Adhyaya 8

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्यकथां पुण्यां श्रुत्वा तृप्तिर्न मे विभो । यदायदा कथयसि तदा प्रोत्सहते मनः । अतः परं किमभवत्परं कौतूहलं हि मे

युधिष्ठिर म्हणाला—हे विभो! धर्मारण्याची पुण्यकथा ऐकूनही मला तृप्ती होत नाही. तुम्ही जेव्हा जेव्हा सांगता, तेव्हा तेव्हा माझे मन अधिकच उत्साही होते. म्हणून पुढे काय झाले? माझे कुतूहल फार मोठे आहे.

Verse 2

व्यास उवाच । शृणु पार्थ महापुण्यां कथां स्कंदपुराणजाम् । स्थाणुनोक्तां च स्कंदाय धर्मारण्योद्भवां शुभाम्

व्यास म्हणाले—हे पार्थ! स्कंदपुराणातून उत्पन्न झालेली ही महापुण्य कथा ऐक. धर्मारण्यात उद्भवलेली ही शुभ कथा स्थाणु (शिव) यांनी स्कंदाला सांगितली आहे.

Verse 3

सर्वतीर्थस्य फलदां सर्वोपद्रवनाशिनीम् । कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्

ती (कथा) सर्व तीर्थांचे फल देणारी व सर्व उपद्रव नाश करणारी आहे. त्यात कैलासशिखरावर विराजमान देवाधिदेव, जगद्गुरु—पंचवक्त्र, दशभुज, त्रिनेत्र, शूलपाणि—यांचे वर्णन आहे.

Verse 4

कपालखटवांगकरं नागयज्ञोपवीतिनम् । गणैः परिवृतं तत्र सुरासुरनमस्कृतम्

हातात कपाल व खट्वांग धारण करून, नागाला यज्ञोपवीत म्हणून परिधान करून, तेथे ते गणांनी परिवृत होते; देव व असुर सर्वजण त्यांना नमस्कार करीत होते.

Verse 5

नानारूपगुणैर्गीतं नारदप्रमुखैर्युतम् । गंधर्वैश्चाप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम् । तत्रस्थं च महादेवं प्रणिपत्याब्रवीत्सुतः

उमापतीचे नानाविध रूप-गुणांनी युक्त स्तोत्रांनी गान होत होते; नारद आदी त्यांच्यासह होते; गंधर्व व अप्सरा त्यांची सेवा करीत होत्या. तेथे उपस्थित महादेवांना प्रणाम करून पुत्र (स्कंद) बोलला.

Verse 6

स्कंद उवाच । स्वामिन्निंद्रादयो देवा ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः । तव द्वारे समायातान्त्वद्दर्शनैकलालसाः । किमाज्ञापयसे देव करवाणि तवाग्रतः

स्कंद म्हणाला—हे स्वामी! इंद्रादि देव आणि ब्रह्मादि सर्वजण केवळ तुमच्या दर्शनाच्या उत्कंठेने तुमच्या द्वारी आले आहेत। हे देव! तू काय आज्ञा करतोस? तुझ्या समोर मी काय करू?

Verse 7

व्यास उवाच । स्कंदस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः । वृषभं न समारूढो गंतुकामोऽभवत्तदा

व्यास म्हणाला—स्कंदाचे वचन ऐकून हर (शिव) आसनावरून उठला। वृषभावर न चढताच तो तेव्हा निघण्यास उद्यत झाला।

Verse 8

गतुकामं शिवं दृष्ट्वा स्कंदो वाक्यमथाब्रवीत्

निघण्यास सिद्ध झालेल्या शिवाला पाहून स्कंदाने मग हे वचन उच्चारले।

Verse 9

स्कंद उवाच । किं कार्यं देव देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम् । वृषं त्यक्त्वा कृपासिंधो कृपास्ति यदि मे वद

स्कंद म्हणाला—हे देव! देवांचे असे कोणते कार्य आहे की तुला इतक्या त्वरेने बोलावले जाते? हे कृपासिंधो! वृषभही सोडून—माझ्यावर कृपा असेल तर मला सांग.

Verse 10

देवदानव युद्धं वा किं कार्यं वा महत्तरम्

देव-दानवांचे युद्ध आहे काय, की आणखी काही अधिक महान कार्य आहे?

Verse 11

शिव उवाच । शृणुष्वैकाग्रमनसा येनाहं व्यग्रचेतसः । अस्ति स्थानं महापुण्यं धर्म्मारण्यं च भूतले

शिव म्हणाले—एकाग्र मनाने ऐक; माझे चित्त उत्कंठित आहे। पृथ्वीवर एक महापुण्य पवित्र स्थान आहे—धर्मारण्य नावाचे पुण्यवन।

Verse 12

तत्रापि गंतुकामोऽहं देवैः सह षडाननः

हे षडानन! मीही त्या स्थानास जाण्यास इच्छितो—देवांसह।

Verse 13

स्कंद उवाच । तत्र गत्वा महादेव किं करिष्यसि सांप्रतम् । तन्मे ब्रूहि जगन्नाथ कृत्यं सर्वमशेषतः

स्कंद म्हणाला—हे महादेव! तेथे जाऊन आता तुम्ही काय कराल? हे जगन्नाथ! तुमचा सर्व हेतू व कृत्य मला काहीही न लपविता सांगा।

Verse 14

शिव उवाच । श्रूयतां वचनं पुत्र मनसोल्हादकारणम् । आदितः सर्व्ववृत्तानां सृष्टि स्थितिकरं महत्

शिव म्हणाले—पुत्रा, मनाला आनंद देणारे माझे वचन ऐक. मी आरंभापासून सर्व वृत्तांचे, सृष्टी व स्थिती घडविणारे ते महान आख्यान सांगतो।

Verse 15

परंतु प्रलये जाते सर्वतस्तमसा वृतम् । आसीदेकं तदा ब्रह्म निर्गुणं बीजमव्ययम्

परंतु प्रलय झाल्यावर सर्वत्र तमाने आच्छादित झाले; तेव्हा एकमेव ब्रह्मच होते—निर्गुण, अव्यय बीजरूप।

Verse 16

निर्मितं वै गुणैरादौ मह द्द्रव्यं प्रचक्ष्यते

आदि काळी गुणांपासूनच जे महान् तत्त्व निर्माण झाले, त्यास ‘महत्’ असे म्हणतात।

Verse 17

महाकल्पे च संप्राप्ते चराचरे क्षयं गते । जलरूपी जगन्नाथो रममाणस्तु लीलया

महाकल्प प्राप्त झाल्यावर, चराचरांचा क्षय झाल्यावर, जलरूप जगन्नाथ लीलया रममाण होऊन स्थित राहिला।

Verse 18

चिरकाले गते सोपि पृथिव्यादिसुतत्त्वकैः । वृक्षमुत्पादयामासायुतशाखामनोरमम्

दीर्घ काळ गेल्यावर, पृथ्वीआदि सूक्ष्म तत्त्वांनी त्यांनी दहा हजार शाखांचा मनोहर वृक्ष उत्पन्न केला।

Verse 19

फलैर्विशालैराकीर्णं स्कंधकांडादिशोभितम् । फलौघाढ्यो जटायुक्तो न्यग्रो धो विटपो महान्

तो विशाल फळांनी भरलेला, खोड-फांद्या इत्यादींनी शोभित, फळगुच्छांनी समृद्ध, लोंबत्या जटांनी युक्त असा महान् न्यग्रोध (वट) वृक्ष होता।

Verse 20

बालभावं ततः कृत्वा वासुदेवो जनार्द्दनः । शेतेऽसौ वटपत्रेषु विश्वं निर्मातुमुत्सुकः

मग वासुदेव जनार्दन बालरूप धारण करून वटपानांवर शयन करू लागला, विश्वनिर्मितीस उत्सुक होऊन।

Verse 21

सनाभिकमले विष्णो र्जातो ब्रह्मा हि लोककृत् । सर्वं जलमयं पश्यन्नानाकारमरूपकम्

विष्णूच्या नाभिकमळातून लोकनिर्माता ब्रह्मा उत्पन्न झाला. आजूबाजूला पाहता त्याला सर्व काही जलमय दिसले—निराकार, तरीही अनेक रूपांनी प्रकट होण्यास समर्थ।

Verse 22

तं दृष्ट्वा सहसोद्वेगाद्ब्रह्मा लोकपितामहः । इदमाह तदा पुत्र किं करो मीति निश्चितम्

हे पाहून लोकपितामह ब्रह्मा अचानक व्याकुळ झाले. तेव्हा ते म्हणाले—“हे पुत्रा, मी काय करू?”—असा निश्चय मनात करून।

Verse 23

खे जजान ततो वाणी देवात्सा चाशरीरिणी । तपस्तप विधे धातर्यथा मे दर्शनं भवेत्

मग आकाशात देवांची अशरीरी वाणी झाली: “हे विधाता, तप कर; ज्यायोगे मला तुझे दर्शन घडेल।”

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रातप्यत तपो घोरं परमं दुष्करं महत्

ते वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्म्याने तेथेच अत्यंत घोर, परम, अतिदुष्कर व महान असे तप आचरले।

Verse 25

प्रहसन्स तदा बालरूपेण कमलापतिः । उवाच मधुरां वाचं कृपालुर्बाल लीलया

तेव्हा कमलापती (लक्ष्मीपती) बालरूप धारण करून हसले; कृपाळू होऊन बाललीलेप्रमाणे मधुर वाणी बोलले।

Verse 26

श्रीविष्णुरुवाच । पुत्र त्वं विधिना चाद्य कुरु ब्रह्मांडगोलके । पातालं भूतलं चैव सिंधुसागरकाननम्

श्रीविष्णु म्हणाले—हे पुत्रा, आता विधीनुसार ब्रह्मांड-गोलकात पाताळ, भूतल तसेच नद्या, समुद्र आणि वनांचे प्रदेश निर्माण कर।

Verse 27

वृक्षाश्च गिरयो द्विपदाः पशवस्तथा । पक्षिणश्चैव गंधर्वाः सिद्धा यक्षाश्च राक्षसाः

(तू) वृक्ष व पर्वत, द्विपद व पशू, तसेच पक्षी; आणि गंधर्व, सिद्ध, यक्ष व राक्षस यांचीही सृष्टी कर।

Verse 28

श्वापदाद्याश्च ये जीवाश्चतुराशीतियोनयः । उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव जरायुजास्तथांडजाः

आणि श्वापदादी जीव—चौर्‍याऐंशी योनी—उद्भिज्ज, स्वेदज, जरायुज व अंडज—या सर्वांचीही सृष्टी कर।

Verse 29

एकविंशतिलक्षाणि एकैकस्य च योनयः । कुरु त्वं सकलं चाशु इत्युक्त्वांतरधीयत । ब्रह्मणा निर्मितं सर्वं ब्रह्मांडं च यथोदितम्

प्रत्येकासाठी एकवीस-एकवीस लक्ष योनी आहेत. हे सर्व तू लवकर निर्माण कर—असे सांगून भगवान अंतर्धान पावले. मग ब्रह्म्याने सर्व निर्माण केले आणि सांगितल्याप्रमाणे ब्रह्मांड प्रकट झाले।

Verse 30

यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः । स्थाणुः सुरगुरुर्भानुः प्रचेताः परमेष्ठिनः

त्या सृष्टीक्रमात पितामहाचा जन्म झाला—एकमेव प्रभु प्रजापतीचा; जो स्थाणु, सुरगुरु, भानु, प्रचेताः आणि परमेष्ठी या नावांनी प्रसिद्ध आहे।

Verse 31

यथा दक्षो दक्षपुत्रा स्तथा सप्तर्षयश्च ये । ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः

जसा दक्ष व दक्षपुत्र प्रजासृष्टीचे प्रवर्तक झाले, तसेच सप्तर्षीही झाले. त्यांच्यापासून पुढे प्रजांचे एकवीस अधिपती—प्रजापती—उत्पन्न झाले.

Verse 32

पुरुषश्चाप्रमेयश्च एवं वंश्यर्षयो विदुः । विश्वेदेवास्तथादित्या वसव श्चाश्विनावपि

वंशपरंपरा जाणणारे ऋषी असे सांगतात—पुरुष आणि अप्रमेय तत्त्व; तसेच विश्वेदेव, आदित्य, वसु आणि अश्विनौही दिव्य क्रमाने प्रकट झाले.

Verse 33

यक्षाः पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा । ततः प्रसूता विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः

यक्ष, पिशाच, साध्य, पितर आणि गुह्यकही प्रकट झाले. त्याच प्रसवक्रमातून शुद्ध ज्ञानात स्थित असे आठ निर्मळ ब्रह्मर्षी उत्पन्न झाले.

Verse 34

राजर्षयश्च बहवः सर्वे समुदिता गुणैः । द्यौरापः पृथिवी वायुरंतरिक्षं दिशस्तथा

अनेक राजर्षीही उत्पन्न झाले, सर्व गुणांनी समृद्ध. तसेच द्यौः (स्वर्ग), आपः (जल), पृथ्वी, वायु, अंतरिक्ष आणि दिशाही प्रकट झाल्या.

Verse 35

संवत्सरार्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् । कलाकाष्ठामुहूर्तादि निमे षादि लवास्तथा

क्रमाने संवत्सर, ऋतु, मास, पक्ष, अहोरात्र प्रकट झाले; तसेच काळाची मापे—कला, काष्ठा, मुहूर्त इत्यादी—निमेष व लवपर्यंतही उत्पन्न झाली.

Verse 36

ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगा मन्वन्तरादयः । यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्

नक्षत्रांसह ग्रहचक्र, युगे, मन्वंतर इत्यादी आणि जे काही अन्य आहे—ते सर्व लोकांचे साक्षी व जगताचा आधाररूप होऊन उत्पन्न झाले.

Verse 37

यदिदं दृश्यते चक्रं किंचि त्स्थावरजंगमम् । पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये

हे जे फिरते चक्र दिसते—स्थावर असो वा जंगम—हे पुत्रा, युगक्षयास जगत् पोहोचले की ते पुन्हा संकुचित होऊन लीन होते.

Verse 38

यथर्तावृतुलिंगानि नामरूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्स युगादिकम्

जसे ऋतूंच्या फेरबदलात त्यांची लक्षणे आणि तीच नावे-रूपे पुन्हा पुन्हा दिसतात, तसेच हे वत्सा, युगादी चक्रही पुनःपुन्हा येते.

Verse 39

शिव उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । ब्रह्मणश्च तथा पुत्र वंशस्यैवानुकीर्तनम्

शिव म्हणाले—आता पुढे मी एक शुभ पौराणिक कथा सांगीन; आणि हे पुत्रा, ब्रह्मदेवाच्या वंशाचेही क्रमाने अनुकीर्तन करीन.

Verse 40

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र सहा महर्षी प्रसिद्ध आहेत—मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह आणि क्रतु.

Verse 41

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपाच्चरमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश

मरीचीचा पुत्र कश्यप होता. कश्यपापासून पुढील प्रजा उत्पन्न झाली; त्यांत दक्षाच्या तेरा महाभाग कन्या जन्मल्या.

Verse 42

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा

अदिती, दिती, दनु, काला, दनायु आणि सिंहिका; तसेच क्रोधा, प्रोवा, वसिष्ठा, विनता आणि कपिला—या दक्षाच्या कन्या म्हणून सांगितल्या आहेत.

Verse 43

कण्डूश्चैव सुनेत्रा च कश्यपाय ददौ तदा । अदित्यां द्वादशादित्याः संजाता हि शुभाननाः

तेव्हा कण्डू आणि सुनेत्रा ह्याही कश्यपाला दिल्या. अदितीपासून बारा आदित्य उत्पन्न झाले—तेजस्वी व शुभमुख.

Verse 44

सूर्याद्वै धर्मराड् जज्ञे ते नेदं निर्मितं पुरा । धर्मेण निर्मितं दृष्ट्वा धर्मारण्यमनुत्तमम् । धर्मारण्यमिति प्रोक्तं यन्मया स्कन्द पुण्यदम्

सूर्यापासून धर्मराट जन्मला; त्यानेच प्राचीन काळी हे तीर्थ निर्माण केले. धर्माने घडविलेले हे अनुपम अरण्य पाहून यास ‘धर्मारण्य’ असे नाव पडले—हे स्कंदा, हे पुण्यदायक आहे, असे मी सांगतो.

Verse 45

स्कन्द उवाच । धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा । श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कथयस्व महेश्वर

स्कंद म्हणाला—“धर्मारण्याचे परम पावन आख्यान मला सविस्तर ऐकायचे आहे. हे महेश्वर, सर्व काही सांगावे.”

Verse 46

ईश्वर उवाच । इन्द्राद्याः सकला देवा अन्वयुर्ब्रह्मणा सह । अहं वै तत्र यास्यामि क्षेत्रं पापनिषूदनम्

ईश्वर म्हणाले—इंद्रादि सर्व देव ब्रह्म्यासह मागोमाग निघाले. मीही तेथे जाईन—पापांचा नाश करणाऱ्या त्या पुण्यक्षेत्री.

Verse 47

स्कन्द उवाच । अहमप्यागमिष्यामि तं द्रष्टुं शशिशे खर

स्कंद म्हणाले—मीही त्या पुण्यस्थळाचे दर्शन घेण्यासाठी येईन.

Verse 48

सूत उवाच । ततः स्कन्दस्तथा रुद्रः सूर्यश्चैवानिलोऽनलः । सिद्धाश्चैव सगन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः

सूत म्हणाले—त्यानंतर स्कंद, रुद्र, सूर्य तसेच वायु व अग्नी; सिद्धगण गंधर्वांसह आणि तशीच शुभ अप्सरा—सर्वजण एकत्र झाले.

Verse 49

पिशाचा गुह्यकाः सर्व इन्द्रो वरुण एव च । नागाः सर्वाः समाजग्मुः शुक्रो वाचस्पतिस्तथा

सर्व पिशाच व गुह्यक आले; इंद्र व वरुणही. सर्व नाग तेथे जमले—शुक्र आणि बृहस्पतीसुद्धा.

Verse 50

ग्रहाः सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽष्टौ ध्रुवा दयः । अंतरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः

सर्व ग्रह नक्षत्रांसह आले; अष्ट वसु आणि ध्रुवादि देखील. अंतरिक्षात संचार करणारे सर्व, तसेच पर्वतवासी इतरही (सर्व) जमले.

Verse 51

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे वैकुण्ठं परया मुदा । मन्त्रणार्थं तदा ब्रह्मा विष्णवेऽमितते जसे

तेव्हा ब्रह्मादि सर्व देव परमानंदाने वैकुंठाला गेले. तेथे मंत्रणा करण्यासाठी लोकपितामह ब्रह्मा अमित तेजस्वी विष्णूजवळ गेले.

Verse 52

गत्वा तस्मिंश्च वैकुण्ठे ब्रह्मा लोकपितामहः । ध्यात्वा मुहूर्तमाचष्ट विष्णुं प्रति सुहर्षितः

त्या वैकुंठलोकी पोहोचून लोकपितामह ब्रह्मांनी क्षणभर ध्यान केले; मग अत्यंत हर्षित होऊन विष्णूंना संबोधिले.

Verse 53

ब्रह्मोवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो कृपालो परमेश्वर । स्रष्टा त्वं चैव हर्ता त्वं त्वमेव जगतः पिता

ब्रह्मा म्हणाले— “कृष्ण, कृष्ण! हे महाबाहो, हे कृपाळू परमेश्वरा! तूच स्रष्टा आहेस, तूच संहारकर्ता; तूच जगाचा पिता आहेस.”

Verse 54

नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते कम लाकांत नमस्तेब्रह्मरूपिणे

हे सौम्य विष्णू, तुला नमस्कार; हे गरुडध्वज, तुला नमस्कार। हे कमलाकांत, तुला नमस्कार; हे ब्रह्मरूपधारी, तुला नमस्कार।

Verse 55

नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः । नमस्ते दैत्यनाशाय भक्तानामभयाय च

मत्स्यरूपाला नमस्कार; विश्वरूपालाही नमस्कार। दैत्यनाशकाला नमस्कार, आणि भक्तांना अभय देणाऱ्याला नमस्कार।

Verse 56

कंसघ्नाय नमस्तेस्तु बलदैत्यजिते नमः । ब्रह्मणैवं स्तुतश्चासीत्प्रत्यक्षोऽसौ जनार्द्दनः

हे कंसघ्ना, तुला नमस्कार; हे बलदैत्यजिता, तुला नमस्कार। ब्रह्मदेवांनी अशी स्तुती केल्यावर तोच जनार्दन त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाला।

Verse 57

पीतांबरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः । चतुर्भुजो महा तेजाः शंखचक्रगदाधरः

ते पीतांबरधारी, मेघासारखे श्यामवर्ण; नागाला वाहन केलेले. चतुर्भुज, महातेजस्वी, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे होते.

Verse 58

स्तूयमानः सुरैः सर्वैः स देवोऽमितविक्रमः । विद्याधरैस्तथा नागैः स्तूयमानश्च सर्वशः

तो अमितपराक्रमी देव सर्व देवांनी स्तुतिला जात होता; तसेच विद्याधर आणि नाग यांनीही—सर्व बाजूंनी सर्वत्र त्याची स्तुती होत होती.

Verse 59

उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान् । कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः

तेव्हा तो देव उठून उभा राहिला—असंख्य सूर्यांसारखा दीप्तिमान. कोट्यवधी रत्नांच्या प्रभेने झळकणाऱ्या मुकुटादी अलंकारांनी तो विभूषित होता.