच पाच प्रवर म्हणून जाणावे.

Verse 72

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः । वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः

या गोत्रात जन्मलेले वाडव धनवान व शुभ असतात; उत्तम वस्त्रे व अलंकारांनी विभूषित, आणि द्विज (ब्राह्मण) भक्ती-सेवेत परायण असतात।

Verse 73

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः । काश्यपगोत्रे यै जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

ते सर्व ब्रह्मभोज (ब्राह्मण-भोजन) करण्यास तत्पर व सर्वधर्मपरायण आहेत; आणि जे काश्यप गोत्रात जन्मले, ते प्रवरत्रयाने युक्त आहेत।

Verse 74

काश्यपश्चापवत्सारो रैभ्येति विश्रुतास्त्रयः । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा रक्ताक्षाः क्रूरदृष्टयः

काश्यप, आपवत्सार व रैभ्य—हे तीन प्रवर प्रसिद्ध आहेत; याच गोत्रात रक्ताक्ष व क्रूरदृष्टीचे ब्राह्मणही होतात।

Verse 75

जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः । निर्धना रोगिणश्चैते तस्करानृतभाषिणः

ते सर्व जिह्वालौल्यात (चव व वाणीची चंचलता) रत असूनही परमार्थाच्या गोष्टी बोलतात; हे निर्धन व रोगी, चोर आणि असत्य भाषण करणारे आहेत।

Verse 76

शास्त्रार्थावेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः । शुनकेषु च ये जाता विप्रा ध्यानपरायणाः

ते सर्व शास्त्रार्थ जाणणारे, पण वेद-स्मृतीपासून वंचित आहेत; आणि शुनकांमध्ये जन्मलेले ब्राह्मण ध्यानात परायण असतात।

Verse 77

तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदांगपारगाः । साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः

ते तपस्वी व योगी असून वेद व वेदाङ्गांत पारंगत आहेत; ते साधू, सदाचारी आणि विष्णुभक्तीत पूर्ण परायण आहेत.

Verse 78

ह्रस्वकाया भिन्नवर्णा बहुरामा द्विजोत्तमाः । दयालाः सरलाः शांता ब्रह्मभोज्यपरायणाः

ते श्रेष्ठ द्विज ठेंगणे, विविध वर्णाचे आणि अनेक रम्य स्वभावाचे आहेत; ते दयाळू, सरळ, शांत आणि ब्राह्मण-भोज्य (पवित्र आतिथ्य) यांत परायण आहेत.

Verse 79

शौनकसेषु ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । भार्गवशौनहोत्रेति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः

जे शौनक वंशात जन्मले, ते प्रवरत्रयाने युक्त आहेत—‘भार्गव’, ‘शौनहोत्र’ आणि ‘गार्त्स्यप्रमद’—हे तीन प्रवर होत.

Verse 80

अस्मिन्देशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहा नृप । महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च मदोद्धताः

हे नृपा! या देशात उत्पन्न झालेले वाडव अत्यंत दुःसह आहेत—अतिशय उग्र, महाकाय, उंच-लांब आणि मदाने उन्मत्त.

Verse 81

क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्रविशारदाः । बहुभुजो मानिनो दक्षा राग द्वेषोपवर्जिताः

ते क्लेशस्वरूप, कृष्णवर्णाचे आहेत; तरीही सर्व शास्त्रांत विशारद आहेत. ते बहुभुज (अतिशय शक्तिमान), मानाभिमानी, दक्ष आणि राग-द्वेषरहित आहेत.

Verse 82

सुवस्त्रभूषारूपा वै ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः

सु-वस्त्रधारी, भूषणांनी विभूषित व मनोहर रूपाचे जे ब्राह्मण, ते खरे ब्रह्मवादी होत. वसिष्ठ-गोत्रात जन्मलेले ते द्विज त्रिप्रवरांनी युक्त मानले जातात.

Verse 83

वसिष्ठो भारद्वाजश्च इन्द्रप्रमद एव च । अस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगाः

वसिष्ठ, भारद्वाज आणि इन्द्रप्रमद—हेच या गोत्राचे प्रवर मानले जातात. या गोत्रात जन्मलेले ब्राह्मण वेद व वेदांगांत पारंगत असतात.

Verse 84

याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा । द्वेषिणो धनवंतश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा

ते याज्ञिक असून यज्ञकर्मात तत्पर; मधुरस्वर व सुखीही आहेत. तरीही ते द्वेषी, धनवान, पुत्रवान आणि गुणसंपन्न असे वर्णिले आहेत.

Verse 85

विशालहृदया राजञ्छूराः शत्रुनिबर्हणाः । गौतमसगोत्रे ये जाताः प्रवराः पंच एव हि

हे राजन्, ते विशालहृदय, शूर आणि शत्रुनाशक आहेत. गौतम-गोत्रात जन्मलेल्यांचे प्रवर निश्चयच पाच आहेत.

Verse 86

कौत्सगार्ग्योमवाहाश्च असितो देवलस्तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता विप्राः परमपावनाः

कौत्स, गार्ग्य, ओमवाह तसेच असित आणि देवल—हे (या गोत्राचे) प्रवर होत. या गोत्रात जन्मलेले ब्राह्मण परम पावन मानले जातात.

Verse 87

परोपकारिणः सर्वे श्रुतिस्मृति परायणाः । बकासनाश्च कुटिलाश्छद्मवृत्तिपरास्तथा

सर्वे परोपकारी व श्रुति‑स्मृतीस परायण आहेत; तरी काही बगळ्यासारखे ढोंगी, कुटिल व छद्मी वृत्तीत रत असतात.

Verse 88

नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः । वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिणः

ते अनेक शास्त्रार्थांत निपुण व नानाविध अलंकारांनी भूषित; वृक्षादि कार्यांत कुशल, पण दीर्घकाळ राग धरणारे व रोगीही असतात.

Verse 89

आंगिरसगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः । आंगिरसोंबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः

जे आंगिरस गोत्रात जन्मले, ते त्रिप्रवरयुक्त आहेत—आंगिरस, अंबरीष आणि तृतीय यौवनाश्व।

Verse 90

अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्य संभाषिणस्तथा । जितेंद्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः

आणि या गोत्रात जन्मलेले सत्य बोलणारे; ते जितेंद्रिय, सुरूप, अल्पाहारी व शुभमुख (तेजस्वी) असतात.

Verse 91

महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्य यनतत्पराः

ते महाव्रतधारी, पुराणज्ञ व महादानास परायण; ते द्वेषरहित—तथापि लोभयुक्त—आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतात.

Verse 92

दीर्घदर्शिमहातेजो महामायाविमोहिताः । शांडिलसगोत्रेये प्रवरत्रयसंयुताः

दीर्घदर्शी व महातेजस्वी असूनही महामायेने मोहित—शांडिल गोत्रात जन्मलेले त्रिप्रवरयुक्त असे मानले जातात.

Verse 93

असितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः । अस्मिन्गोत्रे महाभागाः कुब्जाश्च द्विजसत्तमाः

असित, देवल आणि तिसरा शांडिल—हे या गोत्रात सांगितले आहेत; या गोत्रात महाभाग्यवान तसेच कुब्जही, तरी द्विजसत्तम, आढळतात.

Verse 94

नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः । कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रह तत्पराः

नेत्ररोगी, अतिदुष्ट, अतित्यागी, अल्पायुषी—कलह उत्पन्न करण्यात दक्ष आणि सर्वकाही गोळा करण्यात तत्पर.

Verse 95

मलिना मानिनश्चैव ज्योतिःशास्त्रविशारदाः । आत्रेयसगोत्रे ये जाताः पंचप्रवरसंयुताः

आचरणाने मलिन, तरी मानाने युक्त व ज्योतिषशास्त्रात पारंगत—आत्रेय गोत्रात जन्मलेले पंचप्रवरयुक्त असे म्हणतात.

Verse 96

आत्रेयोऽर्चनानसश्यावाश्वोंगिर सोऽत्रिश्च । अस्मिन्वंशे च ये जाता द्विजास्ते सूर्यवर्चसः

आत्रेय, अर्चनानस, श्यावाश्व, अंगिरा आणि अत्रि—हे प्रवरा ऋषी; या वंशात जन्मलेले द्विज सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असतात.

Verse 97

चंद्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थिताः । सदाचारा महादक्षाः श्रुतिशास्त्र परायणाः

ते सर्व चंद्रासारखे शीतल व सुखद असून धर्मारण्यात सुस्थिरपणे वसतात। ते सदाचारी, अत्यंत दक्ष आणि श्रुति-शास्त्रपरायण आहेत।

Verse 98

याज्ञिकाश्च शुभाचाराः सत्यशौचपरायणाः । धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाश्च महोत्सुकाः

ते यज्ञ करणारे, शुभ आचरणाचे, सत्य व शौच यांत परायण आहेत। ते धर्मज्ञ, दानशील, निर्मळ आणि महान उत्साहाने युक्त आहेत।

Verse 99

तपःस्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपरायणाः

ते तप व स्वाध्यायात निरत असून न्याय व धर्म यांत पूर्ण परायण आहेत।

Verse 100

युधिष्ठिर उवाच । कथयस्व महाबाहो धर्मारण्यकथामृतम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापाद्घोराद्ब्रह्मवधादपि

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महाबाहो! धर्मारण्याची अमृतमय कथा सांगावी; ती ऐकून मनुष्य घोर पापांतून, अगदी ब्रह्महत्येच्या पापातूनही, मुक्त होतो.

Verse 110

मातंगी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी । भद्री चैव महाशक्तिः संहारी च महाबला

मातंगी महादेवी, वाणी मुकुटेश्वरी, भद्री महाशक्ती आणि संहारी महाबला—हे तिचे पूज्य रूप आहेत.

Verse 120

भोभो ब्रह्मन्द्विजातीनां शुश्रूषार्थं प्रकल्पय । सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजोघोपि सुखी भवेत् । विष्णोर्वाक्यमभिश्रुत्य ब्रह्मा लोकपितामहः

हे ब्रह्मन्! द्विजांच्या शुश्रूषेसाठी व्यवस्था कर. सृष्टीची मर्यादा शाश्वत आहे; म्हणून ब्राह्मणसमूहही सुखी राहील. विष्णूचे वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्म्याने तसेच केले.

Verse 121

संस्मरन्कामधेनुं वै स्मरणेनैव तत्क्षणे । आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके

कामधेनूचे स्मरण करताच, त्या स्मरणमात्राने ती तत्क्षणी तेथे आली—पवित्र व पुण्यदायी धर्मारण्यात.