Adhyaya 19
या अध्यायात सूतांच्या निवेदनातून शारदा नावाची युवती गुरुसान्निध्यात वर्षभर कठोर नियमांसह महाव्रत पूर्ण करून उद्यापन करते—ब्राह्मणभोजन व यथायोग्य दान देते. रात्रिजागरणात गुरु व भक्त जप, अर्चना, ध्यान अधिक तीव्र करतात; तेव्हा देवी भवानी (गौरी) घन साकार रूपाने प्रकट होऊन पूर्वांध मुनिला तत्क्षणी दृष्टी प्रदान करते. देवी वर देऊ इच्छिते; मुनि शारदेसाठी आपली प्रतिज्ञा पूर्ण व्हावी म्हणून दीर्घकाळ पतीसहवास व उत्तम पुत्र मागतो. देवी कर्मकारण सांगते—पूर्वजन्मी दांपत्यात कलह निर्माण केल्यामुळे शारदेला वारंवार वैधव्य आले; परंतु पूर्वीच्या देवीपूजनामुळे उरलेले पाप शमले. धर्मसंकटाचे समाधान असे घडते की शारदेला रात्री स्वप्नयोगे पतीचा (जो अन्यत्र पुनर्जन्माला गेला आहे) संग मिळतो; त्या अद्भुत प्रकारे गर्भधारणा होते आणि समाजात आरोप होतात. तेव्हा अशरीरी वाणी तिचे पतिव्रत्य जाहीर करून निंदकांना तत्काळ दंडाची चेतावणी देते; ज्येष्ठजन अपूर्व गर्भोत्पत्तीच्या पूर्वदृष्टांतांनी घटना समजावतात. अखेरीस तेजस्वी पुत्र जन्मतो व शिक्षित होतो; गोकर्ण तीर्थी दांपत्य एकमेकांना ओळखून पुत्राद्वारे व्रतफळाची संक्रांती करून दिव्यधामास प्राप्त होते. फलश्रुतीत श्रवण-पाठाने पापनाश, समृद्धी, आरोग्य, स्त्रियांचे सौभाग्य व परमगती सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं महाव्रतं तस्याश्चरंत्या गुरुसन्निधौ । संवत्सरो व्यतीयाय नियमासक्तचेतसः
सूत म्हणाले—अशा प्रकारे गुरुच्या सान्निध्यात महाव्रत आचरित असताना, नियमांमध्ये आसक्त चित्त असलेल्या तिचा एक पूर्ण संवत्सर व्यतीत झाला।
Verse 2
संवत्सरांते सा बाला तत्रैव पितृमंदिरे । चकारोद्यापनं सम्यग्विप्रभोजनपूर्वकम्
वर्षाच्या शेवटी त्या बालिकेने तेथेच पित्याच्या घरी, ब्राह्मणभोजनापासून आरंभ करून, विधिपूर्वक उद्यापन (समापनकर्म) केले।
Verse 3
दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः । विसृज्य तान्नमस्कृत्य पितृभ्यामभिनंदिता
त्या ब्राह्मणांना यथायोग्य दक्षिणा देऊन, नमस्कार करून त्यांना निरोप दिला; आणि आई-वडिलांनी तिचे अभिनंदन करून आशीर्वाद दिला।
Verse 4
उपोषिता स्वयं तस्मिन्दिने नियममाश्रिता । जजाप परमं मंत्रमुपदिष्टं महात्मना
त्या दिवशी तिने स्वतः उपवास केला व नियमपालनाचा आश्रय घेतला; महात्म्याने उपदेशिलेला परम मंत्र जपला।
Verse 5
अथ प्रदोषसमये प्राप्ते संपूज्य शंकरम् । तस्मिन्गृहांतिकमठे गुरोस्तस्य च सन्निधौ
मग प्रदोषकाळ आला तेव्हा तिने शंकराची विधिपूर्वक पूजा केली; आणि घराजवळील त्या मठात गुरूंच्या सान्निध्यात राहिली।
Verse 6
जपार्चनरता साध्वी ध्यायती परमेश्वरम् । तस्मिञ्जागरणे रात्रावुपविष्टा शिवांतिके
जप-पूजेत रत असलेली ती साध्वी परमेश्वराचे ध्यान करीत होती; आणि जागरणाच्या त्या रात्री शिवाजवळ बसून राहिली।
Verse 7
युग्मम् । तस्यां रात्रौ तया सार्धं स मुनिर्जगदंबिकाम् । जपध्यान तपोभिश्च तोषयामास पार्वतीम्
त्या रात्री तिच्यासह त्या मुनींनी जप, ध्यान आणि तप यांच्या द्वारा जगदंबिका पार्वतीला संतुष्ट केले।
Verse 8
तस्याश्च भक्त्या व्रतभाविताया मुनेस्तपोयोगसमाधिना च । तुष्टा भवानी जगदेकमाता प्रादुर्बभूवा कृतसांद्रमूर्तिः
तिच्या व्रतांनी परिपक्व झालेल्या भक्तीने आणि मुनींच्या तप, योग व गाढ समाधीने प्रसन्न होऊन जगन्माता भवानी साक्षात् घनमूर्ती धारण करून त्यांच्या समोर प्रकट झाली।
Verse 9
प्रादुर्भूता यदा गौरी तयोरग्रे जगन्मयी । अन्धोऽपि तत्क्षणादेव मुनिः प्राप दृशोर्द्वयम्
जेव्हा जगन्मयी गौरी त्या दोघांच्या समोर प्रकट झाली, तेव्हा अंध असलेल्या मुनींनाही त्या क्षणीच दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी प्राप्त झाली।
Verse 10
तां वीक्ष्य जगतां धात्रीमाविर्भूतां पुरःस्थिताम् । निपेततुस्तत्पदयोः स मुनिः सा च कन्यका
समोर प्रकट होऊन उभी असलेल्या जगद्धात्रीला पाहून तो मुनि आणि ती कन्या—दोघेही तिच्या चरणांवर पडले।
Verse 11
तौ भक्तिभावोच्छ्वसितामलाशयावानंदबाष्पोक्षित सर्वगात्रौ । उत्थाप्य देवी कृपया परिप्लुता प्रेम्णा बभाषे मृदुवल्गुभाषिणी
भक्तीने त्यांची निर्मळ अंतःकरणे उचंबळली होती आणि आनंदाश्रूंनी सर्व अंग भिजले होते; हे पाहून करुणामयी देवीने त्यांना उठवून प्रेमाने कोमल, मधुर वाणीने बोलली।
Verse 12
देव्युवाच । प्रीतास्मि ते मुनिश्रेष्ठ वत्से प्रीतास्मि तेऽनघे । किं वा ददाम्यभिमतं देवानामपि दुर्लभम्
देवी म्हणाली—हे मुनिश्रेष्ठ, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; वत्से, हे निष्पापे, मी तुझ्यावरही प्रसन्न आहे। सांग, देवांनाही दुर्लभ असा कोणता प्रिय वर तुला द्यावा?
Verse 13
मुनिरुवाच । एषा तु शारदा नाम कन्या तु गतभतृका । मया प्रतिश्रुतं चास्यै तुष्टेन गतचक्षुषा
मुनी म्हणाले—ही शारदा नावाची कन्या असून ती पतीवियोगिनी झाली आहे. मी नेत्रहीन असूनही संतुष्टचित्ताने तिला एक वचन दिले आहे.
Verse 14
सह भर्त्रा चिरं कालं विहृत्य सुतमुत्तमम् । लभस्वेति मया प्रोक्तं सत्यं कुरु नमोऽस्तु ते
मी तिला म्हटले—‘पतीसह दीर्घकाळ सुखाने विहार करून उत्तम पुत्र प्राप्त कर.’ हे देवी, माझे वचन सत्य कर; तुला नमस्कार असो.
Verse 15
श्रीदेव्युवाच । एषा पूर्वभवे बाला द्राविडस्य द्विजन्मनः । आसीद्द्वितीया दयिता भामिनी नाम विश्रुता
श्रीदेवी म्हणाल्या—पूर्वजन्मी ही बाला द्राविड देशातील एका द्विजाची दुसरी प्रिय पत्नी होती; ‘भामिनी’ या नावाने ती प्रसिद्ध होती.
Verse 16
सा भर्तृप्रेयसी नित्यं रूपमाधुर्यपेशला । भर्तारं वशमानिन्ये रूपवश्यादिकैतवैः
ती सदैव पतीची अतिशय प्रिया होती, रूप-माधुर्याने मनोहर. रूपवशीकरण इत्यादी कपटयुक्त उपायांनी तिने पतीला आपल्या वशात केले.
Verse 17
अस्यां चासक्तहृदयः स विप्रो मोहयंत्रितः । कदाचिदपि नैवागाज्ज्येष्ठपत्नीं पतिव्रताम्
तिच्यात आसक्त झालेले हृदय असलेला तो ब्राह्मण मोहाच्या बंधनात अडकून कधीही आपल्या ज्येष्ठ पतिव्रता पत्नीपाशी गेला नाही.
Verse 18
अनभ्यागमनाद्भर्तुः सा नारी पुत्रवर्जिता । सदा शोकेन संतप्ता कालेन निधनं गता
पती परत न आल्यामुळे ती स्त्री पुत्रविहीन राहिली; सदैव शोकाने संतप्त होऊन कालांतराने ती मरण पावली.
Verse 19
अस्या गृहसमीपस्थो यः कश्चिद्ब्राह्मणो युवा । इमां वीक्ष्याथ चार्वंगीं कामार्तः करमग्रहीत्
तिच्या घराजवळ राहणाऱ्या एका तरुण ब्राह्मणाने त्या सुंदर अंगे असलेल्या स्त्रीला पाहून कामातुर होऊन तिचा हात धरला.
Verse 20
अनया रोषताम्राक्ष्या स विप्रस्तु निवारितः । इमां स्मरन्दिवानक्तं निधनं प्रत्यपद्यत
रागाने लाल डोळे झालेल्या त्या स्त्रीने त्या ब्राह्मणाला रोखले; परंतु दिवसरात्र तिचेच स्मरण करत तो मरण पावला.
Verse 21
एषा संमोह्य भर्तारं ज्येष्ठपत्न्यां पराङ्मुखम् । चकार तेन पापेन भवेस्मिन्विधवाऽभवत्
हिने पतीला मोहित करून त्याला त्याच्या ज्येष्ठ पत्नीपासून परान्मुख केले होते; त्या पापाने या जन्मात ती विधवा झाली.
Verse 22
याः कुर्वंति स्त्रियो लोके जायापत्योश्च विप्रियम् । तासां कौमारवैधव्यमेकविंशतिजन्मसु
जगात ज्या स्त्रिया पती-पत्नीमध्ये वैर किंवा दुरावा निर्माण करतात, त्यांना एकवीस जन्मांपर्यंत बालवैधव्य प्राप्त होते.
Verse 23
यदेतया पूर्वभवे मत्पूजा महती कृता । तेन पुण्येन तत्पापं नष्टं सर्वं तदैव हि
पूर्वजन्मी तिने माझी महान पूजा केली होती; त्या पुण्यबळाने तिचे ते पाप त्याच क्षणी सर्वस्वी नष्ट झाले.
Verse 24
यो विप्रो विरहार्तः सन्मृतः कामविमोहितः । सोऽस्याः पाणिग्रहं कृत्वा भवेस्मिन्निधनं गतः
विरहाने व्याकुळ व काममोहाने भ्रमित तो ब्राह्मण मरण पावला; आणि या जन्मी तिचा पाणिग्रहण करून तो पुन्हा निधनास गेला.
Verse 25
प्राग्जन्मपतिरेतस्याः पांड्यराष्ट्रेषु सोऽधुना । जातो विप्रवरः श्रीमान्सदारः सपरिच्छदः
तिचा पूर्वजन्मीचा पतीच आता पांड्यदेशात जन्मला आहे; तो श्रीमंत, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पत्नी व गृहपरिवारासह आहे.
Verse 26
तेन भर्त्रा प्रतिनिशं सैषा प्रेम्णाभिसंगता । स्वप्ने रतिसुखं यातु श्रेष्ठं जागरणादपि
त्या पतीशी ती प्रत्येक रात्री प्रेमाने संयुक्त होते; स्वप्नात तिला रतिसुख मिळते, जे जागृत अवस्थेपेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
Verse 27
षष्ट्युत्तरत्रिशतयोजनदूरसंस्थो देशादितो द्विजवरः स च कर्मगत्या । एनां वधूं प्रतिनिशं मनसोभिरामां स्वप्नेषु पश्यति चिरं रतिमादधानः
येथून तीनशे साठाहून अधिक योजन दूर देशात असूनही तो श्रेष्ठ ब्राह्मण कर्मगतीने या मनोहर वधूस प्रतिरात्री स्वप्नात पाहतो आणि दीर्घकाळ तिच्याशी रतिसुखात रमतो.
Verse 28
सैषा वै स्वप्नसंगत्या पत्युः प्रतिनिशं सती । कालेन लप्स्यते पुत्रं वेदवेदांगपारगम्
ही सती स्त्री स्वप्नातील प्रतिरात्रि पतीसंगतीने, काळाच्या ओघात वेद‑वेदांगांत पारंगत असा पुत्र प्राप्त करील।
Verse 29
एतस्यां तनयं जातमात्मनश्चिरसंगमात् । सोऽपि विप्रोऽनिशं स्वप्ने द्रक्ष्यति प्रेमभावितम्
तिच्यापासून दीर्घकाळ नियत संगमामुळे एक पुत्र जन्मेल; तोही ब्राह्मण होऊन, प्रेमभावाने भरलेल्या अंतःकरणाने, निरंतर स्वप्नात (प्रियेला) पाहील।
Verse 30
अनयाराधिता पूर्वे भवे साहं महामुने । अस्यैव वरदानाय प्रादुर्भूतास्मि सांप्रतम्
हे महामुने! पूर्वजन्मी हिने माझी आराधना केली होती; म्हणून हिलाच वर देण्यासाठी मी आता प्रकट झाले आहे।
Verse 31
सूत उवाच । अथोवाच महादेवी तां बालां प्रति सादरम् । अयि वत्से महाभागे शृणु मे परमं वचः
सूत म्हणाले—तेव्हा महादेवीने त्या बालिकेस सादरपणे म्हटले—“अग वत्से, महाभागे! माझे परम वचन ऐक।”
Verse 32
यदा कदापि भर्त्तारं क्वापि देशे पुरातनम् । द्रक्ष्यसि स्वप्नदृष्टं प्राक्ज्ञास्यसे त्वं विचक्षणा
जेव्हा कधी एखाद्या प्राचीन कीर्तीच्या देशात तू पूर्वी स्वप्नात पाहिलेला तो पती पाहशील, तेव्हा तू—विचक्षणा—त्याला तत्क्षणी ओळखशील।
Verse 33
त्वां द्रक्ष्यति स विप्रोपि सुनयां स्वप्नलक्षणाम् । तदा परस्परालापो युवयोः संभविष्यति
तो ब्राह्मणही तुला—स्वप्नलक्षणयुक्त सु-नया—पाहील; तेव्हा तुमा दोघांमध्ये परस्पर संवाद होईल.
Verse 34
तदा स्वतनयं भद्रे तस्मै देहि बहुश्रुतम् । फलमस्य व्रतस्याग्र्यं तस्य हस्ते समर्पय
तेव्हा, हे भद्रे, बहुश्रुत असा तुझा स्वतःचा पुत्र त्याला दे; आणि या व्रताचे श्रेष्ठ फळ त्याच्या हाती अर्पण कर.
Verse 35
ततः प्रभृति तस्यैव वशे तिष्ठ सुमध्यमे । युवयोदैहिकः संगो माभूत्स्वप्नरतादृते
त्या वेळेपासून, हे सुमध्यमे, त्याच्याच अधीन राहा; आणि स्वप्नरतीखेरीज तुमा दोघांचा देहिक संग होऊ नये.
Verse 36
कालात्पंचत्वमापन्ने तस्मिन्ब्राह्मणसत्तमे । अग्निं प्रविश्य तेनैव सह यास्यसि मत्पदम्
काळानुसार तो श्रेष्ठ ब्राह्मण पंचत्वास गेल्यावर, अग्नीत प्रवेश करून तू त्याच्यासह माझ्या धामास जाशील.
Verse 37
पुत्रस्ते भविता सुभ्रु सर्वलोकमनोरमः । संपदश्च भविष्यंति प्राप्स्यते परमं पदम्
हे सुभ्रु, तुझा पुत्र सर्व लोकांना आनंद देणारा होईल; संपत्तीही प्राप्त होतील आणि परम पदाची प्राप्ती होईल.
Verse 38
सूत उवाच । इत्युक्त्वा त्रिजगन्माता दत्त्वा तस्यै मनोरथम् । तयोः संपश्यतोरेव क्षणेनादर्शनं गता
सूत म्हणाले—असे बोलून त्रिजगन्मातेने तिला मनोवांछित वर दिला; आणि ते दोघे पाहत असतानाच ती क्षणात अदृश्य झाली।
Verse 39
सापि बाला वरं लब्ध्वा पार्वत्याः करुणानिधेः । अवाप परमानंदं पूजयामास तं गुरुम्
ती बाळाही—करुणानिधी पार्वतीकडून वर मिळवून—परमानंदास प्राप्त झाली आणि त्या गुरूची भक्तिभावाने पूजा करू लागली।
Verse 40
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां स मुनिर्लब्धलोचनः । तस्याः पित्रोश्च तत्सर्वं रहस्याचष्ट धर्मवित्
ती रात्रि संपल्यावर मुनिंना पुन्हा दृष्टी प्राप्त झाली; आणि धर्मवित् मुनिंनी तिच्या आई-वडिलांना ते सर्व रहस्याने सांगितले।
Verse 41
अथ सर्वानुपामंत्र्य शारदां च यशस्विनीम् । विधायानुग्रहं तेषां ययौ स्वैरगतिर्मुनिः
मग मुनिंनी सर्वांची निरोप घेतला—विशेषतः यशस्विनी शारदेचा—आणि त्यांना कृपाशीर्वाद देऊन, स्वैरगतीने प्रस्थान केले।
Verse 42
एवं दिनेषु गच्छत्सु सा बाला च प्रतिक्षणम् । भर्तुः समागमं लेभे स्वप्ने सुख विवर्धनम्
अशा रीतीने दिवस जात असताना ती युवती प्रतिक्षणी स्वप्नात पतीचा समागम अनुभवत असे; त्यामुळे तिचे सुख सतत वाढत गेले।
Verse 43
गौर्या वरप्रदानेन शारदा विशदव्रता । दधार गर्भं स्वप्नेपि भर्तुः संगानुभावतः
गौरीच्या वरदानामुळे, निर्मळ व्रताने दृढ शारदेने स्वप्नातही पती-संगाच्या प्रभावाने गर्भ धारण केला.
Verse 44
तां श्रुत्वा भर्तृरहितां शारदां गर्भिणी सतीम् । सर्वे धिगिति प्रोचुस्तां जारिणीति जगुर्जनाः
पती नसतानाही शारदा गर्भवती आहे असे ऐकून सर्वांनी ‘धिक्कार!’ म्हटले; लोकांनी तिला ‘जारिणी’ म्हणून हिणवले.
Verse 45
संपरेतस्य तद्भर्तुर्ये जातिकुलवबांधवाः । तां वार्तां दुःसहां श्रुत्वा ययुस्तत्पितृमंदिरम्
त्या दिवंगत पतीचे जाति-कुलबंधू ते असह्य वृत्त ऐकून तिच्या पित्याच्या घरी गेले.
Verse 46
अथ सर्वे समायाता ग्रामवृद्धाश्च पंडिताः । समाजं चक्रिरे तत्र कुलवृद्धैः समन्वितम्
मग तेथे गावचे वृद्ध व पंडित सर्वजण जमले; कुलवृद्धांसह त्यांनी सभा भरविली.
Verse 47
अन्तर्वत्नीं समाहूय शारदां विनताननाम् । अतर्जयन्सुसंक्रुद्धाः केचिदासन्पराङ्मुखाः
गर्भवती, लज्जितमुख शारदेला बोलावून काही जण अतिशय संतापून तिला धमकावू व झिडकारू लागले; काही जण तोंड फिरवून बसले.
Verse 48
अयि जारिणि दुर्बुद्धे किमेतत्ते विचेष्टितम् । अस्मत्कुले सुदुष्कीर्त्तिं कृतवत्यसि बालिशे
अगं व्यभिचारिणी, दुष्ट बुद्धीच्या! हे तुझे कसले वर्तन? अगं मूर्ख मुली, तू आमच्या कुळाला घोर कलंक लावला आहेस.
Verse 49
इति संतर्जयंतस्ते ग्रामवृद्धा मनीषिणः । सर्वे संमंत्रयामासुः किं कुर्म इति भाषिणः
अशा प्रकारे तिला धमकावत आणि रागावत, गावातील त्या ज्ञानी वृद्धांनी एकत्र विचारविनिमय केला की, 'आता आपण काय करावे?'
Verse 50
तत्रोचुः के च वृद्धास्तां बालां प्रति विनिर्दयाः । एषा पापमतिर्बाला कुलद्वयविनाशिनी
तिथे त्या तरुणीबद्दल निर्दयी असलेल्या काही वृद्धांनी म्हटले: 'ही पापबुद्धी मुलगी दोन्ही कुळांचा नाश करणारी आहे.'
Verse 51
कृत्वास्याः केशवपनं छित्त्वा कर्णौ च नासिकाम् । निर्वास्यतां बहिर्ग्रामात्परित्यज्य स्वगोत्रतः
'हिचे मुंडन करून, कान आणि नाक कापून, तिला आपल्या गोत्रातून बहिष्कृत करून गावाबाहेर हाकलून द्यावे.'
Verse 52
इति सर्वे समालोच्य तां तथा कर्तुमुद्यताः । अथांतरिक्षे संभूता शुश्रुवे वागगोचरा
सर्वांनी असा विचार करून तिला तसे करण्यास ते सज्ज झाले. तेवढ्यात आकाशातून एक अगोचर वाणी ऐकू आली.
Verse 53
अनया न कृतं पापं न चैव कुलदूषणम् । व्रतभंगो न चैतस्यास्सुचरित्रेयमंगना
हिने कोणतेही पाप केले नाही, किंवा कुळाला कलंक लावला नाही. हिचा कोणताही व्रतभंग झाला नाही; ही स्त्री सुचरित्र आहे.
Verse 54
इतः परमियं नारी जारिणीति वदंति ये । तेषां दोषविमूढानां सद्यो जिह्वा विदीर्यते
यापुढे जे लोक या स्त्रीला व्यभिचारिणी म्हणतील, दोषाने मोहित झालेल्या त्या लोकांची जीभ तत्काळ फाटेल.
Verse 55
इत्यंतरिक्षे जनितां वाणीं श्रुत्वाऽशरीरिणीम् । सर्वे प्रजहृषुस्तस्या जननीजनकादयः
आकाशात झालेली ही अशरीरी वाणी ऐकून तिचे आई-वडील इत्यादी सर्वजण अत्यंत आनंदी झाले.
Verse 56
ततः ससंभ्रमाः सर्वे ग्रामवृद्धाः सभाजनाः । मुहूर्त्तं मौनमालंब्य भीतास्तस्थुरधोमुखाः
त्यानंतर गोंधळलेले सर्व गावकरी आणि सभासद, क्षणभर मौन धारण करून, भयभीत होऊन खाली मान घालून उभे राहिले.
Verse 57
तत्र केचिदविश्वस्ता मिथ्यावाणीत्यवादिषुः । तेषां जिह्वा द्विधा भिन्ना ववमुस्ते कृमीन्क्षणात्
तिथे काही अविश्वासू लोकांनी 'ही खोटी वाणी आहे' असे म्हटले. त्यांची जीभ दोन भागात फाटली आणि ते क्षणात किडे ओकू लागले.
Verse 58
ततः संपूजयामासुस्तां बालां ज्ञातिबांधवाः । बांधवाश्च स्त्रियो वृद्धाः शशंसुः साधुसाध्विति
त्यानंतर तिच्या ज्ञाती-बांधवांनी त्या बालिकेचा यथाविधी सन्मान केला. आणि कुलातील वृद्ध स्त्रिया वारंवार तिची प्रशंसा करीत म्हणाल्या— “साधु, साधु!”
Verse 59
मुमुचुः केचिदानंदबाष्पबिंदून्कुलोत्तमाः । कुलस्त्रियः प्रमुदितास्तामुद्दिश्य समाश्वसन्
कुलातील काही श्रेष्ठ जन आनंदाश्रू ढाळू लागले. आणि घरातील स्त्रिया हर्षित होऊन, तिच्याच हेतूने, तिला धीर देणारी वचने बोलू लागल्या.
Verse 60
अथ तत्रापरे प्रोचुर्देवो वदति नानृतम् । कथमेषां दधौ गर्भं शीलान्न चलिता ध्रुवम्
मग तेथे काही जण म्हणाले— “देव असत्य बोलत नाही. तरीही हिने गर्भ कसा धारण केला? निश्चयच ती शीलापासून ढळलेली नाही.”
Verse 61
इति सर्वान्सभ्यजना न्संशयाविष्टचेतसः । विलोक्य वृद्धस्तत्रैको सर्वज्ञो लोकतत्त्ववित्
अशा रीतीने संशयग्रस्त मनाने बसलेल्या सर्व सभ्यजनांकडे पाहून, तेथे एक वृद्ध—सर्वज्ञ व लोकतत्त्ववेत्ता—सर्वांकडे निरखून पाहू लागला.
Verse 62
मायामयमिदं विश्वं दृश्यते श्रूयते च यत् । किं भाव्यं किमभाव्यं वा संसारेऽस्मिन्क्षणात्मके
हे विश्व—जे काही दिसते आणि जे काही ऐकू येते—ते सर्व मायामय आहे. या क्षणभंगुर संसारात काय ‘भाव्य’ आणि काय ‘अभाव्य’?
Verse 64
यूपकेतोश्च राजर्षेः शुक्रं निपतितं जले । सशुक्रं तज्जलं पीत्वा वेश्या गर्भं दधौ किल
राजर्षी यूपकेतूचे वीर्य पाण्यात पडले. ते वीर्य-मिश्रित जल पिऊन एका वेश्येने, असे म्हणतात, गर्भ धारण केला.
Verse 65
मुनेर्विभांडकस्यापि शुक्रं पीत्वा सहांभसा । हरिणी गर्भिणी भूत्वा ऋष्यशृंगमसूयत
तसेच मुनि विभांडकाचे वीर्य पाण्यासह पिऊन एक हरिणी गर्भिणी झाली आणि तिने ऋष्यशृंगाला जन्म दिला.
Verse 66
सुराष्ट्रस्य तथा राज्ञः करं स्पृष्ट्वा मृगांगना । तत्क्षणाद्गर्भिणी भूत्वा मुनिं प्रासूत तापसम्
तसेच सुराष्ट्राच्या राजाचा हात फक्त स्पर्श करताच एक मृगी त्या क्षणी गर्भिणी झाली आणि तिने एक तपस्वी मुनि प्रसविला.
Verse 67
तथा सत्यवती नारी शफरीगर्भसंभवा । तथैव महिषीगर्भो जातश्च महिषासुरः
तसेच सत्यवती ही स्त्री शफरी माशाच्या गर्भातून उत्पन्न झाली; आणि त्याचप्रमाणे महिषीच्या गर्भातून महिषासुर जन्मला.
Verse 68
तथा संति पुरा नार्यः कारुण्याद्गर्भसंभवाः । तथा हि वसुदेवेन रोहिण्या स्तनयोऽभवत्
तसेच प्राचीन काळी करुण्यामुळे (अद्भुत निमित्ताने) गर्भसंभव झालेल्या स्त्रिया होत्या. त्याचप्रमाणे वसुदेवामुळे रोहिणीला संतान प्राप्त झाले.
Verse 69
देवतानां महर्षीणां शापेन च वरेण च । अयुक्तमपि यत्कर्म युज्यते नात्र संशयः
देवता व महर्षी यांच्या शापाने आणि वराने जे कर्म अयुक्त वाटते, तेही योग्य ठरते—यात संशय नाही।
Verse 70
सांबस्य जठराज्जातं मुसलं मुनिशापतः । युवनाश्वस्य गर्भोऽभून्मुनीनां मंत्रगौरवात्
मुनींच्या शापामुळे सांबाच्या उदरातून मुसळ उत्पन्न झाले; आणि मुनींच्या मंत्रांच्या गंभीर प्रभावाने युवनाश्वालाही गर्भधारणा झाली।
Verse 71
नूनमेषापि कल्याणी महर्षेः पादसेवनात् । महाव्रतानुभावाच्च धत्ते गर्भमनिं दिता
निश्चितच ही कल्याणी, निर्दोष स्त्री महर्षींच्या पादसेवनाने आणि महाव्रतांच्या प्रभावाने गर्भ धारण करते।
Verse 72
अस्मिन्नर्थे रहस्येनां सत्यं पृच्छंतु योषितः । ततो निवृत्तसंदेहो भविष्यति महाजनः
या विषयात स्त्रियांनी गुप्तपणे तिच्याकडून सत्य विचारावे; मग लोकांचा संशय दूर होईल।
Verse 73
ततस्तद्वचनादेव तामपृच्छन्स्त्रियो मिथः । ताभ्यः शशंस तत्सर्वं सा स्ववृत्तं महाद्भुतम्
मग त्या वचनाप्रमाणे स्त्रियांनी आपसांत तिला विचारले; आणि तिने आपला सर्व अत्यंत अद्भुत वृत्तांत त्यांना यथावत सांगितला।
Verse 74
विजानंतस्ततः सर्वे मानयित्वा च तां सतीम् । मोदमानाः प्रशंसंतः प्रययुः स्वं स्वमालयम्
हे सर्व जाणून त्यांनी त्या सती साध्वीचा मान केला; आनंदित होऊन तिची स्तुती करीत ते आपापल्या घरी निघून गेले।
Verse 75
अथ काले शुभे प्राप्ते शारदा विमलाशया । असूत तनयं बाला बालार्कसमतेजसम्
मग शुभ काळ येताच निर्मळ आशयाची शारदा उदयत्या बालसूर्यासारख्या तेजस्वी पुत्रास जन्म देऊ लागली।
Verse 76
स कुमारो महोदारलक्षणः कमलेक्षणः । अवाप्य महतीं विद्यां बाल्य एव महामतिः
तो कुमार उदार लक्षणांनी युक्त व कमळासारख्या नेत्रांचा होता; बाल्यावस्थेतच त्याने महान विद्या प्राप्त केली—तो खरोखर महामती होता।
Verse 77
अथोपनीतो गुरुणा काले लोकमनोरमः । स शारदेय एवेति लोके ख्याति मवाप ह
मग योग्य काळी गुरूंनी त्याचे उपनयन केले; लोकांना मनोहर असा तो बालक ‘शारदेय’ या नावाने जगात प्रसिद्ध झाला।
Verse 78
ऋग्वेदमष्टमे वर्षे नवमे यजुषां गणम् । दशमे सामवेदं च लीलयाध्यगमत्सुधीः
आठव्या वर्षी त्याने ऋग्वेद, नवव्या वर्षी यजुर्वेदाचे संहिता-समूह, आणि दहाव्या वर्षी सामवेद—तो सुधी जणू खेळत-खेळतच—अध्ययन करून घेतला।
Verse 79
अथ त्रिलोकमहिते संप्राप्ते शिवपर्वणि । गोकर्णं प्रययुः सर्वे जनाः सर्वनिवासिनः
मग त्रैलोक्यात महिमावंत शिवपर्व येताच, सर्व प्रदेशांत राहणारे सर्व लोक गोकर्णाकडे निघाले।
Verse 80
शारदापि स्वपुत्रेण गोकर्णं प्रययौ सती
सती शारदाही आपल्या पुत्रासह गोकर्णास गेली।
Verse 81
तत्रापश्यत्समायातं सदा स्वप्नेषु लक्षितम् । पूर्वजन्मनि भर्त्तारं द्विजबंधुजनावृतम्
तेथे तिने त्याला येताना पाहिले—ज्याला ती नेहमी स्वप्नांत ओळखत असे; पूर्वजन्मातील आपल्या पतीला, द्विज बंधुजनांनी वेढलेला।
Verse 82
तं दृष्ट्वा प्रेमनिर्विण्णा पुलकांकितविग्रहा । निरुद्धबाष्पप्रसरा तस्थौ तन्न्यस्तलोचना
त्याला पाहताच ती प्रेमाने व्याकुळ झाली; अंगावर रोमांच उठला; अश्रूंचा प्रवाह आवरून, नजर त्याच्यावर स्थिर ठेवून ती उभी राहिली।
Verse 83
स च विप्रोऽपि तां दृष्ट्वा रूपलक्षणलक्षिताम् । स्वप्ने सदा भुज्यमानामात्मनो रतिदायिनीम्
तो ब्राह्मणही तिला पाहून—रूप व शुभलक्षणांनी युक्त—तिलाच ओळखला, जिला तो स्वप्नांत नेहमी हृदयाला आनंद देणारी म्हणून अनुभवत असे।
Verse 84
तं कुमारमपि स्वप्ने दृष्ट्वा चात्म शरीरजम् । विलोक्य विस्मयाविष्टस्तदंतिकमुपाययौ
स्वप्नातही ज्याला पूर्वी पाहिले होते आणि जो स्वतःच्या देहातून उत्पन्न झाला होता, त्या कुमारालाही पाहून तो विस्मयाने भरून गेला व त्यांच्याजवळ जाऊन पोहोचला।
Verse 85
भद्रे त्वां प्रष्टुमिच्छामि यत्किंचिन्मनसि स्थितम् । इति प्रथममाभाष्य रहः स्थानं निनाय ताम्
“भद्रे, तुझ्या मनात जे काही आहे ते मला विचारायचे आहे.” असे प्रथम बोलून त्याने तिच्याशी संवाद केला आणि तिला एकांतस्थानी नेले।
Verse 86
का त्वं कथय वामोरु कस्य भार्यासि सुव्रते । को देशः कस्य वा पुत्री किन्नामेत्यब्रवीच्च ताम्
तो म्हणाला—“तू कोण आहेस? सांग, हे वामोरु; तू कोणाची पत्नी आहेस, हे सुव्रते? तू कोणत्या देशाची, कोणाची कन्या, आणि तुझे नाव काय?”
Verse 87
इति तेन समापृष्टा सा नारी बाष्पलोचना । व्याजहारात्मनोवृत्तं बाल्ये वैधव्यकारणम्
अशा रीतीने विचारल्यावर ती स्त्री, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, आपल्या जीवनाची हकीकत आणि बालपणी वैधव्य येण्याचे कारण सांगू लागली।
Verse 88
पुनः पप्रच्छ तां बालां पुत्रः कस्यायमुत्तमः । कथं धृतो वा जठरे बालोऽयं चंद्रसन्निभः
पुन्हा त्याने त्या तरुणीला विचारले—“हा उत्तम पुत्र कोणाचा आहे? आणि चंद्रासारखा हा बालक गर्भात कसा धारण झाला व कसा पोटात ठेवला गेला?”
Verse 90
इति तस्या वचः श्रुत्वा विहस्य ब्राह्मणोत्तमः । प्रोवाच कष्टात्कष्टं हि चरितं तव भामिनि
तिचे वचन ऐकून श्रेष्ठ ब्राह्मण हसून म्हणाला—“हे भामिनी, तुझे जीवनचरित्र खरोखरच कष्टावर कष्ट आहे.”
Verse 91
पाणिग्रहणमात्रं ते कृत्वा भर्त्ता मृतः किल । कथं चायं सुतो जातस्तस्य कारणमुच्यताम्
“तुझ्याशी केवळ पाणिग्रहण-संस्कार करूनच तुझा पती मरण पावला, असे म्हणतात. मग हा पुत्र कसा जन्मला? त्याचे कारण सांग.”
Verse 92
इति तेनोदितां वाणीमाकर्ण्यातीव लज्जिता । क्षणं चाश्रुमुखी भूत्वा धैर्यादित्थमभाषत
त्याने उच्चारलेली वाणी ऐकून ती अत्यंत लज्जित झाली. क्षणभर अश्रूंनी भरलेला मुख करून, मग धैर्य धरून ती असे बोलली.
Verse 93
शारदोवाच । तदलं परिहासोक्त्या त्वं मां वेत्सि महामते । त्वामहं वेद्मि चार्थेऽस्मिन्प्रमाणं मन आवयोः
शारदा म्हणाली—“आता परिहासाची वाणी पुरे. हे महामते, तू मला ओळखतोस आणि मीही तुला ओळखते. या विषयात प्रमाण आपल्या दोघांच्या अंतःकरणातील जाणिवाच आहे.”
Verse 94
इत्युक्त्वा सर्वमावेद्य देव्या दत्तं वरादिकम् । व्रतस्यार्धं कुमारं तं ददौ तस्मै धृतव्रतम्
असे बोलून तिने सर्व काही सांगितले—देवीने दिलेले वर इत्यादी—आणि व्रताच्या ‘अर्धफल’समान त्या कुमाराला व्रतनिष्ठ त्या ब्राह्मणास अर्पण केले.
Verse 95
सोऽपि प्रमुदितो विप्रः कुमारं प्रतिगृह्य तम् । पित्रोरनुमतेनैव तां निनाय निजालयम्
तो विप्रही अत्यंत आनंदित होऊन त्या कुमारास स्वीकारून, आई‑वडिलांच्या अनुमतीने तिला आपल्या निजगृही घेऊन गेला।
Verse 96
सापि स्थित्वा बहून्मासांस्तस्य विप्रस्य मंदिरे । तस्मिन्कालवशं प्राप्ते प्रविश्याग्निं तमन्वगात्
तीही त्या विप्राच्या घरी अनेक महिने राहिली. तो कालवश (देहत्याग) झाल्यावर ती अग्नीत प्रवेश करून त्याच्या मागोमाग गेली।
Verse 97
ततस्तौ दंपती भूत्वा विमानं दिव्यमास्थितौ । दिव्यभोगसमायुक्तौ जग्मतुः शिवमंदिरम्
त्यानंतर ते दोघे दांपत्य झाले व दिव्य विमानावर आरूढ झाले. दिव्य भोगांनी युक्त होऊन ते शिवधाम (शिवमंदिर) येथे गेले।
Verse 98
इत्येततत्पुण्यमाख्यानं मया समनुवर्णितम् । पठतां शृण्वतां सम्यग्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
अशा रीतीने हे पुण्यदायक आख्यान मी सम्यक् वर्णन केले. जे श्रद्धेने वाचतात किंवा ऐकतात, त्यांना भुक्ती व मुक्तीचे फळ प्राप्त होते।
Verse 99
आयुरारोग्यसंपत्तिधनधत्यविवर्द्धनम् । स्त्रीणां मंगलसौभाग्यसंतानसुखसाधनम्
हे आयुष्य, आरोग्य, संपत्ती, धन व धान्य यांची वाढ करते; तसेच स्त्रियांसाठी मंगल, सौभाग्य, संतान व सुख यांचे साधन ठरते।
Verse 100
एतन्महाख्यानमघौघनाशनं गौरीमहेशव्रतपुण्यकीर्तनम् । भक्त्या सकृद्यः शृणुयाच्च कीर्त्तयेद्भुक्त्वा स भोगान्पदमेति शाश्वतम्
हे महाख्यान पापांच्या प्रवाहाचा नाश करणारे आणि गौरी-महेश व्रताचे पुण्य कीर्तन करणारे आहे. जो भक्तिभावाने एकदाही ते ऐकतो व गातो, तो योग्य भोग भोगून शाश्वत पदास प्राप्त होतो.