सत्यप्रतिज्ञा-तपःसंवादः (Pārvatī’s Vow of Truth and the Dialogue on Her Tapas)

Verse 1

पार्वत्युवाच । शृणु द्विजेन्द्र जटिल मद्वृत्तं निखिलं खलु । सख्युक्तं मेऽद्य यत्सत्यं तत्तथैव न चान्यथा

पार्वती म्हणाली—हे द्विजश्रेष्ठ, हे जटाधारी! माझ्या जीवनाचा सर्व वृत्तांत ऐक. आज मी सख्यभावाने जे सांगते ते सत्य आहे—तसेच आहे, अन्यथा नाही.

Verse 2

मनसा वचसा साक्षात्कर्म्मणा पतिभावतः । सत्यं ब्रवीमि नोऽसत्यं वृतो वै शंकरो या

मनाने, वाणीने आणि प्रत्यक्ष कर्माने—पतिभावाने—मी सत्यच बोलते, असत्य नाही: मी खरोखर शंकरालाच वरण केले आहे.

Verse 3

जानामि दुर्ल्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् । तथापि मन औत्सुक्यात्तप्यतेऽद्य तपो मया

मला माहीत आहे की मी जे साध्य इच्छिते ते अत्यंत दुर्लभ आहे—ते मला कसे मिळेल? तरीही उत्कंठेने मन जळते; म्हणून आजही मी तप करीत आहे.

Verse 4

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनन्तस्मै स्थिता सा गिरिजा तदा । उवाच ब्राह्मणस्तत्र तच्छ्रुत्वा पार्वतीवचः

ब्रह्मा म्हणाले—अशी वचने त्याला सांगून गिरिजा (पार्वती) तेथेच उभी राहिली. तेव्हा तेथे त्या ब्राह्मणाने पार्वतीचे वचन ऐकून प्रत्युत्तर दिले.

Verse 5

ब्राह्मण उवाच । एतावत्कालपर्य्यन्तम्ममेच्छा महती ह्यभूत् । किं वस्तु कांक्षती देवी कुरुते सुमहत्तपः

ब्राह्मण म्हणाला—आतापर्यंत माझ्या मनात मोठी इच्छा उत्पन्न झाली आहे. देवी कोणत्या वस्तूची आकांक्षा करते, ज्यासाठी ती इतके महान तप करीत आहे?

Verse 6

तज्ज्ञात्वा निखिलं देवि श्रुत्वा त्वन्मुखपंकजात् । इतो गच्छाम्यहं स्थानाद्यथेच्छसि तथा कुरु

हे देवी, तुझ्या मुखकमळातून सर्व ऐकून व जाणून मी आता या स्थानाहून निघतो. तुला जसे योग्य वाटेल तसे कर.

Verse 7

न कथ्यते त्वया मह्यं मित्रत्वं निष्फलम्भवेत् । यथा कार्य्यं तथा भावि कथनीयं सुखेन च

तू मला सांगितले नाहीस तर आपले मैत्र निष्फळ ठरेल. म्हणून आता जे करावयाचे आहे आणि जे पुढे घडणार आहे ते सहजपणे स्पष्ट सांग.

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं तस्य यावद्गन्तुमियेष सः । तावच्च पार्वती देवी प्रणम्योवाच तं द्विजम्

ब्रह्मा म्हणाले: असे बोलून तो ब्राह्मण जावयास निघाला, तेवढ्यात देवी पार्वतीने प्रणाम करून त्या द्विजास संबोधिले.

Verse 9

पार्वत्युवाच । किं गमिष्यसि विप्रेन्द्र स्थितो भव हितं वद । इत्युक्ते च तया तत्र स्थित्वोवाच स दण्डधृक्

पार्वती म्हणाली: हे विप्रश्रेष्ठ, तू का जातोस? येथेच थांब आणि हिताचे सांग. असे म्हणताच तो दंडधारी तपस्वी तेथेच थांबून बोलला.

Verse 10

द्विज उवाच । यदि श्रोतुमना देवि मां स्थापयसि भक्तितः । वदामि तत्त्वं तत्सर्वं येन ते वयुनम्भवेत्

द्विज म्हणाला: हे देवी, ऐकण्याची इच्छा ठेवून भक्तीने तू मला आपल्या सान्निध्यात स्थिर करशील, तर मी ते सर्व तत्त्व सांगीन ज्याने तुला यथार्थ बोध व विवेक प्राप्त होईल.

Verse 11

जानाम्यहं महादेवं सर्वथा गुरुधर्म्मतः । प्रवदामि यथार्थं हि सावधानतया शृणु

गुरुधर्मानुसार मी सर्वथा महादेवाला जाणतो. म्हणून मी यथार्थ सांगतो—सावधान होऊन ऐक.

Verse 12

वृषध्वजो महादेवो भस्मदिग्धो जटाधरः । व्याघ्रचर्म्मांबरधरः संवीतो गजकृत्तिना

वृषध्वज महादेव भस्माने दिग्ध व जटाधारी होते. व्याघ्रचर्माचे वस्त्र धारण करून ते गजचर्मानेही आवृत होते.

Verse 13

कपालधारी सर्पौघैस्सर्वगात्रेषु वेष्टितः । विषदिग्धोऽभक्ष्यभक्षो विरूपाक्षो विभीषणः

ते कपालपात्र धारण करतात आणि सर्पसमूहांनी त्यांचे सर्व अंग वेढलेले असते. विषाने दिग्ध, ते अभक्ष्यही भक्षण करतात; विरूपाक्ष व विभीषणरूप आहेत.

Verse 14

अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोगविवर्जितः । दिगंबरो दशभुजो भूत प्रेतान्वितस्सदा

त्यांचा जन्म अव्यक्त आहे आणि ते सदैव गृहभोगांपासून विरक्त आहेत. दिगंबर, दशभुज—ते नेहमी भूत-प्रेतांसह असतात.

Verse 15

केन कारणेन त्वं तं भर्तारं समीहसे । क्व ज्ञानं ते गतं देवि तद्वदाद्य विचारतः

हे देवी, कोणत्या कारणाने तू त्या पतीची इच्छा करतेस? तुझे विवेकज्ञान कुठे गेले? विचार करून आज सांग.

Verse 16

पूर्वं श्रुतं मया चैव व्रतन्तस्य भयंकरम् । शृणु ते निगदाम्यद्य यदि ते श्रवणे रुचिः

व्रताच्या शेवटी येणारे भयंकर फळ मीही पूर्वी ऐकले आहे. तुला ऐकण्याची रुची असेल तर ऐक—आज मी ते तुला सांगतो.

Verse 17

दक्षस्य दुहिता साध्वी सती वृषभवाहनम् । वव्रे पतिं पुरा दैवात्तत्संभोगः परिश्रुतः

पूर्वकाळी दक्षाची साध्वी कन्या सतीने दैवयोगाने वृषभध्वज भगवान् शिवांना पती म्हणून वरण केले. त्यांचा दिव्य संयोग सर्वत्र प्रसिद्ध झाला.

Verse 18

कपालिजायेति सती दक्षेण परिवर्जिता । यज्ञे भागप्रदानाय शंभुश्चापि विवर्जितः

दक्षाने सतीला ‘कपालीची पत्नी’ असे म्हणत तिरस्कार करून दूर केले. तसेच यज्ञातील भागप्रदानात शंभू (शिव) यांनाही वर्ज्य केले.

Verse 19

सा तथैवापमानेन भृशं कोपाकुला सती । तत्याजासून्प्रियांस्तत्र तया त्यक्तश्च शंकरः

त्या अपमानाने सती अत्यंत क्रोधाकुल झाली. तिथेच तिने आपले प्रिय प्राण त्यागले; आणि शंकरही तिच्याकडून त्यक्त राहिला.

Verse 20

त्वं स्त्रीरत्नं तव पिता राजा निखिल भूभृताम् । तथाविधं पतिं कस्मादुग्रेण तपसेहसे

तू स्त्रीरत्न आहेस आणि तुझा पिता सर्व भूभृतांमध्ये राजा आहे. मग अशा पतीसाठी तू उग्र तपश्चर्या का करतेस?

Verse 21

दत्त्वा सुवर्णमुद्रां च ग्रहीतुं काचमिच्छसि । हित्वा च चंदनं शुभ्रं कर्दमं लेप्तुमिच्छसि

सुवर्णमुद्रा देऊनही तू काचच घ्यावयास इच्छितोस. शुभ्र शुद्ध चंदन सोडून चिखल लावण्याची इच्छा करितोस.

Verse 22

सूर्य्यतेजः परित्यज्य खद्योतद्युतिमिच्छसि । चीनांशुकं विहायैव चर्म्मांबरमिहेच्छसि

सूर्यतेज सोडून तू काजव्याची क्षीण ज्योती इच्छितोस. उत्तम वस्त्र टाकून येथे चर्मवस्त्र परिधान करावयास पाहतोस.

Verse 23

गृहवासम्परित्यज्य वनवासं समीहसे । लोहमिच्छसि देवेश त्यक्त्वा शेवधिमुत्तमम्

गृहवास सोडून तू वनवासाची इच्छा करितोस. हे देवेश, जणू उत्तम निधी टाकून लोखंड मागण्यासारखे हे आहे.

Verse 24

इन्द्रादिलोकपालांश्च हित्वा शिवमनु व्रता । नैतत्सूक्तं हि लोकेषु विरुद्धं दृश्यतेऽधुना

इंद्रादि लोकपालांनाही सोडून शिवव्रती जन शिवालाच अनुसरतात. हे वचन आजही लोकांत कुठेही विरुद्ध दिसत नाही.

Verse 25

क्व त्वं कमलपत्राक्षी क्वासौ वै त्रिविलोचनः । शशांकवदना त्वं च पंचवक्त्रः शिवस्स्मृतः

कुठे तू, हे कमलनेत्री, आणि कुठे तो त्रिनेत्रधारी प्रभू? तू शशिमुखी आहेस, आणि तो शिव पंचवक्त्र म्हणून स्मरला जातो.

Verse 26

वेणी शिरसि ते दिव्या सर्पिणीव विभासिता । जटाजूटं शिवस्येव प्रसिद्धम्परिचक्षते

तुझ्या शिरावरची दिव्य वेणी सर्पिणीसारखी उजळते; लोक तिला भगवान् शिवाच्या जटाजूटासारखी प्रसिद्ध आहे असे सांगतात।

Verse 27

इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे ब्रह्मचारिप्रतारणवाक्यवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडात “ब्रह्मचारीच्या प्रतारण-वाक्यांचे वर्णन” नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 28

भूषणानि दिव्यानि क्व सर्पाश्शंकरस्य च । क्व चरा देवतास्सर्वाः क्व च भूतबलिप्रियः

“कुठे दिव्य भूषणे आणि कुठे शंकराचे सर्प? कुठे सर्व चर देवता आणि कुठे भूतबलिप्रिय तो प्रभू? (ही विरुद्धता जुळत नाही।)”

Verse 29

क्व वा मृदंगवादश्च क्व च तड्डमरुस्तथा । क्व च भेरीकलापश्च क्व च शृंगरवोऽशुभः

“कुठे मृदंगाचे वादन आणि कुठे तो डमरू? कुठे भेरी-नादाचा कलाप आणि कुठे अशुभ शृंग-ध्वनी?”

Verse 30

क्व च ढक्कामयः शब्दो गलनादः क्व चाशुभः । भवत्याश्च शिवस्यैव न युक्तं रूपमुत्तमम्

एकीकडे ढक्का-वाद्याचा नाद, आणि दुसरीकडे हा कठोर अशुभ खडखडाट—हे शिवा, तुझ्या परम-मंगलमय उत्तम स्वरूपाला असा अमंगल स्वर शोभत नाही।

Verse 31

यदि द्रव्यं भवेत्तस्य कथं स्यात्स दिगम्बरः । वाहनं च बलीवर्दस्सामग्री कापि तस्य न

जर त्याच्याकडे धनसंपत्ती असती, तर तो दिगंबर तपस्वी कसा राहिला असता? आणि त्याचे वाहन बैल असल्याने त्याच्याकडे दुसरी कोणतीही सामग्री वा संसारोपयोगी साधने नाहीत।

Verse 32

वरेषु ये गुणाः प्रोक्ता नारीणां सुखदायकाः । तन्मध्ये हि विरूपाक्षे एकोपि न गुणः स्मृतः

वरांमध्ये स्त्रियांना सुख देणारे जे गुण सांगितले आहेत, त्यांपैकी विरूपाक्षात एकही गुण स्मरणात येत नाही।

Verse 33

तवापि कामो दयितो दग्धस्तेन हरेण च । अनादरस्तदा दृष्टो हित्वा त्वामन्यतो गतः

तुझा प्रिय कामदेवही त्या हराने दग्ध केला. तेव्हा त्याचा अनादर स्पष्ट दिसला—तो तुला सोडून दुसरीकडे निघून गेला।

Verse 34

जातिर्न दृश्यते तस्य विद्याज्ञानं तथैव च । सहायाश्च पिशाचा हि विषं कण्ठे हि दृश्यते

त्याची जात दिसत नाही, तसेच विद्या-ज्ञानही नाही. त्याचे सहचर पिशाच आहेत, आणि त्याच्या कंठात विष स्पष्ट दिसते।

Verse 35

एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः । तस्मात्त्वं हि हरे नैव मनो योक्तुं तु चार्हसि

तो सदा एकाकी, नित्य स्वयंसिद्ध आणि विशेषतः पूर्ण विरक्त आहे. म्हणून, हे हरी, त्याच्याविषयी साध्या अपेक्षांत मन बांधण्याचा प्रयत्न कधीही करू नकोस.

Verse 36

क्व च हारस्त्वदीयो वै क्व च तन्मुण्डमालिका । अंगरागः क्व ते दिव्यः चिताभस्म क्व तत्तनौ

तुझा स्वतःचा हार कुठे आणि त्याची मुंडमाळा कुठे? तुझा दिव्य अंगराग कुठे आणि त्याच्या देहावरील चिताभस्म कुठे? (दोन्ही किती विरुद्ध!)

Verse 37

सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च । मह्यं न रोचते ह्येतद्यदिच्छसि तथा कुरु

हे देवी, रूप इत्यादी सर्व काही तुझ्यात आणि हर (शिव) यांच्यात परस्पर विरुद्ध दिसते. हे मला रुचत नाही. तरीही, हीच तुझी इच्छा असेल तर तुला जसे हवे तसे कर.

Verse 38

असद्वस्तु च यत्किंचित् तत्सर्वं स्वयमीहसे । निर्वर्तय मनस्तस्मान्नोचेदिच्छसि तत्कुरु

जे काही असत्/क्षणभंगुर आहे ते सर्व तू आपल्या संकल्पानेच धाव घेऊन शोधतेस. म्हणून मन स्थिर करून निश्चय कर; नाहीतर, जर तुला तसेच हवे असेल तर तसेच कर (आणि फलही स्वीकार).

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य विप्रस्य पार्वती । उवाच क्रुद्धमनसा शिवनिन्दापरं द्विजम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्या विप्राचे असे वचन ऐकून पार्वती, धर्मयुक्त क्रोधाने मन पेटून, शिवनिंदेत तत्पर त्या द्विजाशी बोलली.