Adhyaya 20
Origin of Suvrata (Boon, Sacred Ford, and the Birth Narrative)
या अध्यायात सोमशर्मा तप, सत्यनिष्ठा आणि पावन स्तोत्र यांद्वारे भगवान् विष्णूंना प्रसन्न करतो. प्रसन्न झालेला हरि त्याला वर देऊ इच्छितो. सोमशर्मा मोक्षसाधक फलासह असा पुत्र मागतो की जो विष्णुभक्त, वंशोद्धारक, दारिद्र्यनाशक आणि कुलपरंपरा टिकवणारा असेल. भगवान् वर देऊन स्वप्नासारखे अंतर्धान पावतात. त्यानंतर सोमशर्मा पत्नी सुमनासह रेवा (नर्मदा) तीरावरील अत्यंत पुण्य तीर्थात—अमरकंटक प्रदेश व कपिला–रेवा संगमाशी संबंधित स्थानी—जातो. तेथे श्वेत गजासह दिव्य मिरवणूक प्रकट होते; वैदिक मंत्रोच्चारांत सुमनाचे अलंकरण व प्रतिष्ठापन होते. सुमना गर्भधारणा करून दिव्य लक्षणांनी युक्त पुत्रास जन्म देते; देव आनंदोत्सव करतात आणि बालकाचे नाव ‘सुव्रत’ ठेवले जाते. घरात समृद्धी नांदते, संस्कार व तीर्थयात्रा सुरू राहतात, आणि कथा पुढे सुव्रत-व्रताच्या आचरणाकडे वळते.
Shlokas
Verse 1
हरिरुवाच । तपसानेन पुण्येन सत्येनानेन ते द्विज । स्तोत्रेण पावनेनापि तुष्टोस्मि व्रियतां वरः
हरि म्हणाले—हे द्विजा! तुझ्या या पुण्य तपाने, या सत्याने आणि या पावन स्तोत्राने मी संतुष्ट झालो आहे; वर माग।
Verse 2
वरं दद्मि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । यंयमिच्छसि कामं त्वं तंतं ते पूरयाम्यहम्
हे महाभाग! मी तुला वर देतो—जे तुझ्या मनात आहे. तू जी जी इच्छा करशील ती ती मी पूर्ण करीन।
Verse 3
सोमशर्मोवाच । प्रथमं देहि मे कृष्ण वरमेकं सुवाञ्छितम् । सुप्रसन्नेन मनसा यद्यस्ति सुदया मम
सोमशर्मा म्हणाले—हे कृष्णा! प्रथम मला एक अत्यंत इच्छित वर दे; जर तू माझ्यावर दयाळू होऊन पूर्ण प्रसन्न मनाने असशील.
Verse 4
जन्मजन्मांतरं प्राप्य तव भक्तिं करोम्यहम् । दर्शयस्व परं स्थानमचलं मोक्षदायकम्
जन्मोजन्मी भटकून आता मी तुझी भक्ती करीत आहे; मला ते परम, अचल, मोक्ष देणारे धाम दाखव.
Verse 5
स्ववंशतारकं पुत्रं दिव्यलक्षणसंयुतम् । विष्णुभक्तिपरं नित्यं मम वंशप्रधारकम्
मला असा पुत्र दे, जो माझ्या वंशाचा तारक होईल, दिव्य लक्षणांनी युक्त असेल, नित्य विष्णुभक्तीत तत्पर राहील आणि माझी कुलपरंपरा चालवील.
Verse 6
सर्वज्ञं सर्वदं दांतं तपस्तेजः समन्वितम् । देवब्राह्मणलोकानां पालकं पूजकं सदा
जो सर्वज्ञ, सर्वदायी, इंद्रियनिग्रही व तपोतेजाने युक्त आहे—तो देव व ब्राह्मणलोकांचा सदा पालक आणि पूजक आहे।
Verse 7
देवमित्रं पुण्यभावं दातारं ज्ञानपंडितम् । देहि मे ईदृशं पुत्रं दारिद्रं हर केशव
हे हर, हे केशवा! मला असा पुत्र दे—जो सत्पुरुषांचा मित्र, पुण्यस्वभावाचा, दानशील व सत्यज्ञानात पंडित असेल; ज्याने दारिद्र्य नष्ट होईल.
Verse 8
भवत्वेवं न संदेहो वरमेनं वृणोम्यहम् । हरिरुवाच । एवमस्तु द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः
“असेच होवो—यात संशय नाही; हा वर मी स्वीकारतो.” हरि म्हणाले—“तथास्तु, हे द्विजश्रेष्ठ; हे नक्की घडेल, संशय नाही.”
Verse 9
मत्प्रसादात्सुपुत्रस्तु तव वंश प्रतारकः । भोक्ष्यसि त्वं वरान्भोगान्दिव्यांश्च मानुषानिह
माझ्या प्रसादाने तुला उत्तम पुत्र होईल, जो तुझ्या वंशाचा उद्धारक ठरेल; आणि तू इथेच दिव्य व मानवी असे श्रेष्ठ भोग उपभोगशील.
Verse 10
समालोक्य परं सौख्यं पुत्रसंभवजं शुभम् । यावज्जीवसि विप्र त्वं तावद्दुःखं न पश्यसि
पुत्रजन्मातून उत्पन्न झालेले ते परम, शुभ सुख पाहून—हे विप्र! तू जिवंत असेपर्यंत तुला दुःख दिसणार नाही.
Verse 11
दाता भोक्ता गुणग्राही भविष्यसि न संशयः । सुतीर्थे मरणं चापि यास्यसि त्वं परां गतिम्
निःसंशय तू दाता, भोक्ता आणि गुणग्राही होशील. आणि सुतीर्थात देहत्याग झाला तरी तू परम गतीस प्राप्त होशील.
Verse 12
एवं वरं हरिर्दत्त्वा सप्रियाय द्विजाय सः । अंतर्धानं गतो देवः स्वप्नवत्परिदृश्यते
अशा रीतीने हरिने त्या प्रियेसह द्विजाला वर देऊन अंतर्धान पावला; देव स्वप्नासारखा दिसून आला.
Verse 13
तदा सुमनया युक्तः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । सुतीर्थे पावने तस्मिन्रेवातीरे सुपुण्यदे
तेव्हा सुमनासह द्विजोत्तम सोमशर्मा त्या पावन सुतीर्थात, रेवा-तीरी अत्यंत पुण्यदायी प्रदेशात पोहोचला.
Verse 14
अमरकंटके विप्रो दानं पुण्यं करोति सः । गते बहुतरे काले तस्य वै सोमशर्मणः
अमरकंटक येथे त्या ब्राह्मणाने दानरूप पुण्यकर्म केले. फार काळ लोटल्यावर, त्या सोमशर्म्याच्या बाबतीत...
Verse 15
कपिलारेवयोः संगे स्नानं कृत्वा स निर्गतः । दृष्टवान्पुरतो विप्रः श्वेतमेकं हि कुंजरम्
कपिला व रेवा यांच्या संगमावर स्नान करून तो बाहेर आला; तेव्हा त्या ब्राह्मणाने समोर एक शुभ्र हत्ती पाहिला.
Verse 16
सुप्रभं सुंदरं दिव्यं सुमदं चारुलक्षणम् । नानाभरणशोभांगं बहुलक्ष्म्या समन्वितम्
ते अत्यंत तेजस्वी, सुंदर व दिव्य होते; सौम्य अभिमानाने युक्त व रम्य लक्षणांनी चिन्हित. त्यांच्या अंगांवर नानाविध अलंकारांची शोभा होती आणि ते विपुल लक्ष्मी-समृद्धीने संपन्न होते.
Verse 17
सिंदूरैः कुंकुमैस्तस्य कुंभस्थले विराजिते । कर्णनीलोत्पलयुतं पताकादंडसंयुतम्
त्याच्या कुंभशिखरावर सिंदूर व कुंकुमाची शोभा विराजमान होती. दोन्ही बाजूंनी नीलोत्पलासारखी कर्णभूषणे होती, आणि ते ध्वजदंड व पताकांनी युक्त होते.
Verse 18
नागोपरिस्थितो दिव्यः पुरुषो दृढसुप्रभः । दिव्यलक्षणसंपन्नः सर्वाभरणभूषितः
नागावर एक दिव्य पुरुष स्थित होता—दृढ व अत्यंत तेजस्वी. तो दिव्य लक्षणांनी संपन्न असून सर्व अलंकारांनी भूषित होता.
Verse 19
दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः । सुसौम्यं सोमवत्पूर्णच्छत्रचामरसंयुतम्
तो दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करून, दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित होता. अत्यंत सौम्य, पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा दीप्त, आणि पूर्ण राजछत्र व चामरांनी सेवित होता.
Verse 20
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे एेंद्रे सुमनो । पाख्याने सुव्रतोत्पत्तिर्नाम विंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडातील ऐंद्र भागात, सुमनः-आख्यानांतर्गत ‘सुव्रतोत्पत्ति’ नामक विसावा अध्याय समाप्त होतो.
Verse 21
सगजं सुंदरं दृष्ट्वा पुरुषं दिव्यलक्षणम् । व्यतर्कयत्सोमशर्मा विस्मयाविष्टमानसः
हत्तीसमवेत दिव्यलक्षणांनी युक्त असा तो सुंदर पुरुष पाहून सोमशर्मा विस्मयाने भारावून विचार करू लागला।
Verse 22
कोऽयं प्रयाति दिव्यांगः पंथानं प्राप्य सुव्रतः । एवं चिंतयतस्तस्य यावद्गृहं समाप्तवान्
“मार्गावर निघालेला हा दिव्यांग, सुव्रती कोण आहे?” असे तो विचार करीपर्यंत तो दुसरा आपल्या घरी पोहोचला।
Verse 23
प्रविशंतं गृहद्वारं देवरूपं मनोहरम् । हर्षेण महताविष्टः सोमशर्मा द्विजोत्तमः
गृहद्वारात प्रवेश करणारा तो देवरूप मनोहर पुरुष पाहून द्विजोत्तम सोमशर्मा महान आनंदाने भरून गेला।
Verse 24
स्वगृहं प्रति धर्मात्मा त्वरमाणः प्रयाति च । गृहद्वारं गतो यावत्तावत्तं तु न पश्यति
धर्मात्मा पुरुष आपल्या घराकडे घाईघाईने जातो; आणि घराच्या दारापर्यंत पोहोचेपर्यंत त्याला ते दिसतही नाही।
Verse 25
पतितान्येव पुष्पाणि सौहृद्यानि महामतिः । दिव्यानि वासयुक्तानि प्रांगणे द्विजसत्तमः
हे द्विजसत्तम! त्या महामतीने प्रांगणात केवळ पडलेलीच फुले ठेवली—दिव्य, सुगंधयुक्त व सौहार्दाने परिपूर्ण।
Verse 26
चंदनैः कुंकुमैः पुण्यैः सुगंधैस्तु विलेपितम् । स्वकीयं प्रांगणे दृष्ट्वा दूर्वाक्षतसमन्वितम्
पवित्र चंदन व शुभ कुंकुमाच्या सुगंधी लेपाने लिप्त, आपल्या अंगणात दूर्वा व अक्षतांनी युक्त ते पाहिले।
Verse 27
स एवं विस्मयाविष्टश्चिंतयानः पुनः पुनः । ददर्श सुमनां प्राज्ञो दिव्यमंगलसंपदम्
असा तो विस्मयाने भरून वारंवार विचार करीत, प्राज्ञ व शांतचित्त पुरुषाने दिव्य-मंगल संपत्तीने युक्त सुमना पाहिली।
Verse 28
सोमशर्मोवाच । केन दत्तानि दिव्यानि एतान्याभरणानि च । शृंगारंरूपसौभाग्यं वस्त्रालंकारभूषणम्
सोमशर्मा म्हणाले—ही दिव्य आभरणे कोणी दिली? हा शृंगार, रूप-सौभाग्य, वस्त्रे, अलंकार व भूषणे कोणामुळे प्राप्त झाली?
Verse 29
तन्मे त्वं कारणं भद्रे कथयस्वाविशंकिता । एवं संभाष्यतां भार्यां विरराम द्विजोत्तमः
म्हणून, हे भद्रे, ते कारण मला निःशंकपणे सांग. असे पत्नीशी बोलून तो द्विजोत्तम शांत झाला.
Verse 30
सुमनोवाच । शृणु कांत समायातः कश्चिद्देववरोत्तमः । श्वेतनागसमारूढो दिव्याभरणभूषितः
सुमना म्हणाली—हे कांत, ऐक; देवांतील एक श्रेष्ठ येथे आला आहे, तो शुभ्र हत्तीवर आरूढ असून दिव्य आभरणांनी भूषित आहे।
Verse 31
दिव्यगंधानुलिप्तांगो दिव्याश्चर्यसमन्वितः । न जाने को हि देवोसौ विप्रगंधर्वसेवितः
त्याचे अंग दिव्य सुगंधाने अनुलिप्त होते आणि तो अलौकिक आश्चर्यांनी युक्त होता। तो देवतुल्य कोण आहे हे मला कळेना; ज्याची सेवा विप्र व गंधर्व करीत होते।
Verse 32
स्तूयमानः समायातो देवगंधर्वचारणैः । योषितः पुण्यरूपाढ्या रूपशृंगारसंयुताः
देव, गंधर्व व चारण यांच्या स्तुतिगानात तो समोर आला; आणि पुण्यरूप, शुभ सौंदर्याने युक्त, रूप-शृंगाराने सजलेल्या स्त्रियाही तेथे होत्या।
Verse 33
सर्वाभरणशोभाढ्याः सर्वाः पूर्णमनोरथाः । ताभिः सह समक्षं मे पुरुषेण महात्मना
सर्व आभरणांच्या शोभेने त्या सर्वजणी विभूषित होत्या आणि सर्वांच्या मनोरथा पूर्ण झाले होते। त्यांच्या सहित, माझ्या समक्ष, तो महात्मा पुरुष उभा होता।
Verse 34
चतुष्कं पूरितं रत्नैः सर्वशोभासमन्वितम् । तत्राहमासने पुण्ये स्थापिता ब्राह्मणैः किल
चार वस्तूंचा तो समूह रत्नांनी परिपूर्ण व सर्व शोभांनी युक्त होता। तेथे पुण्य आसनावर मला खरोखरच ब्राह्मणांनी प्रतिष्ठित केले।
Verse 35
वस्त्रालंकारभूषां मे ददुस्ते सर्व एव हि । वेदमंगलगीतैस्तु शास्त्रगीतैश्च पुण्यदैः
त्या सर्वांनी मला वस्त्रे, अलंकार व भूषणे दिली. तसेच वेदमंगल गीते आणि शास्त्रांतील पुण्यदायक स्तोत्रे गायिली जात होती।
Verse 36
अभिषिक्तास्मि तैः सर्वैरंतर्धानं पुनर्गताः । मामेवं परितः सर्वे पुनरूचुर्द्विजोत्तम
त्या सर्वांनी माझा अभिषेक केला आणि मग ते पुन्हा अंतर्धान पावले. त्यानंतर ते सर्व माझ्याभोवती उभे राहून पुन्हा म्हणाले—हे द्विजोत्तम।
Verse 37
तव गेहं वयं सर्वे वसिष्यामः सदैव हि । शुचिर्भव सुकल्याणि भर्त्रा सार्द्धं सदैव हि
आम्ही सर्वजण निश्चयच सदैव तुझ्या घरी वास करू. हे सुकल्याणि, पतीसह सदैव शुचिर्भूत राहा।
Verse 38
एवमुक्त्वा गताः सर्वे एवं दृष्टं मयैव हि । तया यत्कथितं वृत्तं समाकर्ण्य महामतिः
असे बोलून ते सर्व निघून गेले; हे मी स्वतः तसेच पाहिले. आणि तिने सांगितलेला वृत्तांत ऐकून तो महामति…
Verse 39
पुनश्चिंतां प्रपन्नोऽसौ किमिदं देवनिर्मितम् । विचिन्तयित्वाथ तदा सोमशर्मा महामतिः
तो पुन्हा चिंतेत पडला—“हे काय, देवांनी घडविलेले?” मग त्या वेळी महामति सोमशर्मा विचार करून…
Verse 40
ब्रह्मकर्मणि संयुक्तः साधर्म्यं धर्ममुत्तमम् । तस्माद्गर्भं महाभागा दधार व्रतशालिनी
ते ब्राह्मणोचित पवित्र कर्मात संयुक्त होऊन, उत्तम धर्माच्या साधर्म्यात स्थित होते; म्हणून ती व्रतशालिनी महाभागा स्त्री गर्भवती झाली।
Verse 41
तेन गर्भेण सा देवी अधिकं शुशुभे तदा । संदीप्तपुत्रसंयुक्त तेजोज्वालासमन्विता
त्या गर्भामुळे ती देवी तेव्हा अधिकच शोभून दिसली—दीप्तिमान पुत्रासह, तेजाच्या ज्वालांनी युक्त।
Verse 42
सा हि जज्ञे च तपसा तनयं देवसन्निभम् । अंतरिक्षे ततो नेदुर्देवदुंदुभयस्तदा
तिने तपस्येच्या प्रभावाने देवसदृश पुत्रास जन्म दिला; तेव्हा आकाशात देवदुंदुभी निनादल्या।
Verse 43
शंखान्दध्मुर्महादेवा गंधर्वा ललितं जगुः । अप्सरसस्तथा सर्वा ननृतुस्तास्तदा किल
तेव्हा महादेवांनी शंख फुंकले; गंधर्वांनी मधुर गान केले; आणि सर्व अप्सरा, असे म्हणतात, त्या वेळी नृत्य करू लागल्या।
Verse 44
अथ ब्रह्मासुरैः सार्द्धं समायातो द्विजोत्तमः । चकार नाम तस्यैव सुव्रतेति समाहितः
मग ब्रह्मा व देवांसह आलेल्या द्विजोत्तमाने, मन एकाग्र करून, तिचे नाव ‘सुव्रता’ असे ठेवले।
Verse 45
नाम कृत्वा ततो देवा जग्मुः सर्वे महौजसः । गतेषु तेषु देवेषु सोमशर्मासु तस्य च
नामकरण करून ते सर्व महातेजस्वी देव निघून गेले; देव गेल्यावर सोमशर्माही आणि त्याचा सहचरही पुढे निघाला।
Verse 46
जातकर्मादिकं कर्म चकार द्विजसत्तमः । जाते पुत्रे महाभागे सुव्रते देवनिर्मिते
महाभाग, सुव्रती व जणू देवांनी घडविलेला पुत्र जन्मला तेव्हा त्या श्रेष्ठ द्विजाने जातकर्मादी सर्व संस्कारकर्मे केली।
Verse 47
तस्य गेहे महालक्ष्मीर्धनधान्यसमाकुला । गजाश्वमहिषी गावः कांचनं रत्नमेव च
त्याच्या घरी महालक्ष्मीचे वैभव नांदत होते—धनधान्याने परिपूर्ण; हत्ती, घोडे, म्हशी, गायी तसेच सुवर्ण व रत्नेही होती।
Verse 48
यथा कुबेरभवनं शुशुभे धनसंचयैः । तत्सोमशर्मणो गेहं तथैव परिराजते
जसे कुबेराचे भवन धनसंचयांनी शोभते, तसेच सोमशर्म्याचे घरही तसाच तेजस्वीपणे परिराजते।
Verse 49
ध्यानपुण्यादिकं कर्म चका रद्विजसत्तमः । तीर्थयात्रां गतो विप्रो नानापुण्यसमाकुलः
त्या श्रेष्ठ द्विजाने ध्यानादी पुण्यकर्मे केली; आणि तो ब्राह्मण नानाविध पुण्याने परिपूर्ण होऊन तीर्थयात्रेस निघाला।
Verse 50
अन्यानि यानि पुण्यानि दानानि द्विजसत्तमः । चकार तत्र मेधावी ज्ञानपुण्य समन्वितः
आणखी जी जी पुण्ये व दाने होती, तीही त्या श्रेष्ठ द्विजाने तेथे केली—तो मेधावी होता व ज्ञानजन्य पुण्याने युक्त होता।
Verse 51
एवं साधयते धर्मं पालयेच्च पुनःपुनः । पुत्रस्य जातकर्मादि कर्माणि द्विजसत्तमः
अशा प्रकारे श्रेष्ठ द्विजाने वारंवार धर्म साधावा व पाळावा; आणि पुत्राचे जातकर्म इत्यादी सर्व संस्कारकर्म विधिपूर्वक करावे।
Verse 52
विवाहं कारयामास हर्षेण महता किल । पुत्रस्य पुत्राः संजाताः सगुणा लक्षणान्विताः
त्याने खरोखरच महान आनंदाने पुत्राचा विवाह लावून दिला। पुढे त्याच्या पुत्राचे पुत्र जन्मले—सद्गुणी व शुभ लक्षणांनी युक्त।
Verse 53
सत्यधर्मतपोपेता दानधर्मरताः सदा । स तेषां पुण्यकर्माणि सोमशर्मा चकार ह
ते सत्य, धर्म व तपाने युक्त होते आणि सदैव दानधर्मात रत असत. सोमशर्माने त्यांच्या हेतु ती पुण्यकर्मे व संस्कार केले.
Verse 54
पौत्राणां तु महाभागस्तेषां सुखेन मोदते । सर्वं सौख्यं च संभुज्य जरारोगविवर्जितः
तो महाभाग आपल्या पौत्रांसह सुखाने आनंदित होतो. सर्व सुखांचा उपभोग करूनही तो जरा व रोग यांपासून मुक्त राहतो.
Verse 55
पंचविंशाब्दिको यद्वत्तद्वत्कायं तु तस्य हि । सूर्यतेजः प्रतीकाशः सोमशर्मा महामतिः
जसा तो पंचवीस वर्षांचा होता, तसाच त्याचा देह राहिला. महामती सोमशर्मा सूर्यतेजासारखा दीप्तिमान होता.
Verse 56
सा चापि शुशुभे देवी सुमना पुण्यमंगलैः । पुत्रपौत्रैर्महाभागा दानव्रतैश्च संयमैः
ती देवी सुमना देखील पुण्य-मंगलमय उत्सवांनी शोभून दिसली; पुत्र-पौत्रांनी युक्त, दान, व्रत आणि संयम यांमुळे महाभाग्यवती होऊन उजळली।
Verse 57
अतिभाति विशालाक्षी पुण्यैः पतिव्रतादिभिः । तारुण्येन समायुक्ता यथा षोडशवार्षिकी
विशाल नेत्रांची ती स्त्री पतिव्रत इत्यादी पुण्यांमुळे अत्यंत तेजस्वी दिसते; तारुण्याने युक्त होऊन ती जणू सोळा वर्षांची कन्या भासते।
Verse 58
मोदमानौ महात्मानौ दंपती चारुमंगलौ । हर्षेण च समायुक्तौ पुण्यात्मानौ महोदयौ
ते महात्मा दांपत्य चारु व मंगलमय होते; आनंदाने मोदमान, हर्षाने परिपूर्ण, पुण्यात्मे होऊन महान समृद्धीला पोहोचले।
Verse 59
एवं तयोस्तु वृत्तांतं पुण्याचारसमन्वितम् । सुव्रतस्य प्रवक्ष्यामि व्रतचर्यां द्विजोत्तमाः
अशा रीतीने त्या दोघांचा पुण्याचारयुक्त वृत्तांत सांगून, हे द्विजोत्तमांनो, आता ‘सुव्रत’ या व्रताची व्रतचर्या व विधी मी सांगतो।
Verse 60
यथा तेन समाराध्य नारायणमनामयम्
ज्या प्रकारे त्या निरामय नारायणाची विधिपूर्वक आराधना करून।