गिरिजातपः-परीक्षा तथा सप्तर्षि-आह्वानम् (Girijā’s Austerity-Test and the Summoning of the Seven Sages)
या अध्यायात नारद विचारतात—ब्रह्मा-विष्णू आदी देव आणि जमलेले ऋषी निघून गेल्यानंतर शंभूने वर देण्यासाठी काय केले, कशा प्रकारे व किती काळात. ब्रह्मा सांगतात की देव आपापल्या धामांना गेल्यावर भवाने गिरिजेच्या तपाची परीक्षा करण्यासाठी समाधी धारण केली; शिवाचे स्वरूप स्वात्मनिष्ठ, परात्पर, निरविघ्न असूनही ईश्वर, वृषभध्वज, हर म्हणून प्रकट आहे. पुढे गिरिजेच्या अत्यंत कठोर तपाचे वर्णन येते, ज्याने रुद्रही विस्मित होतो; समाधिस्थ असूनही शिव ‘भक्ताधीन’ आहेत. ते मनाने वसिष्ठादी सप्तर्षींना आवाहन करतात; स्मरणमात्रे ते तत्क्षणी येऊन महेशानाची भावपूर्ण स्तुती करतात व स्मरण केल्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करतात. पुढील भागात तपपरीक्षा, ऋषींची धर्म-विधीगत मध्यस्थता आणि वरदानाची शर्तीसह प्रक्रिया सूचित होते.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । गतेषु तेषु देवेषु विधि विष्ण्वादिकेषु च । सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्
नारद म्हणाले—जेव्हा विधाता ब्रह्मा, विष्णू आदी ते देव निघून गेले आणि सर्व मुनीही आनंदाने परतले, तेव्हा पुढे काय झाले?
Verse 2
किं कृतं शंभुना तात वरं दातुंसमागतः । कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावहन्
हे तात, शंभूंनी असे काय केले की वर देण्यासाठी ते आले? किती काळाने आणि कशा प्रकारे ते आले—कृपा करून सांगा, ज्याने हृदय आनंदित होईल.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम् । तत्तपस्सु परीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः
ब्रह्मा म्हणाले—ब्रह्मा आदी देव आपापल्या आश्रमास गेल्यावर, त्या तपाची परीक्षा करण्यासाठी भव (भगवान् शिव) समाधिस्थ झाले.
Verse 4
स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिंतयत् । परात्परतरं स्वस्थं निर्माय निरवग्रहम्
त्यांनी आपल्या सामर्थ्यानेच आपले स्वरूप स्थिर करून, आपल्या आत्म्यातच चिंतन केले; आणि परात्पर, सदैव स्वस्थ, दोष-सीमा रहित परम तत्त्व प्रकट केले.
Verse 5
तद्वस्तुभूतो भगवानीश्वरो वृषभध्वजः । अविज्ञातगतिस्सूतिस्स हरः परमेश्वरः
तोच स्वतः त्या परम वस्तुरूप झाला—भगवान ईश्वर, वृषभध्वज। ज्याची गती अविज्ञेय, ज्याचे प्राकट्य सामान्य ज्ञानापलीकडे; तोच हर, परमेश्वर।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । गिरिजा हि तदा तात तताप परमं तपः । तपसा तेन रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः
ब्रह्मा म्हणाले—हे प्रिय, त्या वेळी गिरिजेने परम तप केले; त्या तपाच्या प्रभावाने रुद्रही अत्यंत विस्मयास पावले।
Verse 7
समाधेश्चलितस्सोऽभूद्भक्ताधीनोऽपि नान्यथा । वसिष्ठादीन्मुनीन्सप्त सस्मार सूतिकृद्धरः
समाधीत असूनही ते चलित झाले—परंतु केवळ भक्तिभावानेच, कारण ते भक्ताधीन आहेत. मग दुःखहर महाबली हरांनी वसिष्ठादी सात मुनींचे स्मरण केले।
Verse 8
सप्तापि मुनयश्शीघ्रमाययुस्स्मृति मात्रतः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वर्णयंतो विधिं बहु
स्मरण होताच सातही मुनी शीघ्र येऊन पोहोचले. प्रसन्न मुखाने ते सर्व विधीचे सविस्तर वर्णन करू लागले, अनेक प्रकारे विधान सांगू लागले।
Verse 9
प्रणम्य तं महेशानं तुष्टुवुर्हर्षनिर्भराः । वाण्या गद्गदया बद्धकरा विनतकंधराः
त्या महेशानास प्रणाम करून ते हर्षाने भरून गेले। गद्गद वाणीने स्तुती करू लागले, हात जोडून व मान वाकवून नम्र झाले।
Verse 10
सप्तर्षय ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । जाता वयं सुधन्या हि त्वया यदधुना स्मृताः
सप्तर्षी म्हणाले— हे देवदेव, हे महादेव, हे करुणासागर प्रभो! आम्ही खरोखर धन्य झालो, कारण आपण आता आम्हाला स्मरले आहे।
Verse 11
किमर्थं संस्मृता वाथ शासनं देहि तद्धि नः । स्वदाससदृशीं स्वामिन्कृपां कुरु नमोऽस्तु ते
आम्हाला कोणत्या कारणासाठी स्मरले आहे? हे प्रभो, आम्हाला आपली आज्ञा द्या—काय करावे ते सांगा. हे स्वामी, आपल्या दासांवर जशी कृपा करता तशीच आमच्यावर करा; आपणास नमस्कार असो।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य नीनां तु विज्ञप्तिं करुणानिधिः । प्रोवाच विहसन्प्रीत्या प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः
ब्रह्मा म्हणाले—त्या स्त्रियांची विनंती ऐकून करुणासागर प्रभू आनंदाने हसले; त्यांचे कमळासारखे नेत्र उमलले आणि त्यांनी उत्तर दिले।
Verse 13
महेश्वर उवाच । हे सप्तमुनयस्ताताश्शृणुतारं वचो मम । अस्मद्धितकरा यूयं सर्वज्ञानविचक्षणाः
महेश्वर म्हणाले—हे सप्तऋषींनो, प्रियजनांनो, माझे वचन लक्ष देऊन ऐका। तुम्ही आमच्या हितासाठी कार्य करणारे, सर्वज्ञानात निपुण व विवेकी आहात।
Verse 14
तपश्चरति देवेशी पार्वती गिरिजाऽधुना । गौरीशिखरसंज्ञे हि पार्वते दृढमानसा
आता देवेशी गिरिजा पार्वती ‘गौरी-शिखर’ नावाच्या पर्वतशिखरावर दृढ निश्चयाने देवाधिदेवासाठी तपश्चर्या करीत आहे।
Verse 15
मां पतिं प्राप्तुकामा हि सा सखीसेविता द्विजाः । सर्वान्कामान्विहायान्यान्परं निश्चयमागता
हे द्विजांनो, सख्यांच्या सेवेत असलेली ती मला पती म्हणून प्राप्त करण्याच्या इच्छेने इतर सर्व कामना त्यागून परम अढळ निश्चयास आली.
Verse 16
तत्र गच्छत यूयं मच्छासनान्मुनिसत्तमाः । परीक्षां दृढतायास्तत्कुरुत प्रेमचेतसः
हे मुनिश्रेष्ठांनो, माझ्या आज्ञेने तुम्ही तेथे जा. प्रेमभक्तीने भरलेल्या मनाने त्या दृढतेची परीक्षा करा.
Verse 17
सर्वथा छलसंयुक्तं वचनीयं वचश्च वः । न संशयः प्रकर्तव्यश्शासनान्मम सुव्रताः
हे सुव्रतांनो, तुम्ही सर्व प्रकारे युक्तीने युक्त असे शब्द बोलले पाहिजेत आणि तसेच बोलावे. माझ्या आज्ञेत संशय धरू नका.
Verse 18
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्ताश्च मुनयो जग्मुस्तत्र द्रुतं हि ते । यत्र राजति सा दीप्ता जगन्माता नगात्मजा
ब्रह्मा म्हणाले—अशी आज्ञा मिळताच ते मुनि त्वरेने त्या स्थानी गेले, जिथे जगन्माता पर्वतराजकन्या पार्वती तेजस्वी होऊन शोभत होती.
Verse 19
तत्र दृष्ट्वा शिवा साक्षात्तपःसिद्धिरिवापरा । मूर्ता परमतेजस्का विलसंती सुतेजसा
तेथे साक्षात् शिवेचे दर्शन होताच—जणू तपःसिद्धीची दुसरीच मूर्ती—ती साकार, परम तेजस्विनी, आपल्या स्वतेजाने विलसत प्रकट झाली।
Verse 20
हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयस्सप्त सुव्रताः । सन्नता वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः
मग ते सात सुव्रती ऋषी हृदयपूर्वक तिला प्रणाम करून नम्र झाले. विशेषतः पूजिले गेल्यावर त्यांनी हे वचन उच्चारले.
Verse 21
ऋषय ऊचुः । शृणु शैलसुते देवी किमर्थं तप्यते तपः । इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना
ऋषी म्हणाले— हे देवी शैलसुते, ऐक; तू कोणत्या हेतूने तप करीत आहेस? तू कोणत्या देवाला इच्छितेस आणि कोणते फळ मागतेस? आता सांग.
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा शिवा देवी गिरींद्रतनया द्विजैः । प्रत्युवाच वचस्सत्यं सुगूढमपि तत्पुरः
ब्रह्मा म्हणाले—द्विज मुनींनी असे संबोधिल्यावर गिरिराजकन्या शिवा देवीने त्यांच्या समोर सत्य वचन उच्चारले, जरी त्याचा अर्थ अत्यंत गूढ होता.
Verse 23
पार्वत्युवाच । मुनीश्वरास्संशृणुत मद्वाक्यं प्रीतितो हृदा । ब्रवीमि स्वविचारं वै चिंतितो यो धिया स्वया
पार्वती म्हणाली—हे मुनीश्वरांनो, प्रेमाने प्रसन्न झालेल्या हृदयाने माझे वचन ऐका. मी स्वतःच्या बुद्धीने विचार करून जे मनन केले आहे, तेच माझे मत सांगते.
Verse 24
करिष्यथ प्रहासं मे श्रुत्वा वाचो ह्यसंभवाः । संकोचो वर्णनाद्विप्रा भवत्येव करोमि किम्
माझे वचन ऐकून—जे खरोखर अशक्य वाटतात—तुम्ही माझी थट्टा कराल. हे विप्रांनो, वर्णन करताना मला संकोच होतो; काय करू, सांगताना स्वभावतः लज्जा येते.
Verse 25
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे सप्तर्षिंकृतपरीक्षावर्णनो नाम पंचविशोऽध्याय
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडात “सप्तर्षींनी केलेल्या परीक्षेचे वर्णन” नामक पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 26
सुरर्षेश्शासनं प्राप्य करोमि सुदृढं तपः । रुद्रः पतिर्भवेन्मे हि विधायेति मनोरथम्
ऋषीश्रेष्ठांच्या आज्ञेने मी अतिदृढ तप करीन; मनात हा मनोरथ ठेवून—‘रुद्रच माझा पती होवो, विधात्याने तसेच ठरवो।’
Verse 27
अपक्षो मन्मनः पक्षी व्योम्नि उड्डीयते हठात् । तदाशां शंकरस्वामी पिपर्त्तु करुणानिधिः
पंख नसतानाही मनोमुग्ध पक्षी हट्टाने आकाशात उडू पाहतो; करुणानिधी स्वामी शंकर तीच आशा पूर्ण करो।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या विहस्य मुनयश्च ते । संमान्य गिरिजां प्रीत्या प्रोचुश्छलवचो मृषा
ब्रह्मा म्हणाले—तिचे वचन ऐकून ते मुनी हसले. मग प्रीत्यर्थ गिरिजेचा सन्मान करून, खेळकर हेतूने छलयुक्त असत्य वचन बोलले।
Verse 29
ऋषय ऊचुः । न ज्ञातं तस्य चरितं वृथापण्डितमानिनः । देवर्षेः कूरमनसः सुज्ञा भूत्वाप्यगात्मजे
ऋषी म्हणाले—हे गिरिजे! सुज्ञ होऊनही तू त्या देवर्षीचे खरे चरित्र ओळखले नाहीस. तो मंदबुद्धी असूनही व्यर्थच स्वतःला मोठा पंडित मानतो.
Verse 30
नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमंथकः । तस्य वार्त्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा
नारद हा कुटिल वचन बोलणारा व परक्यांचे चित्त ढवळून काढणारा आहे; त्याची वार्ता ऐकली तरी सर्वथा हानीच होते.
Verse 31
तत्र त्वं शृणु सद्बुध्या चेतिहासं सुशोभितम् । क्रमात्त्वां बोधयंतो हि प्रीत्या तमुपधारय
म्हणून तू सद्बुद्धीने व स्थिर मनाने हा सुशोभित पवित्र इतिहास ऐक. आम्ही प्रेमाने क्रमाक्रमाने तुला बोध करू; तू तो हृदयात सावधपणे धारण कर.
Verse 32
ब्रह्मपुत्रो हि यो दक्षस्सुषुवे पितुराज्ञया । स्वपत्न्यामयुतं पुत्रानयुंक्त तपसि प्रियान्
ब्रह्मपुत्र दक्षाने पित्याच्या आज्ञेने आपल्या पत्नीपासून दहा हजार प्रिय पुत्र उत्पन्न केले आणि त्यांना तपश्चर्येच्या अनुशासनात नेमले.
Verse 33
ते सुताः पश्चिमां दिशि नारायणसरो गताः । तपोर्थे ते प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ
ते पुत्र पश्चिम दिशेला नारायण-सरोवराकडे गेले. तपश्चर्येसाठी प्रतिज्ञा करून नारदही निश्चयाने तेथे गेला.
Verse 34
कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः । तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः
तेथे मुनि नारदांनी त्यांना कूट उपदेश ऐकविला। आणि त्याच्या आज्ञेने ते सर्वजण पित्याच्या घरी परत गेले नाहीत।
Verse 35
तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुंक्त सहस्रप्रमितांस्ततः
हे ऐकून दक्ष क्रोधित झाला; पण पित्याच्या आश्वासनाने त्याचे मन शांत झाले। मग त्याने पुत्र उत्पन्न करून, सहस्रसंख्येने त्यांना पुढे पाठविले।
Verse 36
तेऽपि तत्र गताः पुत्रास्तपोर्थं पितुराज्ञया । नारदोऽपि ययौ तत्र पुनस्तत्स्वोपदेशकृत्
ते पुत्रही पित्याच्या आज्ञेने तपासाठी तेथे गेले. नारदही पुन्हा तेथे गेले आणि पुन्हा त्यांना उपदेश देणारे झाले.
Verse 37
ददौ तदुपदेशं ते तेभ्यो भ्रातृपथं ययुः । आययुर्न पितुर्गेहं भिक्षुवृत्तिरताश्च ते
तो उपदेश देऊन ते बंधुभावाच्या मार्गाने निघाले. ते पित्याच्या घरी परतले नाहीत; भिक्षुवृत्तीत रत होऊन भिक्षेवर जगू लागले.
Verse 38
इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुत्ता शैलकन्यके । अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्
हे शैलकन्ये, अशा रीतीने नारदांचा सुप्रसिद्ध सद्वृत्तांत सांगितला. आता दुसरा वृत्तांत ऐक, जो मनुष्यात वैराग्य उत्पन्न करतो.
Verse 39
विद्याधरश्चित्रकेतुर्यो बभूव पुराकरोत् । स्वोपदेशमयं दत्त्वा तस्मै शून्यं च तद्गृहम्
पूर्वी चित्रकेतु नावाचा एक विद्याधर होता. गुरूंनी स्वोपदेशातून उत्पन्न झालेले दिव्य ज्ञान त्याला देऊन त्याचे घर जणू शून्य केले—संसारबंधनांपासून मुक्त—जेणेकरून शिष्य अंतर्मुख होऊन परम पति शिवाच्या शरणी जाऊन मोक्ष साधेल.
Verse 40
प्रह्लादाय स्वोपदेशान्हिरण्यकशिपोः परम् । दत्त्वा दुखं ददौ चायं परबुद्धिप्रभेदकः
हिरण्यकशिपूच्या इच्छेच्या विरुद्ध गुरूंनी प्रह्लादाला आपले परम उपदेश दिले. त्यामुळे गुरूंनाच दुःख भोगावे लागले; कारण तो परबुद्धी जागवून दुसऱ्याचा दुष्ट संकल्प भेदून टाकणारा होता.
Verse 41
मुनिना निजविद्या यच्छ्राविता कर्णरोचना । स स्वगेहं विहायाशु भिक्षां चरति प्रायशः
मुनींनी आपली निजविद्या—कानांना सुखावणारी—त्याला ऐकवली. ते ऐकताच तो लवकरच आपले घर सोडून बहुतेक वेळा भिक्षा मागत भ्रमण करू लागला.
Verse 42
नारदो मलिनात्मा हि सर्वदो ज्ज्वलदेहवान् । जानीमस्तं विशेषेण वयं तत्सहवासिनः
“नारद खरोखर मलिनस्वभावाचा आहे, जरी तो सर्वदायी आणि तेजस्वी देहधारी असला तरी. आम्ही—त्याचे सहवासी—त्याला विशेष रीतीने ओळखतो.”
Verse 43
बकं साधुं वर्णयंति न मत्स्यानत्ति सर्वथा । सहवासी विजानीयाच्चरित्रं सहवासिनाम्
लोक बगळ्याला ‘साधू’ म्हणत वर्णन करतात की तो कधीच मासे खात नाही; पण जो त्याच्या सहवासात राहतो, तो सहवासिनांचे खरे चरित्र ओळखतोच.
Verse 44
लब्ध्वा तदुपदेशं हि त्वमपि प्राज्ञसंमता । वृथैव मूर्खीभूता तु तपश्चरसि दुष्करम्
तो उपदेश मिळूनही, आणि तू प्राज्ञ म्हणून मान्य असतानाही, तू व्यर्थच मूर्ख होऊन कठोर तप करीत आहेस।
Verse 45
यदर्थमीदृशं बाले करोषि विपुलं तपः । सदोदासी निर्विकारो मदनारिर्नसंशयः
हे बाले, कोणत्या हेतूने तू असे विपुल तप करतेस? मदनारि शिव सदैव उदासीन व निर्विकार आहेत—यात संशय नाही।
Verse 46
अमंगलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली । कुवेषी प्रेतभूतादिसंगी नग्नौ हि शूलभृत्
त्याचे रूप अमंगलासारखे; तो निर्लज्ज, गृहहीन व अस्थिर आहे. कुवेषधारी, प्रेत-भूतादींचा संगी; नग्नच राहतो, त्रिशूल धारण करतो।
Verse 47
स धूर्तस्तव विज्ञानं विनाश्य निजमायया । मोहयामास सद्युक्त्या कारयामास वै तपः
त्या धूर्ताने आपल्या मायेनं तुझं विवेकज्ञान ढवळून टाकलं; गोड युक्तीनं मोह पाडून खरंच तप करवून घेतलं।
Verse 49
प्रथमं दक्षजां साध्वी विवाह्य सुधिया सतीम् । निर्वाहं कृतवान्नैव मूढः किंचिद्दिनानि हि
प्रथम त्या मूढाने दक्षकन्या साध्वी व बुद्धिमती सतीशी विवाह करूनही काही दिवस घरगुती निर्वाहसुद्धा केला नाही।
Verse 50
तां तथैव स वै दोषं दत्त्वात्याक्षीत्स्वयं प्रभुः । ध्यायन्स्वरूप मकलमशोकमरमत्सुखी
त्यानंतर प्रभूंनी तोच दोष तिच्यावर अर्पण करून स्वतः तो त्यागला; आपल्या निष्कल, शोकहीन व अमर स्वरूपाचे ध्यान करीत ते आनंदात स्थित राहिले।
Verse 51
एकलः परनिर्वाणो ह्यसंगोऽद्वय एव च । तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहः संभविष्यति
तो एकाकी, परम निर्वाणात स्थित, आसक्तिरहित व अद्वैत आहे. म्हणून, हे देवी, त्याच्याबरोबर स्त्रीचे गृह-निर्वाह व दाम्पत्यधर्म कसा संभवेल?
Verse 52
अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम् । त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव
आताही आमचा आदेश मानून घरी परत जा आणि ही कुमतीची प्रतिज्ञा सोड. हे महाभागे, तसे केल्यास तुझे कल्याण व शुभ निश्चित होईल.
Verse 53
त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुस्सर्वसद्गुणवान्प्रभुः । वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः
तुझ्यासाठी योग्य वर विष्णुच आहेत—सर्व सद्गुणांनी युक्त प्रभु. ते वैकुंठवासी, लक्ष्मीपती आणि अनेक दिव्य क्रीडांत निपुण आहेत.
Verse 54
तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् । इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति
त्या उपायाने आम्ही तुझा विवाह घडवू, जो सर्व सुख देणारा आहे. म्हणून, हे पार्वती, असा हट्ट सोड आणि शांत-सुखी हो.
Verse 55
ब्रह्मोवाच । इत्येदं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका । विहस्य च पुनः प्राह मुनीन्ज्ञान विशारदान्
ब्रह्मा म्हणाले—हे वचन ऐकून जगदंबिका पार्वती हसल्या आणि मग ज्ञानात पारंगत अशा मुनींना पुन्हा म्हणाल्या.
Verse 56
पार्वत्युवाच । सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः । परंतु मे हठो नैव मुक्तो भवति वै द्विजाः
पार्वती म्हणाल्या—हे मुनीश्वरांनो, तुमच्या स्वानुभवज्ञानाने जे सांगितले ते सत्य आहे. पण हे द्विजांनो, माझा दृढ निश्चय अजिबात सैल होत नाही.
Verse 57
स्वतनोः शैलजातत्वात्काठिन्यं सहजं स्थितम् । इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ
माझे शरीर पर्वतापासून उत्पन्न असल्याने कठोरता व सहनशक्ती माझ्यात सहजच आहे. म्हणून, हे सुज्ञांनो, असे विचार करून मला रोखणे तुम्हाला योग्य नाही.
Verse 58
सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन । गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः
देवर्षींचे हितकर वचन मी कधीही सोडणार नाही. वेदज्ञ म्हणतात की गुरूंचे वचनच खरे पथ्य व अनुसरणीय आहे.
Verse 59
गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः । तेषामिहामुत्र सुखं परमं नासुखं क्वचित्
ज्यांची दृढ श्रद्धा आहे की “गुरूंचे वचन सत्य आहे”, त्यांना इहलोकी व परलोकी परम सुख प्राप्त होते; त्यांच्यासाठी कुठेही दुःख उद्भवत नाही।
Verse 60
गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः । इहामुत्रापि तेषां हि दुखं न च सुखं क्वचित्
ज्यांच्या हृदयात “गुरूंचे वचन सत्य आहे” असा स्पष्ट निश्चय नाही, त्यांना कधीही सुख मिळत नाही; इहलोकी व परलोकी त्यांचा वाटा केवळ दुःखच असतो।
Verse 61
सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः । गृहं वसेद्वा शून्यं स्यान्मे हठस्सुखदस्सदा
हे द्विजांनो, गुरूंचे वचन कोणत्याही प्रकारे सोडू नये। घर रिकामे असले तरी त्यात राहावे लागो; माझा हा अढळ हठ सदैव शांती व कल्याण देणारा ठरो।
Verse 62
यद्भवद्भिस्सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः । तदन्यथा तद्विवेकं वर्णयामि समासतः
हे मुनिश्रेष्ठांनो, तुम्ही जे वचन सांगितले ते खरोखर सुभाषित आहे; तरीही त्याचा यथार्थ विवेक मी संक्षेपाने वेगळ्या प्रकारे सांगतो, जेणेकरून अभिप्रेत अर्थ नीट कळेल।
Verse 63
गुणालयो विहारी च विष्णुस्सत्यं प्रकीर्तितः । सदाशिवोऽगुणः प्रोक्तस्तत्र कारण मुच्यते
विष्णु गुणांचे आश्रयस्थान असून गुणांमध्येच विहार करतात, म्हणून त्या स्तरावर त्यांना ‘सत्य’ म्हटले आहे. परंतु सदाशिव गुणातीत, निर्गुण असे सांगितले आहेत; म्हणून तेच सर्वांचे परम कारण मानले जाते।
Verse 64
शिवो ब्रह्माविकारः स भक्तहेतोर्धृताकृतिः । प्रभुतां लौकिकीं नैव संदर्शयितुमिच्छति
शिव ब्रह्माच्या विकारातून उत्पन्न झालेला नाही; भक्तांच्या हितासाठी तो साकार रूप धारण करतो. तरीही तो केवळ लौकिक प्रभुत्व वा सामर्थ्य दाखवू इच्छित नाही.
Verse 65
अतः परमहंसानां धार्यये सुप्रिया गतिः । अवधूतस्वरूपेण परानंदेन शंभुना
म्हणून परमहंसांसाठी धारण करण्याजोगी सर्वात प्रिय गती हीच—अवधूतस्वरूप, परमानंदमय शंभूचे ध्यान करून त्याला अंतःकरणी धारण करणे.
Verse 66
भूषूणादिरुचिर्मायार्लिप्तानां ब्रह्मणो न च । स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्
मायेत लिप्त असलेले, बाह्य भूषणांनी कितीही तेजस्वी दिसले तरी त्यांचा ‘ब्रह्म’ तो नाही. तोच प्रभु—निर्गुण, अजन्मा, मायारहित; इंद्रिय-मनाला अगोचर गती असलेला आणि सर्वव्यापी विराट् आहे.
Verse 67
धर्मजात्यादिभिश्शम्भुर्नानुगृह्णाति व द्विजाः । गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः
हे द्विजांनो, शंभू धर्म, जाति इत्यादी बाह्य चिन्हांवरून कृपा करत नाही. केवळ गुरुकृपेनेच शिवाला तत्त्वतः ओळखता येते.
Verse 68
चेच्छिवस्स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति । अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
हे विप्रांनो, माझा शिव जर विवाह करणार नसेल, तर मी सदैव अविवाहितच राहीन. हे सत्य आहे—मी सत्य, सत्यच बोलते.
Verse 69
उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुश्शीततां याति वह्निः । विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां न हि चलति हठो मे सत्यमेतद्ब्रवीमि
जर सूर्य पश्चिमेला उगवला, जर मेरू पर्वत चालू लागला, जर अग्नी शीतल झाला, जर पर्वतशिखरावरील शिळेवर कमळ फुलले—तरीही माझा दृढ निश्चय ढळत नाही; हे मी सत्य सांगते।
Verse 70
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तान्प्रणम्याशु मुनीन्सा पर्वतात्मजा । विरराम शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून पर्वतात्मजा देवीने त्या मुनींना त्वरेने प्रणाम केला। निर्विकार चित्ताने शिवाचे स्मरण करून ती मौन झाली व शांतपणे स्थिर राहिली।
Verse 71
ऋषयोऽपीत्थमाज्ञाय गिरिजायास्सुनिश्चयम् । प्रोचुर्जयगिरं तत्र ददुश्चाशिषमुत्तमाम्
ऋषींनी अशा रीतीने गिरिजेचा दृढ निश्चय जाणून तेथे जयघोष केला आणि तिला परम उत्तम आशीर्वाद दिला।
Verse 72
अथ प्राणम्य तां देवीं मुनयो हृष्टमानसाः । शिवस्थानं द्रुतं जग्मुस्तत्परीक्षाकरा मुने
मग त्या देवीला प्रणाम करून हर्षितचित्त मुनि, हे मुने, शिवाच्या पवित्र धामाकडे त्वरेने गेले; त्याच्या महिमेची परीक्षा करण्यासाठी।
Verse 73
तत्र गत्वा शिवं नत्वा वृत्तांतं विनिवेद्य तम् । तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्
तेथे जाऊन त्यांनी भगवान् शिवाला नमस्कार करून सर्व वृत्तांत निवेदन केला. त्यांची आज्ञा मिळताच ते आदराने स्वर्लोकास गेले।
Frequently Asked Questions
After the gods depart, Śiva enters samādhi to evaluate Girijā’s austerity and summons the Seven Sages (Saptarṣi) by mere remembrance; they arrive and hymn him.
The chapter juxtaposes Śiva’s parātpara transcendence with bhakti-responsive immanence: samādhi signifies unconditioned being, while the summoning of sages and attention to tapas expresses grace operating through devotional-ascetic maturation.
Śiva is highlighted through epithets emphasizing lordship and transcendence—Īśvara, Hara, Mahēśāna, Parameśvara, Vṛṣabhadhvaja—while Girijā is highlighted as the ascetic devotee whose tapas catalyzes the narrative.